गरुडपुराणम्

द्राक्षामधूकखर्जूरं कुङ्कुमं वातरक्तजित् । मागधी मधुरा पक्वा श्वासपित्तहरा परा ॥ १,१६९.

द्राक्ष, मधूक, खजूर आणि कुंकुम हे वात व रक्ताचे विकार दूर करतात; पिकलेली मागधी गोड आणि उत्तम असून दम व पित्त कमी करते.

आर्द्रकं रोचकं वृष्यं दीपनं कफवातहृत् । शुण्ठीमरिचपिप्पल्यः कफवातजितो मताः ॥ १,१६९.

ताजं आले खूप चविष्ट, शक्तिवर्धक, पचनास मदत करणारं आणि कफ व वात कमी करणारं आहे. सुंठ, मिरी आणि पिंपळी हे तिघेही कफ व वातावर मात करतात असं मानलं जातं.

अवृष्यं मरिचं विद्यादिति वैद्यकसंमतम् । गुल्मशूलविबन्धघ्नं हिङ्गुवातकफापहम् ॥ १,१६९.

मिरीला शक्तिवर्धक मानलं जात नाही, असं वैद्य सांगतात; पण ती पोटातील गाठ, वेदना दूर करते. हिंग कफ व वात कमी करतं.

यवानीधन्यकाजाज्यः वातश्लेष्मनुदः परम् । चक्षुष्यं सैन्धवं वृष्यं त्रिदोषशमनं स्मृतम् ॥ १,१६९.

ओवा, धणे आणि जिरे हे वात व कफ कमी करण्यात उत्तम आहेत. सैंधव मीठ डोळ्यांसाठी हितकारक, शक्तिवर्धक आणि तिन्ही दोष शांत करणारं आहे.

सौवर्चलं विबन्धघ्नमुष्णं हृच्छूलनाशनम् । उष्णं शूलहरं तीक्ष्णं विडङ्गं वातनाशनम् ॥ १,१६९.

सौवर्चल मीठ बद्धकोष्ठता दूर करतं, उष्ण आहे आणि हृदयातील वेदना कमी करतं. विडंग उष्ण, वेदना कमी करणारं, तीक्ष्ण आणि वातनाशक आहे.

रोमकं वातलं स्वादु रोचनं क्लेदनं गुरु । हृत्पाण्डुगलरोगघ्नं यवक्षारोऽग्निदीपनः ॥ १,१६९.

रोमक मीठ वात वाढवणारं, गोड, भूक वाढवणारं, ओलसर आणि जड आहे. जवाचा क्षार हृदयविकार, पांडू आणि घशाचे आजार दूर करून पचनशक्ती वाढवतो.

दहनो दीपनस्तीक्ष्णः सर्जिक्षारो विदारणः । दोषघ्नं नाभसं वारिलघु हृद्यं विषापहम् ॥ १,१६९.

सार्जिक्षार उष्ण, पचनास मदत करणारा, तीक्ष्ण आणि खोलवर परिणाम करणारा आहे. तो दोष नष्ट करतो, हलका, मनास भावणारा आणि विष दूर करणारा आहे.

नादेयं वातलं रूक्षं सारसं मदुर लघु । वातश्लेष्महरं वार्प्यं ताडागं वातलं स्मृतम् ॥ १,१६९.

नदीचं पाणी वात वाढवणारं, कोरडं, शुद्ध, गोड आणि हलकं असतं; ते वात आणि कफ कमी करतं. तळ्याचं पाणी मात्र वात वाढवणारं आणि टाळावं असं मानलं जातं.

रौच्यमग्निकरं रूक्षं कफघ्नंलघु नैर्झरम् । दीपनं पित्तलं कौपमौद्भिदं पित्तनाशनम् ॥ १,१६९.

झऱ्याचं पाणी भूक वाढवतं, पचनास मदत करतं, कोरडं, कफनाशक आणि हलकं आहे. विहिरीचं पाणी पित्त वाढवतं आणि पित्त कमी करतं. पावसाचं पाणी पित्त नष्ट करतं असं मानलं जातं.

दिवार्ककिरणैर्जुष्टं रात्रौ चैवेन्दुरश्मिभिः । सर्वदोषविनिर्मुक्तं तत्तुल्यं गगनाम्बुना ॥ १,१६९.

दिवसा सूर्यकिरणांनी आणि रात्री चंद्रकिरणांनी स्पर्शलेलं पाणी सर्व दोषांपासून मुक्त असतं आणि ते पावसाच्या पाण्यासारखं उत्तम मानलं जातं.

उष्णं वारि ज्वरश्वासमेदोऽनिलकफापहम् । शृतं शीतत्रिदोषघ्नमुषितं तच्च दोषलम् ॥ १,१६९.

गरम पाणी ताप, दम लागणे, मेद, वात आणि कफ दूर करतं. उकळलेलं पाणी थंडी आणि तिन्ही दोष नष्ट करतं; पण उभं राहिलेलं पाणी हानिकारक होतं.

गोक्षीरं वातपित्तग्नं स्निग्धं गुरुरसायनम् । गव्याद्गुरुतरं स्निग्धं माहिष्वह्निनाशनम् ॥ १,१६९.

गाईचं दूध वात आणि पित्त कमी करतं, स्निग्ध, जड आणि आयुष्यवर्धक आहे. म्हशीचं दूध गाईच्या दुधापेक्षा जड आणि स्निग्ध असून पचनशक्ती कमी करतं.

छागं रक्तातिसारघ्नं कासश्वासकफापहम् । चक्षुष्यं जीवनं स्त्रीणां रक्तपित्ते चनावनम् ॥ १,१६९.

मेंढीचं दूध रक्तातिसार, खोकला, दम लागणे आणि कफ दूर करतं; ते डोळ्यांसाठी हितकारक, स्त्रियांना पोषक आणि रक्तपित्तात उपयोगी आहे.

परं वातहरं वृष्यं पित्तश्लेष्मकरं दधि । दोषघ्नं मन्थजातन्तु मस्तु स्रोतोविशोधनम् ॥ १,१६९.

दही हे फारच वात कमी करणारं आणि शक्तिवर्धक आहे, पण ते पित्त आणि कफ वाढवतं. मात्र ताक आणि माठा दोष दूर करून शरीरातील नाड्या शुद्ध करतात.

ग्रहण्यर्शोऽर्दितार्तिघ्नं नवनीतं नवोद्धृतम् । विकाराश्च किलाटाद्या गुरवः कुष्ठहेतवः ॥ १,१६९.

नवीन लोणी आतड्यांचे विकार, मूळव्याध आणि वेदना दूर करतं. पण जुनं लोणी आणि त्यासारखी पदार्थ जड असून त्वचारोगांना कारणीभूत ठरतात.

परं ग्रहणीशोथार्शः पाण्ड्वतीसारगुल्मनुत् । त्रिदोषशमनं तक्रं कथितं पूर्वसूरिभिः ॥ १,१६९.

ताक हे आतड्यांचे विकार, सूज, मूळव्याध, पांडू, अतिसार आणि गाठी यावर उत्तम आहे, असं पूर्वीच्या ऋषींनी सांगितलं आहे. ते तिन्ही दोष शांत करतं.

वृष्यञ्च मधुरं सर्पिर्वातपित्तकफापहम् । गव्यं मेध्यञ्च चाक्षुष्यं संस्काराच्च त्रिदोषजित् ॥ १,१६९.

तूप हे शक्तिवर्धक, गोड आणि वात, पित्त, कफ दूर करणारं आहे. गाईचं तूप बुद्धीसाठी आणि डोळ्यांसाठी हितकारक असून योग्य प्रकारे तयार केल्यास तिन्ही दोषांवर विजय मिळवतो.

अपस्मारगदोन्मादमूर्छाघ्नं संस्कृतङ्घृतम् । अजादीनाञ्च सर्पोषि विद्याद्गोक्षीरसद्गुणैः । कफवातहरं मूत्रं सर्वक्रिमिविषापहम् ॥ १,१६९.

शुद्ध केलेलं तूप अपस्मार, विषबाधा, वेड, बेशुद्धी दूर करतं. मेंढी वगैरे प्राण्यांच्या तुपातही गाईच्या दुधासारखे गुण असतात. गोमूत्र वात व कफ कमी करतं आणि सर्व कृमी व विष नष्ट करतं.

पाण्डुत्वोदरकुष्ठार्शः शोथगुल्मप्रमेहनुत् । वातश्लेष्महरं बल्यं तैलं कश्यं तिलोद्भवम् ॥ १,१६९.

तिळाचं तेल पांडू, पोटफुगी, त्वचारोग, मूळव्याध, सूज, गाठ आणि मूत्रविकार दूर करतं. ते वात व कफ कमी करतं, शरीराला बळकटी देतं आणि सर्वांत उत्तम मानलं जातं.

सार्षपं कृमिपाण्डुघ्नं कफमेदोऽनिलापहम् । क्षौमं तैलमचक्षुष्यं पित्तहृद्वातनाशनम् ॥ १,१६९.

मोहरी किडे आणि पांडुरोग दूर करते, कफ, मेद आणि वायू कमी करते. कापसाच्या तेलाने डोळ्यांना फायदा होतो, पित्त, हृदयाचे विकार आणि वायू नाहीसे होतात.

अक्षजं कफपित्तघ्नं केश्यं त्वक्श्रोत्रतर्पणम् । त्रिदोषघ्नं मधु प्रोक्तं वातलञ्च प्रकीर्तितम् ॥ १,१६९.

एरंडीचे तेल कफ आणि पित्त कमी करते, केस वाढवते, त्वचा आणि कानांना पोषण देते. मध तिन्ही दोषांवर उपयोगी आहे, पण त्याचा परिणाम वायू वाढवणारा असतो.

हिक्काश्वासकृमिच्छर्दिमेहतृष्णाविषामहम् । इक्षवोरक्तपित्तघ्नो बल्या वृष्याः कफप्रदाः ॥ १,१६९.

ऊस हिक्का, दमा, किडे, उलटी, मूत्रविकार, तहान आणि विष कमी करतो. ऊसाचा रस रक्त आणि पित्ताचे विकार घालवतो, शरीर बळकट करतो, कामोत्तेजक आहे, पण कफ वाढवतो.

फाणितं पित्तलं तव्रिं सुरा मत्स्यण्डिका लघुः । खण्डं वृष्यं तथा स्निग्धं स्वाद्वसृक्पित्तवातजित् ॥ १,१६९.

गूळ पित्त वाढवतो आणि तीक्ष्ण असतो. सुरा आणि मासळीचे लोणचे हलके असते. खडीसाखर कामोत्तेजक, स्निग्ध, गोड असून रक्त, पित्त आणि वायूवर विजय मिळवते.

वातपित्तहरो रूक्षो वातघ्नः कफकृद्गुडः । स पित्तघ्नः परः पथ्यः पुराणोऽसृक्प्रसादनः ॥ १,१६९.

गूळ वायू आणि पित्त कमी करतो, कोरडा असतो, वायू शांत करतो, पण कफ वाढवतो. जुना गूळ विशेषतः पित्त कमी करतो, हितकारक आहे आणि रक्त शुद्ध करतो.

रक्तिपित्तहरा वृष्या सस्नेहा गडशर्करा । सर्वपित्तकरं मद्यमम्लत्वात्कफवातजित् ॥ १,१६९.

तुपासह साखर रक्त आणि पित्त कमी करते, कामोत्तेजक आहे. मध्यम वयाची साखर आंबटपणामुळे सर्व प्रकारचे पित्त वाढवते, पण कफ आणि वायू कमी करते.

रक्तपित्तकरास्तीक्ष्णास्तथा सौवीरजातयः । पाचनो दीपनः पथ्यो मण्डः स्याद्भृष्टतण्डुलः ॥ १,१६९.

तीक्ष्ण आणि ताज्या लोणच्यांमुळे रक्त आणि पित्त वाढते. भाजलेल्या तांदळाचा मांड पचनास मदत करतो, भूक वाढवतो आणि हितकारक असतो.

वातानुलोमनी लघ्वी पेया वस्तिविशोधनी । सतक्रदाडिमव्योषा सगुडा मधुपिप्पली ॥ १,१६९.

पातळ पेज हलकी असते, वायू खाली नेते आणि मूत्राशय स्वच्छ करते. शतकत्र, डाळिंब, पिंपळी, गूळ, मध आणि पिप्पळी घालून केली तर ती अधिक उपयुक्त ठरते.

इन्तीयं सुकृता पेया कासश्वा सप्रवाहिकाः । पायसः कफकृद्बल्यः कृशरा वातनाशिनी ॥ १,१६९.

चांगली केलेली पातळ पेज खोकला, दमा आणि अतिसार यासाठी योग्य आहे. दूधात शिजवलेला भात कफ आणि बळ वाढवतो, तर कृशर वायू नाहीसा करतो.

सुधौतः प्रस्त्रुतः स्निग्धः सुखोष्णो लघुरोचनः । कन्दमूलफलेहैः साधितो बृंहणोगुरुः ॥ १,१६९.

साफ धुतलेला, गाळलेला, स्निग्ध आणि उबदार भात हलका आणि रुचकर असतो. कंद, फळे आणि मुळ्यांसह केला तर तो पोषक पण जड होतो.