गरुडपुराणम्

मधूकसारसिन्धूत्थवचोषणकणाः समाः । श्लक्ष्णं पिष्ट्वाम्भसा नस्यं कुर्यात्संज्ञाप्रबोधनम् ॥ १,१७०.

मधूक, सार, सिंधूत्थ, वच आणि उषण या औषधी समान प्रमाणात घेऊन बारीक वाटून पाण्यात मिसळावे आणि नस्य म्हणून द्यावे, त्यामुळे शुद्धी येते.

त्रिवृद्विशालात्रिफलाकटुकारग्वधैः कृतः । सक्षारो भेदनः क्वाथः पेयः सर्वज्वरापहः ॥ १,१७०.

त्रिवृत, विशाल, त्रिफळा, कटुका आणि आरग्वध या औषधींनी आणि क्षार घालून बनवलेला काढा जुलाब आणणारा असून, सर्व तापांवर उपयुक्त आहे.

महौषधामृतामुस्तचन्दनोशीरधान्यकैः । क्वाथस्तृतीयकं हन्ति शर्करामधुयोजितः ॥ १,१७०.

महौषध, अमृता, मुस्ता, चंदन, उशीरा आणि धण्यक या औषधींचा काढा साखर आणि मध मिसळून दिल्यास तृतीयक ताप बरा होतो.

अपामगजटाकट्यां लोहितैः सप्ततन्तुभिः । बद्ध्वा वारे रवेर्नूनं ज्वरं हन्ति तृतीयकम् ॥ १,१७०.

अपामार्गाच्या मुळापासून सात लाल दोरे कंबरेला बांधून, सूर्य उगवल्यावर हे केल्यास तृतीयक ताप नक्कीच नष्ट होतो.

गङ्गाया उत्तरे कूले अपुत्रस्तापसो मृतः । तस्मै तिलोदकं दद्यान्मुञ्चत्यैकाहिको ज्वरः ॥ १,१७०.

गंगेच्या उत्तर काठावर जर एखादा अपुत्र तपस्वी मृत झाला असेल, तर त्याला तिळोदक अर्पण केल्याने एक दिवसाआड येणारा ताप सुटतो.

गुडूच्याः क्वाथकल्काभ्यां विफलावासकस्य च । मृद्वीकाया बलायाश्च सिद्धाः स्नेहा ज्वरच्छिदः ॥ १,१७०.

गुडुची, विपला, वासक, मृद्विका आणि बला या औषधींच्या काढा आणि पेस्टने सिद्ध केलेले तेल ताप कमी करण्यासाठी उपयुक्त आहे.

धात्रीशिवाकणावह्निक्वाथः सर्वज्वरान्तकः । ज्वरातिसारहरणमौषधं प्रवदाम्यथ ॥ १,१७०.

धात्री, शिवा, कणा आणि वह्नि या औषधींचा काढा सर्व ताप नष्ट करतो. आता मी ताप आणि अतिसार दूर करणारे औषध सांगतो.

पृश्रिपर्णोबलाविल्वनागरोत्पलधान्यकैः । पाठेन्द्रयवभूनिम्बमुस्तपर्पटकैः शृताः । ज्यन्त्याममतीसारं सज्वरं समहौषधाः ॥ १,१७०.

पृष्णिपर्णी, बला, बेल, नागर, उत्पल, धण्यक, पाठा, इंद्रयव, भूनिंब, मुस्ता आणि पर्पटक या औषधींनी बनवलेला काढा, उत्तम औषधींसह दिल्यास तापासह तीव्र अतिसार बरा होतो.

नागरातिविषामुस्तभूनिम्बामृतवत्सकैः । सर्वज्वरहरः क्वथः सर्वातीसारनाशनः ॥ १,१७०.

नागर, अतिविषा, मुस्ता, भूनिंब आणि अमृतवत्सक या औषधींचा काढा सर्व ताप आणि सर्व प्रकारचे अतिसार नष्ट करतो.

मुस्तपर्पटकदिव्यशृङ्गवेरशृतं पयः । शालपर्णो पृश्रिपर्णो बृहती कण्टकारिका ॥ १,१७०.

मुस्ता, पर्पटक, दिव्यशृंगवेर, शालपर्णी, पृष्णिपर्णी, बृहत आणि कंटकारिका या औषधींनी उकळवलेले दूध हितकारक आहे.

बलाश्वदंष्ट्राबिल्वादि पाठानागरधान्यकम् । एतदाहारसंयोगे हितं सर्वातिसारिणाम् ॥ १,१७०.

बला, अश्वदंष्ट्रा, बेल, पाठा, नागर आणि धण्यक या औषधी आहारात घेतल्यास सर्व अतिसार असलेल्या लोकांसाठी उपयुक्त आहेत.

बिल्वचूतास्थिक्वाथश्च खण्डं मध्वतिसारनुत् । अतिसारे हिता तद्वत्कुटजत्वक्कणायुता ॥ १,१७०.

बेल आणि आंब्याच्या कोयींचा काढा साखर मिसळून घेतल्यास अतिसार बरा होतो; तसेच कुडजाच्या सालीसह बनवलेला काढा देखील हितकारक आहे.

वत्सकातिविषाविश्वकणाकन्दकषायकः । प्रयुक्तश्चामशूलाढ्ये ह्यतीसारे सशोणित ॥ १,१७०.

वत्सक, अतिविषा, विश्वकणा आणि कंद या औषधींचा काढा पोटदुखी आणि रक्तासह येणाऱ्या अतिसारात उपयुक्त आहे.

चिकित्साथ ग्रहण्यास्तुग्रहणी चाग्रिनाशिनी । चित्रकाक्वाथक्लकाभ्यां ग्रहणीघ्नं क्षृतं हविः । गुल्मशोथोदरप्लीहशूलार्शोघ्नं प्रदीपनम् ॥ १,१७०.

आता ग्रहणीची चिकित्सा: चित्रकाच्या काढा आणि पेस्टने सिद्ध केलेले तूप ग्रहणी नष्ट करते, पचनशक्ती वाढवते आणि गुल्म, सूज, पोटाचे आजार, प्लीहा, वेदना आणि मूळव्याध यावर उपयुक्त आहे.

सौवर्चलं सैन्धवञ्च विडङ्गौद्भिदमेव च । सामुद्रेण समं पञ्चलवणान्यत्र योजयेत् ॥ १,१७०.

सौवर्चल, सैंधव, विडंग, उद्भिद आणि सामुद्र हे पाच मीठे एकत्र वापरावीत.

भेषजं शस्त्रक्षाराग्न्यस्त्रिधा वै चार्शसां हरम् । विद्धि तच्चार्शसोघ्नन्तु यद्धि तक्रं नवोद्धृतम् ॥ १,१७०.

मुळव्याधीसाठी औषध तीन प्रकारचे असते — शस्त्रक्रिया, क्षार आणि अग्नी. ताजे ताक हेही मुळव्याधीवर उपयोगी आहे, हे लक्षात ठेव.

गुडूटीं पिप्पलीयुक्तामभयां घृतभर्जिताम् । त्रिवृदर्शोविनाशार्थं भक्षयेदम्ललोणिकाम् ॥ १,१७०.

गुळवेल, पिंपळी आणि तुपात तळलेली अभया यांचे आंबट आणि खारट पदार्थ खाल्ल्यास मुळव्याधी आणि मलावष्टंभ दूर होतो.

तिलेक्षुरससंयोगश्चार्शः कुष्ठ विनाशनः । पञ्चकोलं समरिचं सत्र्यूषणमथाग्निकृत् ॥ १,१७०.

तीळांचा रस एकत्र करून घेतल्यास मुळव्याधी आणि त्वचारोग नाहीसे होतात; पंचकोळ, मिरी आणि तिन्ही तिखट पदार्थ पचनशक्ती वाढवतात.

हरीतकी भक्ष्यमाणा नागेरण गुडेन वा । सैन्धवोपहिता वापि सातत्येनाग्निदीपनी ॥ १,१७०.

हरितकी खाल्ली, किंवा आले आणि गूळ यासोबत घेतली, किंवा सैंधव मिठासह घेतली, तर ती सातत्याने पचनशक्ती वाढवते.

फलत्रिकामृतासातिक्ताभूनिम्बनिम्बजः । क्वाथः क्षौद्रयुतो हन्यात्पाण्डुरोगं सकामलम् ॥ १,१७०.

फलत्रिक, अमृता, कडू भूणिंब आणि निम्ब यांचा काढा मधात मिसळून घेतल्यास पांडुरोग आणि कामला नाहीशी होते.

त्रिवृच्च त्रिफला श्यामा पिप्पली शर्कग मधु । मोदकः सन्निपातान्तो रक्तपित्तज्वरापहः ॥ १,१७०.

त्रिवृत, त्रिफळा, श्यामा, पिंपळी, साखर आणि मध यांचा लाडू बनवून खाल्ल्यास रक्तपित्त आणि ताप तसेच संमिश्र विकार दूर होतात.

वासायां विद्यमानायामाशायां जीवितस्य च । रक्तपित्ती क्षयी कासी किमर्थमवसीदति ॥ १,१७०.

वासा शरीरात असताना आणि प्राण शिल्लक असताना, रक्तपित्त, क्षय आणि खोकला असलेला माणूस का अशक्त होतो?

आटरूपकमृद्वीकापथ्याक्वाथः सशर्करः । क्षौद्राढ्यः कासनिः श्वासरक्तपित्तनिबर्हणः ॥ १,१७०.

आटरुप, द्राक्षे आणि पथ्या यांचा काढा साखर आणि भरपूर मधासह घेतल्यास खोकला, श्वास आणि रक्तपित्त दूर होते.

वासारसः खण्डमधुयुतः पीतोऽथरक्तजित् । सल्लकीबदरीजम्बुप्रियालाम्रार्जुनं धवः । पीतं क्षीरञ्च मध्वाढ्यं पृथक्छोणितवारणम् ॥ १,१७०.

वासा रस साखरेसोबत घेतल्यास रक्तविकारावर विजय मिळतो. सल्लकी, बोर, जांभूळ, प्रिळ, आंबा, अर्जुन आणि धव हे दूध आणि मधासोबत वेगवेगळे घेतल्यास रक्तस्राव थांबतो.

समूलफलपत्राया निर्गुण्ड्याः स्वरसैर्घृतम् । सिद्धं पीत्वा क्षयक्षीणी निर्व्यादिर्भाति देववत् ॥ १,१७०.

निर्गुंडीच्या मुळ, फळ आणि पानांचा रस घालून केलेले तूप पिल्यास क्षयाने अशक्त झालेला माणूस रोगमुक्त होतो आणि देवासारखा तेजस्वी दिसतो.

हरीतकी कणा शुण्ठी मरिचं गुडसंयुतम् । कासघ्नो मोदकः प्रोक्तस्तृष्णारोचकनाशनः ॥ १,१७०.

हरितकी, पिंपळी, सुंठ, मिरी आणि गूळ यांचा लाडू खाल्ल्यास खोकला नष्ट होतो, तहान आणि भूक मंदावणे दूर होते.

कण्टकारिगुडूचीभ्यां पृथक्त्रिंशत्पले रसे । प्रस्थं सिद्धं घृतं स्याच्च कासनुद्वह्निदापनम् ॥ १,१७०.

कंटकारी आणि गुळवेल यांच्या प्रत्येकी तीस पळ रसात एक प्रस्थ तूप सिद्ध करून घेतल्यास खोकला कमी होतो आणि पचनशक्ती वाढते.

कृष्णा धात्री शिता शुण्ठी हक्काघ्नी मधुसंयुता । हिक्काश्वासी पिवेद्भार्ङ्गो सविश्वामुष्णवारिणा ॥ १,१७०.

कृष्णा, आवळा, श्वेता, सुंठ आणि मध हे एकत्र घेतल्यास हिक्का आणि श्वास दूर होतात; भारंग, विश्वा आणि गरम पाणी एकत्र प्यावे.

तैलाक्तं स्वरभेदे वा खादिरं धारयेन्मुखे । पथ्यां पिप्पलिकायुक्तां संयुक्तां नागरेण वा ॥ १,१७०.

स्वरभंगासाठी तेल लावलेले खदिर तोंडात धरावे, किंवा पथ्या पिंपळी किंवा आले यासोबत घ्यावी.