गरुडपुराणम्

उष्णं वारि ज्वरश्वासमेदोऽनिलकफापहम् । शृतं शीतत्रिदोषघ्नमुषितं तच्च दोषलम् ॥ १,१६९.

गरम पाणी ताप, दम लागणे, मेद, वात आणि कफ दूर करतं. उकळलेलं पाणी थंडी आणि तिन्ही दोष नष्ट करतं; पण उभं राहिलेलं पाणी हानिकारक होतं.

गोक्षीरं वातपित्तग्नं स्निग्धं गुरुरसायनम् । गव्याद्गुरुतरं स्निग्धं माहिष्वह्निनाशनम् ॥ १,१६९.

गाईचं दूध वात आणि पित्त कमी करतं, स्निग्ध, जड आणि आयुष्यवर्धक आहे. म्हशीचं दूध गाईच्या दुधापेक्षा जड आणि स्निग्ध असून पचनशक्ती कमी करतं.

छागं रक्तातिसारघ्नं कासश्वासकफापहम् । चक्षुष्यं जीवनं स्त्रीणां रक्तपित्ते चनावनम् ॥ १,१६९.

मेंढीचं दूध रक्तातिसार, खोकला, दम लागणे आणि कफ दूर करतं; ते डोळ्यांसाठी हितकारक, स्त्रियांना पोषक आणि रक्तपित्तात उपयोगी आहे.

परं वातहरं वृष्यं पित्तश्लेष्मकरं दधि । दोषघ्नं मन्थजातन्तु मस्तु स्रोतोविशोधनम् ॥ १,१६९.

दही हे फारच वात कमी करणारं आणि शक्तिवर्धक आहे, पण ते पित्त आणि कफ वाढवतं. मात्र ताक आणि माठा दोष दूर करून शरीरातील नाड्या शुद्ध करतात.

ग्रहण्यर्शोऽर्दितार्तिघ्नं नवनीतं नवोद्धृतम् । विकाराश्च किलाटाद्या गुरवः कुष्ठहेतवः ॥ १,१६९.

नवीन लोणी आतड्यांचे विकार, मूळव्याध आणि वेदना दूर करतं. पण जुनं लोणी आणि त्यासारखी पदार्थ जड असून त्वचारोगांना कारणीभूत ठरतात.

परं ग्रहणीशोथार्शः पाण्ड्वतीसारगुल्मनुत् । त्रिदोषशमनं तक्रं कथितं पूर्वसूरिभिः ॥ १,१६९.

ताक हे आतड्यांचे विकार, सूज, मूळव्याध, पांडू, अतिसार आणि गाठी यावर उत्तम आहे, असं पूर्वीच्या ऋषींनी सांगितलं आहे. ते तिन्ही दोष शांत करतं.

वृष्यञ्च मधुरं सर्पिर्वातपित्तकफापहम् । गव्यं मेध्यञ्च चाक्षुष्यं संस्काराच्च त्रिदोषजित् ॥ १,१६९.

तूप हे शक्तिवर्धक, गोड आणि वात, पित्त, कफ दूर करणारं आहे. गाईचं तूप बुद्धीसाठी आणि डोळ्यांसाठी हितकारक असून योग्य प्रकारे तयार केल्यास तिन्ही दोषांवर विजय मिळवतो.

अपस्मारगदोन्मादमूर्छाघ्नं संस्कृतङ्घृतम् । अजादीनाञ्च सर्पोषि विद्याद्गोक्षीरसद्गुणैः । कफवातहरं मूत्रं सर्वक्रिमिविषापहम् ॥ १,१६९.

शुद्ध केलेलं तूप अपस्मार, विषबाधा, वेड, बेशुद्धी दूर करतं. मेंढी वगैरे प्राण्यांच्या तुपातही गाईच्या दुधासारखे गुण असतात. गोमूत्र वात व कफ कमी करतं आणि सर्व कृमी व विष नष्ट करतं.

पाण्डुत्वोदरकुष्ठार्शः शोथगुल्मप्रमेहनुत् । वातश्लेष्महरं बल्यं तैलं कश्यं तिलोद्भवम् ॥ १,१६९.

तिळाचं तेल पांडू, पोटफुगी, त्वचारोग, मूळव्याध, सूज, गाठ आणि मूत्रविकार दूर करतं. ते वात व कफ कमी करतं, शरीराला बळकटी देतं आणि सर्वांत उत्तम मानलं जातं.

सार्षपं कृमिपाण्डुघ्नं कफमेदोऽनिलापहम् । क्षौमं तैलमचक्षुष्यं पित्तहृद्वातनाशनम् ॥ १,१६९.

मोहरी किडे आणि पांडुरोग दूर करते, कफ, मेद आणि वायू कमी करते. कापसाच्या तेलाने डोळ्यांना फायदा होतो, पित्त, हृदयाचे विकार आणि वायू नाहीसे होतात.

अक्षजं कफपित्तघ्नं केश्यं त्वक्श्रोत्रतर्पणम् । त्रिदोषघ्नं मधु प्रोक्तं वातलञ्च प्रकीर्तितम् ॥ १,१६९.

एरंडीचे तेल कफ आणि पित्त कमी करते, केस वाढवते, त्वचा आणि कानांना पोषण देते. मध तिन्ही दोषांवर उपयोगी आहे, पण त्याचा परिणाम वायू वाढवणारा असतो.

हिक्काश्वासकृमिच्छर्दिमेहतृष्णाविषामहम् । इक्षवोरक्तपित्तघ्नो बल्या वृष्याः कफप्रदाः ॥ १,१६९.

ऊस हिक्का, दमा, किडे, उलटी, मूत्रविकार, तहान आणि विष कमी करतो. ऊसाचा रस रक्त आणि पित्ताचे विकार घालवतो, शरीर बळकट करतो, कामोत्तेजक आहे, पण कफ वाढवतो.

फाणितं पित्तलं तव्रिं सुरा मत्स्यण्डिका लघुः । खण्डं वृष्यं तथा स्निग्धं स्वाद्वसृक्पित्तवातजित् ॥ १,१६९.

गूळ पित्त वाढवतो आणि तीक्ष्ण असतो. सुरा आणि मासळीचे लोणचे हलके असते. खडीसाखर कामोत्तेजक, स्निग्ध, गोड असून रक्त, पित्त आणि वायूवर विजय मिळवते.

वातपित्तहरो रूक्षो वातघ्नः कफकृद्गुडः । स पित्तघ्नः परः पथ्यः पुराणोऽसृक्प्रसादनः ॥ १,१६९.

गूळ वायू आणि पित्त कमी करतो, कोरडा असतो, वायू शांत करतो, पण कफ वाढवतो. जुना गूळ विशेषतः पित्त कमी करतो, हितकारक आहे आणि रक्त शुद्ध करतो.

रक्तिपित्तहरा वृष्या सस्नेहा गडशर्करा । सर्वपित्तकरं मद्यमम्लत्वात्कफवातजित् ॥ १,१६९.

तुपासह साखर रक्त आणि पित्त कमी करते, कामोत्तेजक आहे. मध्यम वयाची साखर आंबटपणामुळे सर्व प्रकारचे पित्त वाढवते, पण कफ आणि वायू कमी करते.

रक्तपित्तकरास्तीक्ष्णास्तथा सौवीरजातयः । पाचनो दीपनः पथ्यो मण्डः स्याद्भृष्टतण्डुलः ॥ १,१६९.

तीक्ष्ण आणि ताज्या लोणच्यांमुळे रक्त आणि पित्त वाढते. भाजलेल्या तांदळाचा मांड पचनास मदत करतो, भूक वाढवतो आणि हितकारक असतो.

वातानुलोमनी लघ्वी पेया वस्तिविशोधनी । सतक्रदाडिमव्योषा सगुडा मधुपिप्पली ॥ १,१६९.

पातळ पेज हलकी असते, वायू खाली नेते आणि मूत्राशय स्वच्छ करते. शतकत्र, डाळिंब, पिंपळी, गूळ, मध आणि पिप्पळी घालून केली तर ती अधिक उपयुक्त ठरते.

इन्तीयं सुकृता पेया कासश्वा सप्रवाहिकाः । पायसः कफकृद्बल्यः कृशरा वातनाशिनी ॥ १,१६९.

चांगली केलेली पातळ पेज खोकला, दमा आणि अतिसार यासाठी योग्य आहे. दूधात शिजवलेला भात कफ आणि बळ वाढवतो, तर कृशर वायू नाहीसा करतो.

सुधौतः प्रस्त्रुतः स्निग्धः सुखोष्णो लघुरोचनः । कन्दमूलफलेहैः साधितो बृंहणोगुरुः ॥ १,१६९.

साफ धुतलेला, गाळलेला, स्निग्ध आणि उबदार भात हलका आणि रुचकर असतो. कंद, फळे आणि मुळ्यांसह केला तर तो पोषक पण जड होतो.

ईषदुष्णसेवनाच्च लघुः सूपः सुसाधितः । स्विन्न निष्पीडितं शाकं हितं स्नेहादिसंस्कृतम् ॥ १,१६९.

थोडा गरम आणि चांगला शिजवलेला सूप हलका असतो. उकडून पिळलेली आणि तुपासारख्या पदार्थांनी बनवलेली भाजी हितकारक असते.

दाडिमामलकैर्यूषो वह्निकृद्वातपित्तहा । श्वासकासप्रतिश्यायकफघ्नो मलकैः कृतः ॥ १,१६९.

डाळिंब आणि आवळ्याचा सूप पचनशक्ती वाढवतो, वायू आणि पित्त कमी करतो. मुळ्यांसह बनवला तर कफ कमी करतो आणि श्वास, खोकला, सर्दीवर उपयोगी पडतो.

यवकोलकुलत्थानां यूषः कण्ठ्योऽनिलापहः । मुद्गामलकजो ग्राही श्लेष्मपित्तविनाशनः ॥ १,१६९.

यव, कोळ आणि कुलिथाचा सूप घशासाठी उपयोगी आणि वायू कमी करणारा असतो. मूग आणि आवळ्याचा सूप बांधून ठेवतो आणि कफ, पित्त नाहीसे करतो.

सगुडं दधि वातघ्नं सक्तवो रूक्षवातुलाः । घृतपूर्णोऽग्निकारी स्याद्वृष्या गुर्वो च शष्कुली ॥ १,१६९.

गुळासह दही वायू शांत करते. सक्तू कोरडी आणि वायू वाढवणारी असते. तुपाने भरलेली शष्कुली पचनशक्ती वाढवते, कामोत्तेजक आणि जड असते.

बृंहणाः सामिषा भक्ष्यपिष्ट का गुखः स्मृताः । तैलसिद्धाश्च दृष्टिघ्नास्तोयस्विन्नाश्च दुर्जराः ॥ १,१६९.

मांसयुक्त पदार्थ पोषक असतात. भाजलेल्या पिठाचे पदार्थ जड मानले जातात. तेलात बनवलेले डोळ्यांसाठी चांगले, पण पाण्यात शिजवलेले पचायला कठीण असतात.

अत्युष्णा मण्डकाः पथ्याः शीतला गुखो मताः । अनुपानञ्च पानीयं श्रमतृष्णादिनाशनम् ॥ १,१६९.

खूप गरम मांड हितकारक असतो. थंड पिठाचे पदार्थही उपयुक्त मानले जातात. जेवणानंतर पाणी प्यायल्याने थकवा, तहान आणि अशा त्रासांपासून आराम मिळतो.

अन्नपानादिना रक्षा कृत्स्याद्रोगवर्जितः । अनुष्णः शिखिकण्ठाभो विषञ्चैव विवर्णकृत् ॥ १,१६९.

अन्नपाणी योग्य रीतीने घेतल्याने रोग टाळता येतात. मोराच्या गळ्यासारख्या रंगाचे कोमट पाणी आणि विष हे वर्ण बदलतात.

गन्धस्पर्शरसास्तीव्राभोक्तुश्च स्यान्मनोव्यथा । आघ्राणे चाक्षिरोगः स्यादसाध्यश्च भिषग्वरैः । वेपथुर्जृम्भणाद्यं स्याद्विषस्यैतत्तु लक्षणम् ॥ १,१६९.

तीव्र वास, स्पर्श आणि चव यामुळे खाणाऱ्याला मनःस्ताप होतो. त्याचा वास घेतल्याने डोळ्यांचे रोग होतात, जे उत्तम वैद्यांनाही बरे करता येत नाहीत. थरथर, जांभई आणि असे लक्षणे विषाची चिन्हे आहेत.

श्रीगरुडमहापुराणम् १७० धन्वन्तरिरुवाच । ज्वरोऽष्टधा पृथग्द्वन्द्वसंघातागन्तुजः स्मृतः । मुस्तपर्पटकोशीरचन्दनोदीच्यनागरैः । शृतशीतं जलं दद्यात्पिपासाज्वरशान्तये ॥ १,१७०.

धन्वंतरी म्हणाले: ताप आठ प्रकारचा असतो, तो वेगवेगळ्या प्रकारे, जोड्यांमध्ये किंवा बाह्य कारणांमुळे होतो. तहान आणि ताप कमी करण्यासाठी, मुस्ता, पर्पटक, उशीरा, चंदन, उडीच्य आणि नागर या औषधींनी उकळवलेले आणि थंड केलेले पाणी द्यावे.

नागरं देवकाष्ठञ्च धान्याकं बृहतीद्वयम् । दद्यात्पाचनकं पूर्वं ज्वरिताय ज्वरापहम् ॥ १,१७०.

नागर, देवदारू, धण्य आणि दोन प्रकारची बृहत या औषधींनी बनवलेले पाचक औषध तापलेल्या व्यक्तीस आधी द्यावे, ते ताप कमी करते.