गरुडपुराणम्

बलाश्वदंष्ट्राबिल्वादि पाठानागरधान्यकम् । एतदाहारसंयोगे हितं सर्वातिसारिणाम् ॥ १,१७०.

बला, अश्वदंष्ट्रा, बेल, पाठा, नागर आणि धण्यक या औषधी आहारात घेतल्यास सर्व अतिसार असलेल्या लोकांसाठी उपयुक्त आहेत.

बिल्वचूतास्थिक्वाथश्च खण्डं मध्वतिसारनुत् । अतिसारे हिता तद्वत्कुटजत्वक्कणायुता ॥ १,१७०.

बेल आणि आंब्याच्या कोयींचा काढा साखर मिसळून घेतल्यास अतिसार बरा होतो; तसेच कुडजाच्या सालीसह बनवलेला काढा देखील हितकारक आहे.

वत्सकातिविषाविश्वकणाकन्दकषायकः । प्रयुक्तश्चामशूलाढ्ये ह्यतीसारे सशोणित ॥ १,१७०.

वत्सक, अतिविषा, विश्वकणा आणि कंद या औषधींचा काढा पोटदुखी आणि रक्तासह येणाऱ्या अतिसारात उपयुक्त आहे.

चिकित्साथ ग्रहण्यास्तुग्रहणी चाग्रिनाशिनी । चित्रकाक्वाथक्लकाभ्यां ग्रहणीघ्नं क्षृतं हविः । गुल्मशोथोदरप्लीहशूलार्शोघ्नं प्रदीपनम् ॥ १,१७०.

आता ग्रहणीची चिकित्सा: चित्रकाच्या काढा आणि पेस्टने सिद्ध केलेले तूप ग्रहणी नष्ट करते, पचनशक्ती वाढवते आणि गुल्म, सूज, पोटाचे आजार, प्लीहा, वेदना आणि मूळव्याध यावर उपयुक्त आहे.

सौवर्चलं सैन्धवञ्च विडङ्गौद्भिदमेव च । सामुद्रेण समं पञ्चलवणान्यत्र योजयेत् ॥ १,१७०.

सौवर्चल, सैंधव, विडंग, उद्भिद आणि सामुद्र हे पाच मीठे एकत्र वापरावीत.

भेषजं शस्त्रक्षाराग्न्यस्त्रिधा वै चार्शसां हरम् । विद्धि तच्चार्शसोघ्नन्तु यद्धि तक्रं नवोद्धृतम् ॥ १,१७०.

मुळव्याधीसाठी औषध तीन प्रकारचे असते — शस्त्रक्रिया, क्षार आणि अग्नी. ताजे ताक हेही मुळव्याधीवर उपयोगी आहे, हे लक्षात ठेव.

गुडूटीं पिप्पलीयुक्तामभयां घृतभर्जिताम् । त्रिवृदर्शोविनाशार्थं भक्षयेदम्ललोणिकाम् ॥ १,१७०.

गुळवेल, पिंपळी आणि तुपात तळलेली अभया यांचे आंबट आणि खारट पदार्थ खाल्ल्यास मुळव्याधी आणि मलावष्टंभ दूर होतो.

तिलेक्षुरससंयोगश्चार्शः कुष्ठ विनाशनः । पञ्चकोलं समरिचं सत्र्यूषणमथाग्निकृत् ॥ १,१७०.

तीळांचा रस एकत्र करून घेतल्यास मुळव्याधी आणि त्वचारोग नाहीसे होतात; पंचकोळ, मिरी आणि तिन्ही तिखट पदार्थ पचनशक्ती वाढवतात.

हरीतकी भक्ष्यमाणा नागेरण गुडेन वा । सैन्धवोपहिता वापि सातत्येनाग्निदीपनी ॥ १,१७०.

हरितकी खाल्ली, किंवा आले आणि गूळ यासोबत घेतली, किंवा सैंधव मिठासह घेतली, तर ती सातत्याने पचनशक्ती वाढवते.

फलत्रिकामृतासातिक्ताभूनिम्बनिम्बजः । क्वाथः क्षौद्रयुतो हन्यात्पाण्डुरोगं सकामलम् ॥ १,१७०.

फलत्रिक, अमृता, कडू भूणिंब आणि निम्ब यांचा काढा मधात मिसळून घेतल्यास पांडुरोग आणि कामला नाहीशी होते.

त्रिवृच्च त्रिफला श्यामा पिप्पली शर्कग मधु । मोदकः सन्निपातान्तो रक्तपित्तज्वरापहः ॥ १,१७०.

त्रिवृत, त्रिफळा, श्यामा, पिंपळी, साखर आणि मध यांचा लाडू बनवून खाल्ल्यास रक्तपित्त आणि ताप तसेच संमिश्र विकार दूर होतात.

वासायां विद्यमानायामाशायां जीवितस्य च । रक्तपित्ती क्षयी कासी किमर्थमवसीदति ॥ १,१७०.

वासा शरीरात असताना आणि प्राण शिल्लक असताना, रक्तपित्त, क्षय आणि खोकला असलेला माणूस का अशक्त होतो?

आटरूपकमृद्वीकापथ्याक्वाथः सशर्करः । क्षौद्राढ्यः कासनिः श्वासरक्तपित्तनिबर्हणः ॥ १,१७०.

आटरुप, द्राक्षे आणि पथ्या यांचा काढा साखर आणि भरपूर मधासह घेतल्यास खोकला, श्वास आणि रक्तपित्त दूर होते.

वासारसः खण्डमधुयुतः पीतोऽथरक्तजित् । सल्लकीबदरीजम्बुप्रियालाम्रार्जुनं धवः । पीतं क्षीरञ्च मध्वाढ्यं पृथक्छोणितवारणम् ॥ १,१७०.

वासा रस साखरेसोबत घेतल्यास रक्तविकारावर विजय मिळतो. सल्लकी, बोर, जांभूळ, प्रिळ, आंबा, अर्जुन आणि धव हे दूध आणि मधासोबत वेगवेगळे घेतल्यास रक्तस्राव थांबतो.

समूलफलपत्राया निर्गुण्ड्याः स्वरसैर्घृतम् । सिद्धं पीत्वा क्षयक्षीणी निर्व्यादिर्भाति देववत् ॥ १,१७०.

निर्गुंडीच्या मुळ, फळ आणि पानांचा रस घालून केलेले तूप पिल्यास क्षयाने अशक्त झालेला माणूस रोगमुक्त होतो आणि देवासारखा तेजस्वी दिसतो.

हरीतकी कणा शुण्ठी मरिचं गुडसंयुतम् । कासघ्नो मोदकः प्रोक्तस्तृष्णारोचकनाशनः ॥ १,१७०.

हरितकी, पिंपळी, सुंठ, मिरी आणि गूळ यांचा लाडू खाल्ल्यास खोकला नष्ट होतो, तहान आणि भूक मंदावणे दूर होते.

कण्टकारिगुडूचीभ्यां पृथक्त्रिंशत्पले रसे । प्रस्थं सिद्धं घृतं स्याच्च कासनुद्वह्निदापनम् ॥ १,१७०.

कंटकारी आणि गुळवेल यांच्या प्रत्येकी तीस पळ रसात एक प्रस्थ तूप सिद्ध करून घेतल्यास खोकला कमी होतो आणि पचनशक्ती वाढते.

कृष्णा धात्री शिता शुण्ठी हक्काघ्नी मधुसंयुता । हिक्काश्वासी पिवेद्भार्ङ्गो सविश्वामुष्णवारिणा ॥ १,१७०.

कृष्णा, आवळा, श्वेता, सुंठ आणि मध हे एकत्र घेतल्यास हिक्का आणि श्वास दूर होतात; भारंग, विश्वा आणि गरम पाणी एकत्र प्यावे.

तैलाक्तं स्वरभेदे वा खादिरं धारयेन्मुखे । पथ्यां पिप्पलिकायुक्तां संयुक्तां नागरेण वा ॥ १,१७०.

स्वरभंगासाठी तेल लावलेले खदिर तोंडात धरावे, किंवा पथ्या पिंपळी किंवा आले यासोबत घ्यावी.

विडङ्गत्रिलाचूर्णं छर्दिहृन्मधुना सह । आम्रजम्बूकषायं वा पिबोन्माक्षिकसंयुतम् ॥ १,१७०.

विडंग आणि त्रिलाचा चूर्ण मधासह किंवा आंबा आणि जांभूळाचा काढा मधात मिसळून प्यावा, उलटीसाठी हे उपयोगी आहे.

छर्दि सर्वां प्रणुदति तृष्णाञ्चैवापकर्षति । त्रिफला भ्रममूर्छाहृत्पीता सा मधुनापि वा ॥ १,१७०.

त्रिफळा मधासोबत घेतल्यास सर्व उलटी, तहान, गरगरणे आणि बेशुद्धी दूर होते.

पञ्चगव्यं हितं पानादपस्मारग्रहादिनुत् । कूष्माण्डकरसो वाज्यं सयष्टिकं तदर्थकृत् ॥ १,१७०.

पंचगव्य पिल्याने अपस्मार आणि ग्रहदोष दूर होतात; कुष्मांडाचा रस आणि तांदूळ एकत्र घेतल्यास तेही त्यासाठी उपयुक्त आहे.

ब्राह्मीरसवचाकुष्ठशङ्खपुष्पीभिरेव च । पुराणं सेव्यमुन्मादग्रहापस्मारद्घृनुतम् ॥ १,१७०.

ब्राह्मी, वचा, कुष्ठ आणि शंखपुष्पी यांसह केलेले जुने तूप वेड, ग्रहदोष आणि अपस्मार यावर वापरावे.

अश्वगन्धाकषाये च कल्के क्षीरे चतुर्गुणे । घृतपक्वन्तु वातघ्नं वृष्यं मां साय पुत्रकृत् ॥ १,१७०.

अश्वगंधेचा काढा किंवा तिचा कल्क चारपट दूधात, तूप घालून शिजवावा; हे औषध वात शांत करतं, वीर्यवृद्धी करतं आणि पुत्रप्राप्ती देतं.

नीलीमुण्डीरिकाचूर्णं मधुसर्पिः समन्वितम् । छिन्नाक्वाथं पिबन्हन्ति वातरक्तं सुदुस्तरम् ॥ १,१७०.

नीळी आणि मुंडी यांचं चूर्ण मध आणि तुपात मिसळून, छिन्ना या वनस्पतीच्या काढ्यासोबत घेतल्यास, अगदी कठीण वातरक्तही नाहीसं होतं.

सगुडाः पञ्च पथ्याश्च कुष्टार्शोवातसादनाः । गडचीस्वरसं कल्कं चूर्णं वा क्वाथमेव वा ॥ १,१७०.

गुळासह पाच पथ्य वनस्पती कुष्ठ, मूळव्याध आणि वात विकारांवर उपयोगी आहेत; त्यांचा रस, कल्क, चूर्ण किंवा काढा वापरावा.

वातरक्तान्तकं कालागुडूचीक्वाथकल्कतः । कुष्ठव्रणादिशमनं शृतमाज्यं सदुग्धकम् ॥ १,१७०.

काळा गुडूचीचा काढा आणि कल्क वातरक्त नष्ट करतो; तूप आणि दूध घालून शिजवल्यास, तो कुष्ठ, जखमा आणि अशा तक्रारींना शांत करतो.

त्रिफलागुग्गुलुर्वातरक्तमूर्छापहारकः । ऊरुस्तम्भविनाशाय गोमूत्रेण च गुग्गुलुः ॥ १,१७०.

त्रिफळा आणि गुग्गुळू वातरक्त व मूर्च्छा दूर करतात; गुग्गुळू गायीच्या मूत्रात घेऊन जांघेतील जडपणा नाहीसा होतो.

शुण्ठीगोक्षुरकक्वाथः सामवातार्तिशूलनुत् । दशमूलामृतैरण्डरास्नानागरदारुभिः ॥ १,१७०.

सुंठ आणि गोक्षुराचा काढा सामवातामुळे होणाऱ्या वेदना कमी करतो; तसेच दशमूळ, अमृता, एरण्ड, रास्ना, नागर आणि दारू यांसोबतही उपयोगी आहे.