गरुडपुराणम्

अक्षजं कफपित्तघ्नं केश्यं त्वक्श्रोत्रतर्पणम् । त्रिदोषघ्नं मधु प्रोक्तं वातलञ्च प्रकीर्तितम् ॥ १,१६९.

एरंडीचे तेल कफ आणि पित्त कमी करते, केस वाढवते, त्वचा आणि कानांना पोषण देते. मध तिन्ही दोषांवर उपयोगी आहे, पण त्याचा परिणाम वायू वाढवणारा असतो.

हिक्काश्वासकृमिच्छर्दिमेहतृष्णाविषामहम् । इक्षवोरक्तपित्तघ्नो बल्या वृष्याः कफप्रदाः ॥ १,१६९.

ऊस हिक्का, दमा, किडे, उलटी, मूत्रविकार, तहान आणि विष कमी करतो. ऊसाचा रस रक्त आणि पित्ताचे विकार घालवतो, शरीर बळकट करतो, कामोत्तेजक आहे, पण कफ वाढवतो.

फाणितं पित्तलं तव्रिं सुरा मत्स्यण्डिका लघुः । खण्डं वृष्यं तथा स्निग्धं स्वाद्वसृक्पित्तवातजित् ॥ १,१६९.

गूळ पित्त वाढवतो आणि तीक्ष्ण असतो. सुरा आणि मासळीचे लोणचे हलके असते. खडीसाखर कामोत्तेजक, स्निग्ध, गोड असून रक्त, पित्त आणि वायूवर विजय मिळवते.

वातपित्तहरो रूक्षो वातघ्नः कफकृद्गुडः । स पित्तघ्नः परः पथ्यः पुराणोऽसृक्प्रसादनः ॥ १,१६९.

गूळ वायू आणि पित्त कमी करतो, कोरडा असतो, वायू शांत करतो, पण कफ वाढवतो. जुना गूळ विशेषतः पित्त कमी करतो, हितकारक आहे आणि रक्त शुद्ध करतो.

रक्तिपित्तहरा वृष्या सस्नेहा गडशर्करा । सर्वपित्तकरं मद्यमम्लत्वात्कफवातजित् ॥ १,१६९.

तुपासह साखर रक्त आणि पित्त कमी करते, कामोत्तेजक आहे. मध्यम वयाची साखर आंबटपणामुळे सर्व प्रकारचे पित्त वाढवते, पण कफ आणि वायू कमी करते.

रक्तपित्तकरास्तीक्ष्णास्तथा सौवीरजातयः । पाचनो दीपनः पथ्यो मण्डः स्याद्भृष्टतण्डुलः ॥ १,१६९.

तीक्ष्ण आणि ताज्या लोणच्यांमुळे रक्त आणि पित्त वाढते. भाजलेल्या तांदळाचा मांड पचनास मदत करतो, भूक वाढवतो आणि हितकारक असतो.

वातानुलोमनी लघ्वी पेया वस्तिविशोधनी । सतक्रदाडिमव्योषा सगुडा मधुपिप्पली ॥ १,१६९.

पातळ पेज हलकी असते, वायू खाली नेते आणि मूत्राशय स्वच्छ करते. शतकत्र, डाळिंब, पिंपळी, गूळ, मध आणि पिप्पळी घालून केली तर ती अधिक उपयुक्त ठरते.

इन्तीयं सुकृता पेया कासश्वा सप्रवाहिकाः । पायसः कफकृद्बल्यः कृशरा वातनाशिनी ॥ १,१६९.

चांगली केलेली पातळ पेज खोकला, दमा आणि अतिसार यासाठी योग्य आहे. दूधात शिजवलेला भात कफ आणि बळ वाढवतो, तर कृशर वायू नाहीसा करतो.

सुधौतः प्रस्त्रुतः स्निग्धः सुखोष्णो लघुरोचनः । कन्दमूलफलेहैः साधितो बृंहणोगुरुः ॥ १,१६९.

साफ धुतलेला, गाळलेला, स्निग्ध आणि उबदार भात हलका आणि रुचकर असतो. कंद, फळे आणि मुळ्यांसह केला तर तो पोषक पण जड होतो.

ईषदुष्णसेवनाच्च लघुः सूपः सुसाधितः । स्विन्न निष्पीडितं शाकं हितं स्नेहादिसंस्कृतम् ॥ १,१६९.

थोडा गरम आणि चांगला शिजवलेला सूप हलका असतो. उकडून पिळलेली आणि तुपासारख्या पदार्थांनी बनवलेली भाजी हितकारक असते.

दाडिमामलकैर्यूषो वह्निकृद्वातपित्तहा । श्वासकासप्रतिश्यायकफघ्नो मलकैः कृतः ॥ १,१६९.

डाळिंब आणि आवळ्याचा सूप पचनशक्ती वाढवतो, वायू आणि पित्त कमी करतो. मुळ्यांसह बनवला तर कफ कमी करतो आणि श्वास, खोकला, सर्दीवर उपयोगी पडतो.

यवकोलकुलत्थानां यूषः कण्ठ्योऽनिलापहः । मुद्गामलकजो ग्राही श्लेष्मपित्तविनाशनः ॥ १,१६९.

यव, कोळ आणि कुलिथाचा सूप घशासाठी उपयोगी आणि वायू कमी करणारा असतो. मूग आणि आवळ्याचा सूप बांधून ठेवतो आणि कफ, पित्त नाहीसे करतो.

सगुडं दधि वातघ्नं सक्तवो रूक्षवातुलाः । घृतपूर्णोऽग्निकारी स्याद्वृष्या गुर्वो च शष्कुली ॥ १,१६९.

गुळासह दही वायू शांत करते. सक्तू कोरडी आणि वायू वाढवणारी असते. तुपाने भरलेली शष्कुली पचनशक्ती वाढवते, कामोत्तेजक आणि जड असते.

बृंहणाः सामिषा भक्ष्यपिष्ट का गुखः स्मृताः । तैलसिद्धाश्च दृष्टिघ्नास्तोयस्विन्नाश्च दुर्जराः ॥ १,१६९.

मांसयुक्त पदार्थ पोषक असतात. भाजलेल्या पिठाचे पदार्थ जड मानले जातात. तेलात बनवलेले डोळ्यांसाठी चांगले, पण पाण्यात शिजवलेले पचायला कठीण असतात.

अत्युष्णा मण्डकाः पथ्याः शीतला गुखो मताः । अनुपानञ्च पानीयं श्रमतृष्णादिनाशनम् ॥ १,१६९.

खूप गरम मांड हितकारक असतो. थंड पिठाचे पदार्थही उपयुक्त मानले जातात. जेवणानंतर पाणी प्यायल्याने थकवा, तहान आणि अशा त्रासांपासून आराम मिळतो.

अन्नपानादिना रक्षा कृत्स्याद्रोगवर्जितः । अनुष्णः शिखिकण्ठाभो विषञ्चैव विवर्णकृत् ॥ १,१६९.

अन्नपाणी योग्य रीतीने घेतल्याने रोग टाळता येतात. मोराच्या गळ्यासारख्या रंगाचे कोमट पाणी आणि विष हे वर्ण बदलतात.

गन्धस्पर्शरसास्तीव्राभोक्तुश्च स्यान्मनोव्यथा । आघ्राणे चाक्षिरोगः स्यादसाध्यश्च भिषग्वरैः । वेपथुर्जृम्भणाद्यं स्याद्विषस्यैतत्तु लक्षणम् ॥ १,१६९.

तीव्र वास, स्पर्श आणि चव यामुळे खाणाऱ्याला मनःस्ताप होतो. त्याचा वास घेतल्याने डोळ्यांचे रोग होतात, जे उत्तम वैद्यांनाही बरे करता येत नाहीत. थरथर, जांभई आणि असे लक्षणे विषाची चिन्हे आहेत.

श्रीगरुडमहापुराणम् १७० धन्वन्तरिरुवाच । ज्वरोऽष्टधा पृथग्द्वन्द्वसंघातागन्तुजः स्मृतः । मुस्तपर्पटकोशीरचन्दनोदीच्यनागरैः । शृतशीतं जलं दद्यात्पिपासाज्वरशान्तये ॥ १,१७०.

धन्वंतरी म्हणाले: ताप आठ प्रकारचा असतो, तो वेगवेगळ्या प्रकारे, जोड्यांमध्ये किंवा बाह्य कारणांमुळे होतो. तहान आणि ताप कमी करण्यासाठी, मुस्ता, पर्पटक, उशीरा, चंदन, उडीच्य आणि नागर या औषधींनी उकळवलेले आणि थंड केलेले पाणी द्यावे.

नागरं देवकाष्ठञ्च धान्याकं बृहतीद्वयम् । दद्यात्पाचनकं पूर्वं ज्वरिताय ज्वरापहम् ॥ १,१७०.

नागर, देवदारू, धण्य आणि दोन प्रकारची बृहत या औषधींनी बनवलेले पाचक औषध तापलेल्या व्यक्तीस आधी द्यावे, ते ताप कमी करते.

आरग्वधाभयामुस्तातिक्ताग्रन्थिकनिर्मितः । कषायः पाचनः सामे सशूले च ज्वरेहितः ॥ १,१७०.

आरग्वध, अभय, मुस्ता, तिक्त आणि ग्रंथिक या औषधींनी बनवलेला काढा पाचक असून, अपचन व वेदना असलेल्या तापात उपयुक्त आहे.

मधूकसारसिन्धूत्थवचोषणकणाः समाः । श्लक्ष्णं पिष्ट्वाम्भसा नस्यं कुर्यात्संज्ञाप्रबोधनम् ॥ १,१७०.

मधूक, सार, सिंधूत्थ, वच आणि उषण या औषधी समान प्रमाणात घेऊन बारीक वाटून पाण्यात मिसळावे आणि नस्य म्हणून द्यावे, त्यामुळे शुद्धी येते.

त्रिवृद्विशालात्रिफलाकटुकारग्वधैः कृतः । सक्षारो भेदनः क्वाथः पेयः सर्वज्वरापहः ॥ १,१७०.

त्रिवृत, विशाल, त्रिफळा, कटुका आणि आरग्वध या औषधींनी आणि क्षार घालून बनवलेला काढा जुलाब आणणारा असून, सर्व तापांवर उपयुक्त आहे.

महौषधामृतामुस्तचन्दनोशीरधान्यकैः । क्वाथस्तृतीयकं हन्ति शर्करामधुयोजितः ॥ १,१७०.

महौषध, अमृता, मुस्ता, चंदन, उशीरा आणि धण्यक या औषधींचा काढा साखर आणि मध मिसळून दिल्यास तृतीयक ताप बरा होतो.

अपामगजटाकट्यां लोहितैः सप्ततन्तुभिः । बद्ध्वा वारे रवेर्नूनं ज्वरं हन्ति तृतीयकम् ॥ १,१७०.

अपामार्गाच्या मुळापासून सात लाल दोरे कंबरेला बांधून, सूर्य उगवल्यावर हे केल्यास तृतीयक ताप नक्कीच नष्ट होतो.

गङ्गाया उत्तरे कूले अपुत्रस्तापसो मृतः । तस्मै तिलोदकं दद्यान्मुञ्चत्यैकाहिको ज्वरः ॥ १,१७०.

गंगेच्या उत्तर काठावर जर एखादा अपुत्र तपस्वी मृत झाला असेल, तर त्याला तिळोदक अर्पण केल्याने एक दिवसाआड येणारा ताप सुटतो.

गुडूच्याः क्वाथकल्काभ्यां विफलावासकस्य च । मृद्वीकाया बलायाश्च सिद्धाः स्नेहा ज्वरच्छिदः ॥ १,१७०.

गुडुची, विपला, वासक, मृद्विका आणि बला या औषधींच्या काढा आणि पेस्टने सिद्ध केलेले तेल ताप कमी करण्यासाठी उपयुक्त आहे.

धात्रीशिवाकणावह्निक्वाथः सर्वज्वरान्तकः । ज्वरातिसारहरणमौषधं प्रवदाम्यथ ॥ १,१७०.

धात्री, शिवा, कणा आणि वह्नि या औषधींचा काढा सर्व ताप नष्ट करतो. आता मी ताप आणि अतिसार दूर करणारे औषध सांगतो.

पृश्रिपर्णोबलाविल्वनागरोत्पलधान्यकैः । पाठेन्द्रयवभूनिम्बमुस्तपर्पटकैः शृताः । ज्यन्त्याममतीसारं सज्वरं समहौषधाः ॥ १,१७०.

पृष्णिपर्णी, बला, बेल, नागर, उत्पल, धण्यक, पाठा, इंद्रयव, भूनिंब, मुस्ता आणि पर्पटक या औषधींनी बनवलेला काढा, उत्तम औषधींसह दिल्यास तापासह तीव्र अतिसार बरा होतो.

नागरातिविषामुस्तभूनिम्बामृतवत्सकैः । सर्वज्वरहरः क्वथः सर्वातीसारनाशनः ॥ १,१७०.

नागर, अतिविषा, मुस्ता, भूनिंब आणि अमृतवत्सक या औषधींचा काढा सर्व ताप आणि सर्व प्रकारचे अतिसार नष्ट करतो.