गरुडपुराणम्

आग्की कफपित्तघ्नो शुक्रला च तथा स्मृता । अतसी पित्तला ज्ञेया सिद्धार्थः कफवातजित् ॥ १,१६९.

आग्की कफ आणि पित्त कमी करते आणि शुक्र वाढवते; अतसी पित्त वाढवणारी आहे, आणि सिद्धार्थ कफ व वातावर विजय मिळवतो.

सक्षारमधुरस्निग्धो बलोष्णपित्तकृत्तिलः । बलघ्ना रूक्षलाः शीता विविधाः सस्यजातयः ॥ १,१६९.

तीळ खारट, गोड, स्निग्ध, बलवर्धक, उष्ण असून पित्त वाढवतो; विविध धान्ये कोरडी, थंड आणि बल कमी करणारी असतात.

चित्रकेङ्गुदिनालीकाः पिप्पलीमधुशिग्रवः । चव्याचरणनिर्गुण्डीतर्कारीकाशमर्दकाः ॥ १,१६९.

चित्रक, एंगुडी, नालीका, पिप्पळी, मधुशिग्रु, चव्य, चरण, निर्गुंडी, टरकारी आणि काशमर्दक हे सांगितले आहेत.

सबिल्वाः कफपित्तघ्नाः क्रिमिघ्ना लघुदीपकाः । वर्षाभूमार्करौ वातकफघ्नौ दोषनाशनौ ॥ १,१६९.

बिल्व आणि त्यासारखी फळे कफ व पित्त कमी करतात, जंतू नष्ट करतात, हलकी असून पचनास मदत करतात. पावसाळ्यातील प्रदेशात आणि उन्हात ही फळे वात व कफ दूर करतात आणि सगळे दोष घालवतात.

तिक्तरसः स्यादेरण्डः काकमाची त्रिदोषहृत् । चाङ्गेरी कफवातघ्नी सर्षपः सर्वदोषदम् ॥ १,१६९.

एरण्ड, काकमाची आणि काकमाची या तिखट चवीच्या असून तिन्ही दोष कमी करतात. चांगेरी कफ व वात कमी करते, तर मोहरी सर्व दोष दूर करते.

तद्वदेव च कौस्मसुम्भं राजिका वातपित्तला । नाडीचः कफपित्तघ्नः चुचुर्मधुरशीतलः ॥ १,१६९.

तसेच कौस्मसुम्भ आणि राजिका वात व पित्त कमी करतात. नाडीचा कफ व पित्त कमी करतो, तर काकडी गोड व थंड असते.

दोषघ्नं पद्मपत्रञ्च त्रिपुटं वातकृत्परम् । सक्षारः सर्वदोषघ्नो वास्तुको रोचनः परः ॥ १,१६९.

पद्माचे पान आणि त्रिपुटा दोष दूर करतात, पण त्रिपुटा विशेषतः वात वाढवतो. वास्टुकामध्ये मीठ असून ते सर्व दोष घालवते आणि पचनास उत्तम आहे.

तण्डुकीयोविपहरः पालङ्क्याश्च तथापरे । मूलकं दोषकृच्छामं स्विन्नं वातकफापदम् ॥ १,१६९.

तंडुकी, विपहर, पालंक्य आणि इतर काही मुळभाज्या दोष निर्माण करतात आणि शरीर कृश करतात; शिजवल्यावर त्या वात व कफ वाढवतात.

सर्वदोषहरं ह्यद्यं कण्ठ्यं तत्पक्वमिष्यते । कर्कोटकं सवार्ताकं पदोलं कारवेल्लकम् ॥ १,१६९.

सर्व भाज्यांमध्ये अद्य हे दोष दूर करणारे आणि शिजवल्यावर घशासाठी हितकारक आहे. कर्कोटक, वार्ताक, पडोळ आणि कारवेल्लक यांचाही समावेश होतो.

कुष्ठमेहज्वरश्वासकासपित्तकफापहम् । सर्वदोषहरं हृद्यं कूष्माण्डं बस्तिशोधनम् ॥ १,१६९.

कुश्मांड त्वचारोग, मूत्रविकार, ताप, दम, खोकला, पित्त आणि कफ दूर करते; ते पौष्टिक, सर्व दोष दूर करणारे आणि मूत्राशय शुद्ध करणारे आहे.

कलिङ्गालाबुनी पित्तनाशिनी वातकारिणी । त्रपुषोर्वारुके वातश्लेष्मले पित्तवारणे ॥ १,१६९.

कलिंग आणि आलाबुनी पित्त कमी करतात आणि वात वाढवतात. तर त्रपुष आणि उर्वारुक वात व कफ कमी करतात आणि पित्त रोखतात.

वृक्षाम्लं कफवातघ्नं जम्बीरं कफवातनुत् । वातघ्नं दाडिमं ग्राहि नागरङ्गफलं गुरु ॥ १,१६९.

वृक्षाम्ल कफ व वात कमी करतो; जांभिर कफ व वात कमी करतो; डाळिंब वात कमी करते आणि बांधून ठेवते, तर नागरंग फळ जड असते.

केशरं मातुलुङ्गं च दीपनं कफवातनुत् । वातपित्तहरो माषस्त्वक्स्निग्धोष्णानिलापहः ॥ १,१६९.

केशर आणि मातुलुंग पचनास मदत करतात आणि कफ व वात कमी करतात; माष वात व पित्त कमी करतो, तो तेलकट, उष्ण आणि वातनाशक आहे.

सरमामलकं वृष्यं मधुरं हृद्यमम्लकृत् । भुक्तप्ररोचका पुण्या हरीतक्यमृतोपमा ॥ १,१६९.

सरामाळक वृष्य, गोड, हृदयास हितकारक आणि आंबटपणा निर्माण करणारे आहे; हरितकी पुण्यवान आणि अमृतासारखी मानली जाते, ती जेवल्यावर भूक वाढवते.

स्त्रंसनी कफवातघ्नी ह्यक्षस्तद्वत्त्रिदोषजित् । वातश्लेष्महरं त्वम्लं स्त्रंसनं तिन्तिडीफलम् ॥ १,१६९.

स्त्रंसनी कफ व वात कमी करते; अक्ष देखील तिन्ही दोषांवर विजय मिळवते; चिंच फळ आंबट असून वात व कफ दूर करते आणि रेचक आहे.

दोषलं लकुचं स्वादु बकुलं कफवातजित् । गुल्मवातकफश्वासकासघ्नं बीजपूरकम् ॥ १,१६९.

लाकुच हे दोष निर्माण करणारे आणि गोड आहे; बकुळ कफ व वात कमी करते; बीजपूरक पोटफुगणे, वात, कफ, दम आणि खोकला दूर करते.

कपित्थं ग्राहि दोषघ्नं पक्वं गुरु विषापहम् । कफपित्तकरं बालमापूर्णं पित्तवर्धनम् ॥ १,१६९.

कपित्थ बांधून ठेवणारे आणि दोष दूर करणारे आहे; पिकलेले जड आणि विषनाशक असते; कच्चे कफ व पित्त वाढवते, आणि पूर्ण पिकल्यावर पित्त वाढवते.

पक्वाम्रं वातकृन्मांसशुक्रवर्णबलप्रदम् । वातघ्नं कफपित्तघ्नं ग्राहि विष्टम्भि जाम्बवम् ॥ १,१६९.

पिकलेले आंबा वात, मांस, शुक्र, रंग आणि ताकद वाढवतो; जांभव वात, कफ व पित्त कमी करते, बांधून ठेवते आणि बद्धकोष्ठता निर्माण करते.

तिन्दुकं कफवातघ्नं बदरं वातपित्तहृत् । विष्टम्भि वातलं बिल्वं प्रियालं पवनापहम् ॥ १,१६९.

तिंदुक कफ व वात कमी करते; बोर वात व पित्त कमी करते; बेल बांधून ठेवणारे आणि वात वाढवणारे आहे; प्रियल वात कमी करते.

राजादनफलं मोचं पनसं नारिकेलजम् । शुक्रमांसकराण्याहुः स्वादुस्निग्धगुरूणि च ॥ १,१६९.

राजादन फळ, मोच, पनस आणि नारळ हे शुक्र व मांस वाढवतात, गोड, तेलकट आणि जड असतात.

द्राक्षामधूकखर्जूरं कुङ्कुमं वातरक्तजित् । मागधी मधुरा पक्वा श्वासपित्तहरा परा ॥ १,१६९.

द्राक्ष, मधूक, खजूर आणि कुंकुम हे वात व रक्ताचे विकार दूर करतात; पिकलेली मागधी गोड आणि उत्तम असून दम व पित्त कमी करते.

आर्द्रकं रोचकं वृष्यं दीपनं कफवातहृत् । शुण्ठीमरिचपिप्पल्यः कफवातजितो मताः ॥ १,१६९.

ताजं आले खूप चविष्ट, शक्तिवर्धक, पचनास मदत करणारं आणि कफ व वात कमी करणारं आहे. सुंठ, मिरी आणि पिंपळी हे तिघेही कफ व वातावर मात करतात असं मानलं जातं.

अवृष्यं मरिचं विद्यादिति वैद्यकसंमतम् । गुल्मशूलविबन्धघ्नं हिङ्गुवातकफापहम् ॥ १,१६९.

मिरीला शक्तिवर्धक मानलं जात नाही, असं वैद्य सांगतात; पण ती पोटातील गाठ, वेदना दूर करते. हिंग कफ व वात कमी करतं.

यवानीधन्यकाजाज्यः वातश्लेष्मनुदः परम् । चक्षुष्यं सैन्धवं वृष्यं त्रिदोषशमनं स्मृतम् ॥ १,१६९.

ओवा, धणे आणि जिरे हे वात व कफ कमी करण्यात उत्तम आहेत. सैंधव मीठ डोळ्यांसाठी हितकारक, शक्तिवर्धक आणि तिन्ही दोष शांत करणारं आहे.

सौवर्चलं विबन्धघ्नमुष्णं हृच्छूलनाशनम् । उष्णं शूलहरं तीक्ष्णं विडङ्गं वातनाशनम् ॥ १,१६९.

सौवर्चल मीठ बद्धकोष्ठता दूर करतं, उष्ण आहे आणि हृदयातील वेदना कमी करतं. विडंग उष्ण, वेदना कमी करणारं, तीक्ष्ण आणि वातनाशक आहे.

रोमकं वातलं स्वादु रोचनं क्लेदनं गुरु । हृत्पाण्डुगलरोगघ्नं यवक्षारोऽग्निदीपनः ॥ १,१६९.

रोमक मीठ वात वाढवणारं, गोड, भूक वाढवणारं, ओलसर आणि जड आहे. जवाचा क्षार हृदयविकार, पांडू आणि घशाचे आजार दूर करून पचनशक्ती वाढवतो.

दहनो दीपनस्तीक्ष्णः सर्जिक्षारो विदारणः । दोषघ्नं नाभसं वारिलघु हृद्यं विषापहम् ॥ १,१६९.

सार्जिक्षार उष्ण, पचनास मदत करणारा, तीक्ष्ण आणि खोलवर परिणाम करणारा आहे. तो दोष नष्ट करतो, हलका, मनास भावणारा आणि विष दूर करणारा आहे.

नादेयं वातलं रूक्षं सारसं मदुर लघु । वातश्लेष्महरं वार्प्यं ताडागं वातलं स्मृतम् ॥ १,१६९.

नदीचं पाणी वात वाढवणारं, कोरडं, शुद्ध, गोड आणि हलकं असतं; ते वात आणि कफ कमी करतं. तळ्याचं पाणी मात्र वात वाढवणारं आणि टाळावं असं मानलं जातं.

रौच्यमग्निकरं रूक्षं कफघ्नंलघु नैर्झरम् । दीपनं पित्तलं कौपमौद्भिदं पित्तनाशनम् ॥ १,१६९.

झऱ्याचं पाणी भूक वाढवतं, पचनास मदत करतं, कोरडं, कफनाशक आणि हलकं आहे. विहिरीचं पाणी पित्त वाढवतं आणि पित्त कमी करतं. पावसाचं पाणी पित्त नष्ट करतं असं मानलं जातं.