गरुडपुराणम्

त्रिवृच्च त्रिफला श्यामा पिप्पली शर्कग मधु । मोदकः सन्निपातान्तो रक्तपित्तज्वरापहः ॥ १,१७०.

त्रिवृत, त्रिफळा, श्यामा, पिंपळी, साखर आणि मध यांचा लाडू बनवून खाल्ल्यास रक्तपित्त आणि ताप तसेच संमिश्र विकार दूर होतात.

वासायां विद्यमानायामाशायां जीवितस्य च । रक्तपित्ती क्षयी कासी किमर्थमवसीदति ॥ १,१७०.

वासा शरीरात असताना आणि प्राण शिल्लक असताना, रक्तपित्त, क्षय आणि खोकला असलेला माणूस का अशक्त होतो?

आटरूपकमृद्वीकापथ्याक्वाथः सशर्करः । क्षौद्राढ्यः कासनिः श्वासरक्तपित्तनिबर्हणः ॥ १,१७०.

आटरुप, द्राक्षे आणि पथ्या यांचा काढा साखर आणि भरपूर मधासह घेतल्यास खोकला, श्वास आणि रक्तपित्त दूर होते.

वासारसः खण्डमधुयुतः पीतोऽथरक्तजित् । सल्लकीबदरीजम्बुप्रियालाम्रार्जुनं धवः । पीतं क्षीरञ्च मध्वाढ्यं पृथक्छोणितवारणम् ॥ १,१७०.

वासा रस साखरेसोबत घेतल्यास रक्तविकारावर विजय मिळतो. सल्लकी, बोर, जांभूळ, प्रिळ, आंबा, अर्जुन आणि धव हे दूध आणि मधासोबत वेगवेगळे घेतल्यास रक्तस्राव थांबतो.

समूलफलपत्राया निर्गुण्ड्याः स्वरसैर्घृतम् । सिद्धं पीत्वा क्षयक्षीणी निर्व्यादिर्भाति देववत् ॥ १,१७०.

निर्गुंडीच्या मुळ, फळ आणि पानांचा रस घालून केलेले तूप पिल्यास क्षयाने अशक्त झालेला माणूस रोगमुक्त होतो आणि देवासारखा तेजस्वी दिसतो.

हरीतकी कणा शुण्ठी मरिचं गुडसंयुतम् । कासघ्नो मोदकः प्रोक्तस्तृष्णारोचकनाशनः ॥ १,१७०.

हरितकी, पिंपळी, सुंठ, मिरी आणि गूळ यांचा लाडू खाल्ल्यास खोकला नष्ट होतो, तहान आणि भूक मंदावणे दूर होते.

कण्टकारिगुडूचीभ्यां पृथक्त्रिंशत्पले रसे । प्रस्थं सिद्धं घृतं स्याच्च कासनुद्वह्निदापनम् ॥ १,१७०.

कंटकारी आणि गुळवेल यांच्या प्रत्येकी तीस पळ रसात एक प्रस्थ तूप सिद्ध करून घेतल्यास खोकला कमी होतो आणि पचनशक्ती वाढते.

कृष्णा धात्री शिता शुण्ठी हक्काघ्नी मधुसंयुता । हिक्काश्वासी पिवेद्भार्ङ्गो सविश्वामुष्णवारिणा ॥ १,१७०.

कृष्णा, आवळा, श्वेता, सुंठ आणि मध हे एकत्र घेतल्यास हिक्का आणि श्वास दूर होतात; भारंग, विश्वा आणि गरम पाणी एकत्र प्यावे.

तैलाक्तं स्वरभेदे वा खादिरं धारयेन्मुखे । पथ्यां पिप्पलिकायुक्तां संयुक्तां नागरेण वा ॥ १,१७०.

स्वरभंगासाठी तेल लावलेले खदिर तोंडात धरावे, किंवा पथ्या पिंपळी किंवा आले यासोबत घ्यावी.

विडङ्गत्रिलाचूर्णं छर्दिहृन्मधुना सह । आम्रजम्बूकषायं वा पिबोन्माक्षिकसंयुतम् ॥ १,१७०.

विडंग आणि त्रिलाचा चूर्ण मधासह किंवा आंबा आणि जांभूळाचा काढा मधात मिसळून प्यावा, उलटीसाठी हे उपयोगी आहे.

छर्दि सर्वां प्रणुदति तृष्णाञ्चैवापकर्षति । त्रिफला भ्रममूर्छाहृत्पीता सा मधुनापि वा ॥ १,१७०.

त्रिफळा मधासोबत घेतल्यास सर्व उलटी, तहान, गरगरणे आणि बेशुद्धी दूर होते.

पञ्चगव्यं हितं पानादपस्मारग्रहादिनुत् । कूष्माण्डकरसो वाज्यं सयष्टिकं तदर्थकृत् ॥ १,१७०.

पंचगव्य पिल्याने अपस्मार आणि ग्रहदोष दूर होतात; कुष्मांडाचा रस आणि तांदूळ एकत्र घेतल्यास तेही त्यासाठी उपयुक्त आहे.

ब्राह्मीरसवचाकुष्ठशङ्खपुष्पीभिरेव च । पुराणं सेव्यमुन्मादग्रहापस्मारद्घृनुतम् ॥ १,१७०.

ब्राह्मी, वचा, कुष्ठ आणि शंखपुष्पी यांसह केलेले जुने तूप वेड, ग्रहदोष आणि अपस्मार यावर वापरावे.

अश्वगन्धाकषाये च कल्के क्षीरे चतुर्गुणे । घृतपक्वन्तु वातघ्नं वृष्यं मां साय पुत्रकृत् ॥ १,१७०.

अश्वगंधेचा काढा किंवा तिचा कल्क चारपट दूधात, तूप घालून शिजवावा; हे औषध वात शांत करतं, वीर्यवृद्धी करतं आणि पुत्रप्राप्ती देतं.

नीलीमुण्डीरिकाचूर्णं मधुसर्पिः समन्वितम् । छिन्नाक्वाथं पिबन्हन्ति वातरक्तं सुदुस्तरम् ॥ १,१७०.

नीळी आणि मुंडी यांचं चूर्ण मध आणि तुपात मिसळून, छिन्ना या वनस्पतीच्या काढ्यासोबत घेतल्यास, अगदी कठीण वातरक्तही नाहीसं होतं.

सगुडाः पञ्च पथ्याश्च कुष्टार्शोवातसादनाः । गडचीस्वरसं कल्कं चूर्णं वा क्वाथमेव वा ॥ १,१७०.

गुळासह पाच पथ्य वनस्पती कुष्ठ, मूळव्याध आणि वात विकारांवर उपयोगी आहेत; त्यांचा रस, कल्क, चूर्ण किंवा काढा वापरावा.

वातरक्तान्तकं कालागुडूचीक्वाथकल्कतः । कुष्ठव्रणादिशमनं शृतमाज्यं सदुग्धकम् ॥ १,१७०.

काळा गुडूचीचा काढा आणि कल्क वातरक्त नष्ट करतो; तूप आणि दूध घालून शिजवल्यास, तो कुष्ठ, जखमा आणि अशा तक्रारींना शांत करतो.

त्रिफलागुग्गुलुर्वातरक्तमूर्छापहारकः । ऊरुस्तम्भविनाशाय गोमूत्रेण च गुग्गुलुः ॥ १,१७०.

त्रिफळा आणि गुग्गुळू वातरक्त व मूर्च्छा दूर करतात; गुग्गुळू गायीच्या मूत्रात घेऊन जांघेतील जडपणा नाहीसा होतो.

शुण्ठीगोक्षुरकक्वाथः सामवातार्तिशूलनुत् । दशमूलामृतैरण्डरास्नानागरदारुभिः ॥ १,१७०.

सुंठ आणि गोक्षुराचा काढा सामवातामुळे होणाऱ्या वेदना कमी करतो; तसेच दशमूळ, अमृता, एरण्ड, रास्ना, नागर आणि दारू यांसोबतही उपयोगी आहे.

क्वाथो हन्ति माहशोथं मरीचगुडसंयुतः । कासघ्नो मोदकः प्रोक्तस्तृष्णारोचकनाशनः ॥ १,१७०.

मिरी आणि गुळाचा काढा मोठी सूज कमी करतो; तसेच एक लाडू खोकला, तहान घालवतो आणि भूक वाढवतो.

कण्टकारिगुडूचीभ्यां पृथक्त्रिंशत्पले रसे । प्रस्थसिद्धं घृतञ्चैव कासनुद्धृदि दीपनः ॥ १,१७०.

कंटकारी आणि गुडूची या दोन्हींचा बत्तीस पळाचा रस, एक प्रस्थ तुपात शिजवून घेतल्यास, खोकला कमी होतो आणि हृदयाला बळ मिळतं.

कृष्णाधात्रीसिताशुण्ठीमरीचसैन्धवान्वितः । क्वाथ एरण्डतैलेन सामं हन्त्यनिलं गुरुम् ॥ १,१७०.

कृष्णा, आवळा, साखर, सुंठ, मिरी आणि सैंधव मीठ यांचा काढा एरण्ड तेलात मिसळून घेतल्यास, तीव्र वात विकार दूर होतो.

बला पुनर्नवैरण्डबृहतीद्वयगोक्षुरैः । सहिङ्गुलवर्ण पीतं वातशूलविमर्दनम् ॥ १,१७०.

बला, पुनर्नवा, एरण्ड, दोन्ही बृहत्या आणि गोक्षुर, हिंगुळ घालून पिवळसर रंगात घेतल्यास, वातामुळे होणाऱ्या वेदना कमी होतात.

त्रिफलानिम्बयष्टीककटुकारग्वधैः शृतम् । पाययेन्मधुना मिश्रं दाहशूलोपशान्तये ॥ १,१७०.

त्रिफळा, नीम, यष्टिमधू, कटुका आणि अरग्वध यांचा काढा मधात मिसळून दिल्यास, दाह आणि वेदना कमी होतात.

त्रिफलापः सयष्टीकाः परिणामार्तिनाशनाः । गोमूत्रशुद्धमण्डूरं त्रिफलाचूर्णसंयुतम् । विलिहन्मधुसर्पिर्भ्यां शूलं हन्ति त्रिदोषजम् ॥ १,१७०.

त्रिफळा आणि यष्टिमधूचं पाणी पोटदुखी दूर करतं; गायीच्या मूत्रात शुद्ध केलेला मंडूर, त्रिफळा चूर्णासह, मध आणि तुपात चाटून घेतल्यास, तिन्ही दोषांमुळे होणाऱ्या वेदना नाहीशा होतात.

त्रिवृत्कृष्णाहरीतक्यो द्विचतुष्पञ्चभागिकाः । गुटिका गुडतुल्यास्ता विड्विबन्धगदापहाः ॥ १,१७०.

त्रिवृत, कृष्णा आणि हरितकी हे दोन, चार आणि पाच भाग प्रमाणात, गुळाएवढ्या गोळ्या करून घेतल्यास, मलावरोध आणि रोग दूर होतात.

हरीतकीयवक्षारपिप्पलीत्रिवृतस्तथा । घृतैश्चूर्णमिदं पेयमुदावर्ताविनाशनम् ॥ १,१७०.

हरितकी, यवक्षार, पिप्पळी आणि त्रिवृत यांचं चूर्ण तुपात मिसळून प्यावं, हे उदावर्त नष्ट करतं.

त्रिवृद्धरीतकीश्यामाः स्नुहीक्षीरेण भाविताः । वटिका मूत्रपीतास्ताः श्रेष्टाश्चानाहभेदिकाः ॥ १,१७०.

त्रिवृत, हरितकी आणि श्यामा या वनस्पती स्नुहीच्या दुधात प्रक्रिया करून, गोळ्या बनवून मूत्रासोबत घेतल्यास, त्या मलावरोधावर उत्तम उपाय ठरतात.

त्र्यूषणत्रिफलाधन्यविडङ्गचव्यचित्रकैः । कल्कीकृतैर्घृतं सिद्धं संस्कारं वातगुल्मनुत् ॥ १,१७०.

त्र्यूषण, त्रिफळा, धन्या, विडंग, चव्य आणि चित्रक या सर्वांचा कल्क करून तुपात शिजवल्यास, ते वातगुल्मावर उपाय आहे.