गरुडपुराणम्

कलिङ्गालाबुनी पित्तनाशिनी वातकारिणी । त्रपुषोर्वारुके वातश्लेष्मले पित्तवारणे ॥ १,१६९.

कलिंग आणि आलाबुनी पित्त कमी करतात आणि वात वाढवतात. तर त्रपुष आणि उर्वारुक वात व कफ कमी करतात आणि पित्त रोखतात.

वृक्षाम्लं कफवातघ्नं जम्बीरं कफवातनुत् । वातघ्नं दाडिमं ग्राहि नागरङ्गफलं गुरु ॥ १,१६९.

वृक्षाम्ल कफ व वात कमी करतो; जांभिर कफ व वात कमी करतो; डाळिंब वात कमी करते आणि बांधून ठेवते, तर नागरंग फळ जड असते.

केशरं मातुलुङ्गं च दीपनं कफवातनुत् । वातपित्तहरो माषस्त्वक्स्निग्धोष्णानिलापहः ॥ १,१६९.

केशर आणि मातुलुंग पचनास मदत करतात आणि कफ व वात कमी करतात; माष वात व पित्त कमी करतो, तो तेलकट, उष्ण आणि वातनाशक आहे.

सरमामलकं वृष्यं मधुरं हृद्यमम्लकृत् । भुक्तप्ररोचका पुण्या हरीतक्यमृतोपमा ॥ १,१६९.

सरामाळक वृष्य, गोड, हृदयास हितकारक आणि आंबटपणा निर्माण करणारे आहे; हरितकी पुण्यवान आणि अमृतासारखी मानली जाते, ती जेवल्यावर भूक वाढवते.

स्त्रंसनी कफवातघ्नी ह्यक्षस्तद्वत्त्रिदोषजित् । वातश्लेष्महरं त्वम्लं स्त्रंसनं तिन्तिडीफलम् ॥ १,१६९.

स्त्रंसनी कफ व वात कमी करते; अक्ष देखील तिन्ही दोषांवर विजय मिळवते; चिंच फळ आंबट असून वात व कफ दूर करते आणि रेचक आहे.

दोषलं लकुचं स्वादु बकुलं कफवातजित् । गुल्मवातकफश्वासकासघ्नं बीजपूरकम् ॥ १,१६९.

लाकुच हे दोष निर्माण करणारे आणि गोड आहे; बकुळ कफ व वात कमी करते; बीजपूरक पोटफुगणे, वात, कफ, दम आणि खोकला दूर करते.

कपित्थं ग्राहि दोषघ्नं पक्वं गुरु विषापहम् । कफपित्तकरं बालमापूर्णं पित्तवर्धनम् ॥ १,१६९.

कपित्थ बांधून ठेवणारे आणि दोष दूर करणारे आहे; पिकलेले जड आणि विषनाशक असते; कच्चे कफ व पित्त वाढवते, आणि पूर्ण पिकल्यावर पित्त वाढवते.

पक्वाम्रं वातकृन्मांसशुक्रवर्णबलप्रदम् । वातघ्नं कफपित्तघ्नं ग्राहि विष्टम्भि जाम्बवम् ॥ १,१६९.

पिकलेले आंबा वात, मांस, शुक्र, रंग आणि ताकद वाढवतो; जांभव वात, कफ व पित्त कमी करते, बांधून ठेवते आणि बद्धकोष्ठता निर्माण करते.

तिन्दुकं कफवातघ्नं बदरं वातपित्तहृत् । विष्टम्भि वातलं बिल्वं प्रियालं पवनापहम् ॥ १,१६९.

तिंदुक कफ व वात कमी करते; बोर वात व पित्त कमी करते; बेल बांधून ठेवणारे आणि वात वाढवणारे आहे; प्रियल वात कमी करते.

राजादनफलं मोचं पनसं नारिकेलजम् । शुक्रमांसकराण्याहुः स्वादुस्निग्धगुरूणि च ॥ १,१६९.

राजादन फळ, मोच, पनस आणि नारळ हे शुक्र व मांस वाढवतात, गोड, तेलकट आणि जड असतात.

द्राक्षामधूकखर्जूरं कुङ्कुमं वातरक्तजित् । मागधी मधुरा पक्वा श्वासपित्तहरा परा ॥ १,१६९.

द्राक्ष, मधूक, खजूर आणि कुंकुम हे वात व रक्ताचे विकार दूर करतात; पिकलेली मागधी गोड आणि उत्तम असून दम व पित्त कमी करते.

आर्द्रकं रोचकं वृष्यं दीपनं कफवातहृत् । शुण्ठीमरिचपिप्पल्यः कफवातजितो मताः ॥ १,१६९.

ताजं आले खूप चविष्ट, शक्तिवर्धक, पचनास मदत करणारं आणि कफ व वात कमी करणारं आहे. सुंठ, मिरी आणि पिंपळी हे तिघेही कफ व वातावर मात करतात असं मानलं जातं.

अवृष्यं मरिचं विद्यादिति वैद्यकसंमतम् । गुल्मशूलविबन्धघ्नं हिङ्गुवातकफापहम् ॥ १,१६९.

मिरीला शक्तिवर्धक मानलं जात नाही, असं वैद्य सांगतात; पण ती पोटातील गाठ, वेदना दूर करते. हिंग कफ व वात कमी करतं.

यवानीधन्यकाजाज्यः वातश्लेष्मनुदः परम् । चक्षुष्यं सैन्धवं वृष्यं त्रिदोषशमनं स्मृतम् ॥ १,१६९.

ओवा, धणे आणि जिरे हे वात व कफ कमी करण्यात उत्तम आहेत. सैंधव मीठ डोळ्यांसाठी हितकारक, शक्तिवर्धक आणि तिन्ही दोष शांत करणारं आहे.

सौवर्चलं विबन्धघ्नमुष्णं हृच्छूलनाशनम् । उष्णं शूलहरं तीक्ष्णं विडङ्गं वातनाशनम् ॥ १,१६९.

सौवर्चल मीठ बद्धकोष्ठता दूर करतं, उष्ण आहे आणि हृदयातील वेदना कमी करतं. विडंग उष्ण, वेदना कमी करणारं, तीक्ष्ण आणि वातनाशक आहे.

रोमकं वातलं स्वादु रोचनं क्लेदनं गुरु । हृत्पाण्डुगलरोगघ्नं यवक्षारोऽग्निदीपनः ॥ १,१६९.

रोमक मीठ वात वाढवणारं, गोड, भूक वाढवणारं, ओलसर आणि जड आहे. जवाचा क्षार हृदयविकार, पांडू आणि घशाचे आजार दूर करून पचनशक्ती वाढवतो.

दहनो दीपनस्तीक्ष्णः सर्जिक्षारो विदारणः । दोषघ्नं नाभसं वारिलघु हृद्यं विषापहम् ॥ १,१६९.

सार्जिक्षार उष्ण, पचनास मदत करणारा, तीक्ष्ण आणि खोलवर परिणाम करणारा आहे. तो दोष नष्ट करतो, हलका, मनास भावणारा आणि विष दूर करणारा आहे.

नादेयं वातलं रूक्षं सारसं मदुर लघु । वातश्लेष्महरं वार्प्यं ताडागं वातलं स्मृतम् ॥ १,१६९.

नदीचं पाणी वात वाढवणारं, कोरडं, शुद्ध, गोड आणि हलकं असतं; ते वात आणि कफ कमी करतं. तळ्याचं पाणी मात्र वात वाढवणारं आणि टाळावं असं मानलं जातं.

रौच्यमग्निकरं रूक्षं कफघ्नंलघु नैर्झरम् । दीपनं पित्तलं कौपमौद्भिदं पित्तनाशनम् ॥ १,१६९.

झऱ्याचं पाणी भूक वाढवतं, पचनास मदत करतं, कोरडं, कफनाशक आणि हलकं आहे. विहिरीचं पाणी पित्त वाढवतं आणि पित्त कमी करतं. पावसाचं पाणी पित्त नष्ट करतं असं मानलं जातं.

दिवार्ककिरणैर्जुष्टं रात्रौ चैवेन्दुरश्मिभिः । सर्वदोषविनिर्मुक्तं तत्तुल्यं गगनाम्बुना ॥ १,१६९.

दिवसा सूर्यकिरणांनी आणि रात्री चंद्रकिरणांनी स्पर्शलेलं पाणी सर्व दोषांपासून मुक्त असतं आणि ते पावसाच्या पाण्यासारखं उत्तम मानलं जातं.

उष्णं वारि ज्वरश्वासमेदोऽनिलकफापहम् । शृतं शीतत्रिदोषघ्नमुषितं तच्च दोषलम् ॥ १,१६९.

गरम पाणी ताप, दम लागणे, मेद, वात आणि कफ दूर करतं. उकळलेलं पाणी थंडी आणि तिन्ही दोष नष्ट करतं; पण उभं राहिलेलं पाणी हानिकारक होतं.

गोक्षीरं वातपित्तग्नं स्निग्धं गुरुरसायनम् । गव्याद्गुरुतरं स्निग्धं माहिष्वह्निनाशनम् ॥ १,१६९.

गाईचं दूध वात आणि पित्त कमी करतं, स्निग्ध, जड आणि आयुष्यवर्धक आहे. म्हशीचं दूध गाईच्या दुधापेक्षा जड आणि स्निग्ध असून पचनशक्ती कमी करतं.

छागं रक्तातिसारघ्नं कासश्वासकफापहम् । चक्षुष्यं जीवनं स्त्रीणां रक्तपित्ते चनावनम् ॥ १,१६९.

मेंढीचं दूध रक्तातिसार, खोकला, दम लागणे आणि कफ दूर करतं; ते डोळ्यांसाठी हितकारक, स्त्रियांना पोषक आणि रक्तपित्तात उपयोगी आहे.

परं वातहरं वृष्यं पित्तश्लेष्मकरं दधि । दोषघ्नं मन्थजातन्तु मस्तु स्रोतोविशोधनम् ॥ १,१६९.

दही हे फारच वात कमी करणारं आणि शक्तिवर्धक आहे, पण ते पित्त आणि कफ वाढवतं. मात्र ताक आणि माठा दोष दूर करून शरीरातील नाड्या शुद्ध करतात.

ग्रहण्यर्शोऽर्दितार्तिघ्नं नवनीतं नवोद्धृतम् । विकाराश्च किलाटाद्या गुरवः कुष्ठहेतवः ॥ १,१६९.

नवीन लोणी आतड्यांचे विकार, मूळव्याध आणि वेदना दूर करतं. पण जुनं लोणी आणि त्यासारखी पदार्थ जड असून त्वचारोगांना कारणीभूत ठरतात.

परं ग्रहणीशोथार्शः पाण्ड्वतीसारगुल्मनुत् । त्रिदोषशमनं तक्रं कथितं पूर्वसूरिभिः ॥ १,१६९.

ताक हे आतड्यांचे विकार, सूज, मूळव्याध, पांडू, अतिसार आणि गाठी यावर उत्तम आहे, असं पूर्वीच्या ऋषींनी सांगितलं आहे. ते तिन्ही दोष शांत करतं.

वृष्यञ्च मधुरं सर्पिर्वातपित्तकफापहम् । गव्यं मेध्यञ्च चाक्षुष्यं संस्काराच्च त्रिदोषजित् ॥ १,१६९.

तूप हे शक्तिवर्धक, गोड आणि वात, पित्त, कफ दूर करणारं आहे. गाईचं तूप बुद्धीसाठी आणि डोळ्यांसाठी हितकारक असून योग्य प्रकारे तयार केल्यास तिन्ही दोषांवर विजय मिळवतो.

अपस्मारगदोन्मादमूर्छाघ्नं संस्कृतङ्घृतम् । अजादीनाञ्च सर्पोषि विद्याद्गोक्षीरसद्गुणैः । कफवातहरं मूत्रं सर्वक्रिमिविषापहम् ॥ १,१६९.

शुद्ध केलेलं तूप अपस्मार, विषबाधा, वेड, बेशुद्धी दूर करतं. मेंढी वगैरे प्राण्यांच्या तुपातही गाईच्या दुधासारखे गुण असतात. गोमूत्र वात व कफ कमी करतं आणि सर्व कृमी व विष नष्ट करतं.

पाण्डुत्वोदरकुष्ठार्शः शोथगुल्मप्रमेहनुत् । वातश्लेष्महरं बल्यं तैलं कश्यं तिलोद्भवम् ॥ १,१६९.

तिळाचं तेल पांडू, पोटफुगी, त्वचारोग, मूळव्याध, सूज, गाठ आणि मूत्रविकार दूर करतं. ते वात व कफ कमी करतं, शरीराला बळकटी देतं आणि सर्वांत उत्तम मानलं जातं.