गरुडपुराणम्

गुल्फजानुललाटं च हनुर्गण्डस्तथैव च । भ्रष्टं स्थानच्युतं यस्य स जहात्यचिरादसून् ॥ १,१६८.

ज्याचे घोटे, गुडघे, कपाळ, हनुवटी किंवा गाल जागेवरून हलले किंवा पडले आहेत, त्याचा लवकरच मृत्यू होतो.

वामाक्षिमज्जनं जिह्वा श्यामा नासा विकारिणी । कृष्णौ स्थानच्युतौ चोष्ठौ कृष्णास्यं यस्यतं त्यजेत् ॥ १,१६८.

ज्याचे डावे डोळे आत गेलेले, जीभ काळी, नाक विकृत, ओठ काळे आणि जागेवरून हललेले, आणि तोंड काळे झाले आहे, अशा व्यक्तीबद्दल आशा सोडावी.

श्रीगरुडमहापुराणम् १६९ धन्वन्तरिरुवाच । हिताहितविकेकाय अनुपानविधिं ब्रुवे । रक्तशालि त्रिदोषघ्नं तृष्णामेदोनिवारकम् ॥ १,१६९.

धन्वंतरी म्हणाले: मी हित आणि अहित याची ओळख आणि अनुपान घेण्याचे नियम सांगतो; लाल तांदूळ तिन्ही दोष दूर करतात, तहान भागवतात आणि मेद वाढू देत नाहीत.

महाशालि परं वृष्यं कलमः श्लेष्मपित्तहा । शीत्तो गुरुस्त्रिदोषघ्नः प्रायशो गौरषष्टिकः ॥ १,१६९.

महाशाली तांदूळ फारच बलवर्धक आहे; कलम तांदूळ कफ आणि पित्त कमी करतो; तो थंड, जड असून, पांढरा षष्टिक तांदूळही तिन्ही दोष शांत करतो.

श्यामाकः शोषणो रूक्षो वातलः श्लेष्मपित्तहा । तद्वत्प्रियङ्गुनीवारकोरदूषाः प्रकीर्तिताः ॥ १,१६९.

श्यामाक तांदूळ वाळवणारा, कोरडा, वात वाढवणारा असून कफ आणि पित्त कमी करतो; प्रियंगु, निवारा, आणि कोरदूषा हेही तसेच सांगितले आहेत.

बहुवारः सकृच्छीतः श्लेष्मपित्तहरो यवः । वृष्यः शीतो गुरुः स्वादुर्गोधूमो वातनाशनः ॥ १,१६९.

यव वारंवार वापरल्यास आणि एकदा थंड केल्यास कफ आणि पित्त कमी करतो; तो बलवर्धक, थंड, जड आणि गोड आहे; गहू वात नष्ट करतो.

कफपित्तास्त्रजिन्मुद्गः कषायो मधुरोलघुः । माषो बहुबलो वृष्यः पित्तश्लेष्महरो गुरुः ॥ १,१६९.

मुग कफ आणि पित्त कमी करणारा, तुरट, गोड आणि हलका आहे; माष फार बलवर्धक, पुष्टिदायक, जड असून पित्त आणि कफ कमी करतो.

अवृष्यः श्लेष्मपित्तघ्नो राजमाषोऽनिलार्तिनुत् । कुलत्थः श्वासहिक्काहृत्कफगुल्मानिलापहः ॥ १,१६९.

राजमाष बलवर्धक नसला तरी कफ आणि पित्त कमी करतो आणि वात विकार दूर करतो; कुलथ दम, हिक्का, हृदयविकार, कफ, गाठ आणि वात दूर करतो.

रक्तपित्तज्वरोन्माथो शीतो ग्राही मकुष्ठकः । पुंस्त्वासृक्कफपित्तघ्नश्चणको वातलः स्मृतः ॥ १,१६९.

मकुष्ठक थंड, बांधून ठेवणारा असून रक्तपित्त, ताप आणि वेडसरपणा कमी करतो; चण वात वाढवणारा असून शुक्र, रक्त, कफ आणि पित्ताचे विकार दूर करतो.

मसूरो मधुरः शीव संग्रही कफपित्तहा । तद्वत्सर्वगुणाढ्यश्च कलायश्चातिवातलः ॥ १,१६९.

मसूर गोड, थंड, बांधून ठेवणारा आणि कफ-पित्त कमी करणारा आहे; तसेच, कलाय सर्व गुणांनी युक्त असून फार वात वाढवणारा आहे.

आग्की कफपित्तघ्नो शुक्रला च तथा स्मृता । अतसी पित्तला ज्ञेया सिद्धार्थः कफवातजित् ॥ १,१६९.

आग्की कफ आणि पित्त कमी करते आणि शुक्र वाढवते; अतसी पित्त वाढवणारी आहे, आणि सिद्धार्थ कफ व वातावर विजय मिळवतो.

सक्षारमधुरस्निग्धो बलोष्णपित्तकृत्तिलः । बलघ्ना रूक्षलाः शीता विविधाः सस्यजातयः ॥ १,१६९.

तीळ खारट, गोड, स्निग्ध, बलवर्धक, उष्ण असून पित्त वाढवतो; विविध धान्ये कोरडी, थंड आणि बल कमी करणारी असतात.

चित्रकेङ्गुदिनालीकाः पिप्पलीमधुशिग्रवः । चव्याचरणनिर्गुण्डीतर्कारीकाशमर्दकाः ॥ १,१६९.

चित्रक, एंगुडी, नालीका, पिप्पळी, मधुशिग्रु, चव्य, चरण, निर्गुंडी, टरकारी आणि काशमर्दक हे सांगितले आहेत.

सबिल्वाः कफपित्तघ्नाः क्रिमिघ्ना लघुदीपकाः । वर्षाभूमार्करौ वातकफघ्नौ दोषनाशनौ ॥ १,१६९.

बिल्व आणि त्यासारखी फळे कफ व पित्त कमी करतात, जंतू नष्ट करतात, हलकी असून पचनास मदत करतात. पावसाळ्यातील प्रदेशात आणि उन्हात ही फळे वात व कफ दूर करतात आणि सगळे दोष घालवतात.

तिक्तरसः स्यादेरण्डः काकमाची त्रिदोषहृत् । चाङ्गेरी कफवातघ्नी सर्षपः सर्वदोषदम् ॥ १,१६९.

एरण्ड, काकमाची आणि काकमाची या तिखट चवीच्या असून तिन्ही दोष कमी करतात. चांगेरी कफ व वात कमी करते, तर मोहरी सर्व दोष दूर करते.

तद्वदेव च कौस्मसुम्भं राजिका वातपित्तला । नाडीचः कफपित्तघ्नः चुचुर्मधुरशीतलः ॥ १,१६९.

तसेच कौस्मसुम्भ आणि राजिका वात व पित्त कमी करतात. नाडीचा कफ व पित्त कमी करतो, तर काकडी गोड व थंड असते.

दोषघ्नं पद्मपत्रञ्च त्रिपुटं वातकृत्परम् । सक्षारः सर्वदोषघ्नो वास्तुको रोचनः परः ॥ १,१६९.

पद्माचे पान आणि त्रिपुटा दोष दूर करतात, पण त्रिपुटा विशेषतः वात वाढवतो. वास्टुकामध्ये मीठ असून ते सर्व दोष घालवते आणि पचनास उत्तम आहे.

तण्डुकीयोविपहरः पालङ्क्याश्च तथापरे । मूलकं दोषकृच्छामं स्विन्नं वातकफापदम् ॥ १,१६९.

तंडुकी, विपहर, पालंक्य आणि इतर काही मुळभाज्या दोष निर्माण करतात आणि शरीर कृश करतात; शिजवल्यावर त्या वात व कफ वाढवतात.

सर्वदोषहरं ह्यद्यं कण्ठ्यं तत्पक्वमिष्यते । कर्कोटकं सवार्ताकं पदोलं कारवेल्लकम् ॥ १,१६९.

सर्व भाज्यांमध्ये अद्य हे दोष दूर करणारे आणि शिजवल्यावर घशासाठी हितकारक आहे. कर्कोटक, वार्ताक, पडोळ आणि कारवेल्लक यांचाही समावेश होतो.

कुष्ठमेहज्वरश्वासकासपित्तकफापहम् । सर्वदोषहरं हृद्यं कूष्माण्डं बस्तिशोधनम् ॥ १,१६९.

कुश्मांड त्वचारोग, मूत्रविकार, ताप, दम, खोकला, पित्त आणि कफ दूर करते; ते पौष्टिक, सर्व दोष दूर करणारे आणि मूत्राशय शुद्ध करणारे आहे.

कलिङ्गालाबुनी पित्तनाशिनी वातकारिणी । त्रपुषोर्वारुके वातश्लेष्मले पित्तवारणे ॥ १,१६९.

कलिंग आणि आलाबुनी पित्त कमी करतात आणि वात वाढवतात. तर त्रपुष आणि उर्वारुक वात व कफ कमी करतात आणि पित्त रोखतात.

वृक्षाम्लं कफवातघ्नं जम्बीरं कफवातनुत् । वातघ्नं दाडिमं ग्राहि नागरङ्गफलं गुरु ॥ १,१६९.

वृक्षाम्ल कफ व वात कमी करतो; जांभिर कफ व वात कमी करतो; डाळिंब वात कमी करते आणि बांधून ठेवते, तर नागरंग फळ जड असते.

केशरं मातुलुङ्गं च दीपनं कफवातनुत् । वातपित्तहरो माषस्त्वक्स्निग्धोष्णानिलापहः ॥ १,१६९.

केशर आणि मातुलुंग पचनास मदत करतात आणि कफ व वात कमी करतात; माष वात व पित्त कमी करतो, तो तेलकट, उष्ण आणि वातनाशक आहे.

सरमामलकं वृष्यं मधुरं हृद्यमम्लकृत् । भुक्तप्ररोचका पुण्या हरीतक्यमृतोपमा ॥ १,१६९.

सरामाळक वृष्य, गोड, हृदयास हितकारक आणि आंबटपणा निर्माण करणारे आहे; हरितकी पुण्यवान आणि अमृतासारखी मानली जाते, ती जेवल्यावर भूक वाढवते.

स्त्रंसनी कफवातघ्नी ह्यक्षस्तद्वत्त्रिदोषजित् । वातश्लेष्महरं त्वम्लं स्त्रंसनं तिन्तिडीफलम् ॥ १,१६९.

स्त्रंसनी कफ व वात कमी करते; अक्ष देखील तिन्ही दोषांवर विजय मिळवते; चिंच फळ आंबट असून वात व कफ दूर करते आणि रेचक आहे.

दोषलं लकुचं स्वादु बकुलं कफवातजित् । गुल्मवातकफश्वासकासघ्नं बीजपूरकम् ॥ १,१६९.

लाकुच हे दोष निर्माण करणारे आणि गोड आहे; बकुळ कफ व वात कमी करते; बीजपूरक पोटफुगणे, वात, कफ, दम आणि खोकला दूर करते.

कपित्थं ग्राहि दोषघ्नं पक्वं गुरु विषापहम् । कफपित्तकरं बालमापूर्णं पित्तवर्धनम् ॥ १,१६९.

कपित्थ बांधून ठेवणारे आणि दोष दूर करणारे आहे; पिकलेले जड आणि विषनाशक असते; कच्चे कफ व पित्त वाढवते, आणि पूर्ण पिकल्यावर पित्त वाढवते.

पक्वाम्रं वातकृन्मांसशुक्रवर्णबलप्रदम् । वातघ्नं कफपित्तघ्नं ग्राहि विष्टम्भि जाम्बवम् ॥ १,१६९.

पिकलेले आंबा वात, मांस, शुक्र, रंग आणि ताकद वाढवतो; जांभव वात, कफ व पित्त कमी करते, बांधून ठेवते आणि बद्धकोष्ठता निर्माण करते.

तिन्दुकं कफवातघ्नं बदरं वातपित्तहृत् । विष्टम्भि वातलं बिल्वं प्रियालं पवनापहम् ॥ १,१६९.

तिंदुक कफ व वात कमी करते; बोर वात व पित्त कमी करते; बेल बांधून ठेवणारे आणि वात वाढवणारे आहे; प्रियल वात कमी करते.