गरुडपुराणम्

आममम्लं च विष्टब्धं कफपित्तानिलैः क्रमात् । आलिप्य जठरं प्राज्ञो हिङ्गुत्र्यूषणसैन्धवैः ॥ १,१६८.

कफ, पित्त किंवा वायूमुळे होणाऱ्या जडपणा, आम्लता आणि अडथळ्यासाठी, बुद्धिमानाने हिंग, सैंधव आणि पिंपळी या पदार्थांनी पोटाला चोळावे.

दिवास्वप्नं प्रकुर्वीत सर्वाजीर्णविनाशनम् । अहितान्नै रोगराशिरहितान्नं ततस्त्यजेत् ॥ १,१६८.

सर्व अजीर्ण नष्ट करण्यासाठी दिवसा झोप घ्यावी; पण अपथ्य अन्नामुळे अनेक रोग होतात, म्हणून ते टाळावे.

उष्णाम्बु वानुपानं च माक्षिकैः पाचनं भवेत् । करीरदधिमत्स्यैश्च प्रायः क्षीरं विरुध्यते ॥ १,१६८.

गरम पाणी आणि मध हे पचनास मदत करतात; पण दूध, मूळा, दही आणि मासे यांच्याबरोबर सहसा पटत नाही.

बिल्वः शोणा च गम्भारी पाटला गणिकारिका । दीपनं कफवातघ्नं पञ्चमूलमिदं महत् ॥ १,१६८.

बिल्व, शोणा, गंभारी, पाटला आणि गणिकारिका — ही पाच मोठी मूळे जठराग्नी वाढवतात आणि कफ-वायू नष्ट करतात.

शालपर्णो पृश्रिपर्णो बृहतीद्वयगोक्षुरम् । वातपित्तहरं वृष्यं कनीयः पञ्चमूलकम् ॥ १,१६८.

शालपर्णी, पृथ्नीपर्णी, दोन प्रकारची बृहती आणि गोक्षुर — ही पाच लहान मूळे वायू-पित्त कमी करतात आणि शरीराला बळ देतात.

उभयं दशसूलं स्यात्सन्निपातज्वरापहम् । कासे श्वासे च तन्द्रायां पार्श्वशूले च शस्यते ॥ १,१६८.

दोनही प्रकारचे दशसूळ औषध रोगांच्या एकत्र येण्यामुळे होणारा ताप कमी करतात; हे औषध खोकला, दम लागणे, आळस, आणि बाजूला होणाऱ्या वेदनेवर उपयोगी आहे.

एतैस्तैलानि सर्पोषि प्रलेपादलकां जयेत् । क्वाथाच्चतुर्गुणं वारि पादस्थं स्याच्चतुर्गुणम् ॥ १,१६८.

या तेलांनी शेक द्यावा आणि लेप लावावा, त्यामुळे केस गळणे थांबते; काढ्याचे पाणी मूळ प्रमाणाच्या चारपट घ्यावे, आणि पायावर लावण्यासाठीही तेच प्रमाण ठेवावे.

स्नेहञ्च तत्समं क्षीरं कल्कश्च स्नेहपादकः । संवर्तितौषधैः पाको बस्तौ पाने भवेत्समः । खरोऽभ्यङ्गे मृदुर्नस्ये पाकोऽपि संप्रकल्पयेत् ॥ १,१६८.

तेल आणि दूध समान प्रमाणात, आणि त्याच्या चौथ्या भागाइतका काढा घ्यावा; हे औषध दिलेल्या वनस्पतींसोबत शिजवावे. बस्ती आणि पिण्यासाठी हे औषध समान प्रमाणात असावे; अभ्यंगासाठी ते जाडसर, नस्यासाठी मऊ, आणि आवश्यकतेनुसार हे औषध तयार करावे.

स्थूलदेहन्द्रियाश्चिन्त्या प्रकृतिर्या त्वधिष्ठिता । आरोग्यमिति तं विद्यादायुष्मन्तमुपाचरेत् ॥ १,१६८.

ज्यांचे शरीर आणि इंद्रिये मजबूत आहेत, आणि ज्यांची प्रकृती स्थिर आहे, अशा व्यक्तीला आरोग्यवान समजावे आणि त्याची दीर्घायुष्यासाठी काळजी घ्यावी.

यो गृह्णातीन्द्रियैरर्थान्विपरीतान्स मृत्युभाक् । भिषङ्मित्रगुरुद्वेषी प्रियारातिश्च यो भवेत् ॥ १,१६८.

जो इंद्रियांनी वस्तू चुकीच्या प्रकारे ग्रहण करतो, तो मृत्यूला पात्र ठरतो; जो वैद्य, मित्र, आणि गुरू यांचा द्वेष करतो किंवा प्रियजनांशी किंवा शत्रूंशी अती प्रेम करतो, त्यालाही धोका असतो.

गुल्फजानुललाटं च हनुर्गण्डस्तथैव च । भ्रष्टं स्थानच्युतं यस्य स जहात्यचिरादसून् ॥ १,१६८.

ज्याचे घोटे, गुडघे, कपाळ, हनुवटी किंवा गाल जागेवरून हलले किंवा पडले आहेत, त्याचा लवकरच मृत्यू होतो.

वामाक्षिमज्जनं जिह्वा श्यामा नासा विकारिणी । कृष्णौ स्थानच्युतौ चोष्ठौ कृष्णास्यं यस्यतं त्यजेत् ॥ १,१६८.

ज्याचे डावे डोळे आत गेलेले, जीभ काळी, नाक विकृत, ओठ काळे आणि जागेवरून हललेले, आणि तोंड काळे झाले आहे, अशा व्यक्तीबद्दल आशा सोडावी.

श्रीगरुडमहापुराणम् १६९ धन्वन्तरिरुवाच । हिताहितविकेकाय अनुपानविधिं ब्रुवे । रक्तशालि त्रिदोषघ्नं तृष्णामेदोनिवारकम् ॥ १,१६९.

धन्वंतरी म्हणाले: मी हित आणि अहित याची ओळख आणि अनुपान घेण्याचे नियम सांगतो; लाल तांदूळ तिन्ही दोष दूर करतात, तहान भागवतात आणि मेद वाढू देत नाहीत.

महाशालि परं वृष्यं कलमः श्लेष्मपित्तहा । शीत्तो गुरुस्त्रिदोषघ्नः प्रायशो गौरषष्टिकः ॥ १,१६९.

महाशाली तांदूळ फारच बलवर्धक आहे; कलम तांदूळ कफ आणि पित्त कमी करतो; तो थंड, जड असून, पांढरा षष्टिक तांदूळही तिन्ही दोष शांत करतो.

श्यामाकः शोषणो रूक्षो वातलः श्लेष्मपित्तहा । तद्वत्प्रियङ्गुनीवारकोरदूषाः प्रकीर्तिताः ॥ १,१६९.

श्यामाक तांदूळ वाळवणारा, कोरडा, वात वाढवणारा असून कफ आणि पित्त कमी करतो; प्रियंगु, निवारा, आणि कोरदूषा हेही तसेच सांगितले आहेत.

बहुवारः सकृच्छीतः श्लेष्मपित्तहरो यवः । वृष्यः शीतो गुरुः स्वादुर्गोधूमो वातनाशनः ॥ १,१६९.

यव वारंवार वापरल्यास आणि एकदा थंड केल्यास कफ आणि पित्त कमी करतो; तो बलवर्धक, थंड, जड आणि गोड आहे; गहू वात नष्ट करतो.

कफपित्तास्त्रजिन्मुद्गः कषायो मधुरोलघुः । माषो बहुबलो वृष्यः पित्तश्लेष्महरो गुरुः ॥ १,१६९.

मुग कफ आणि पित्त कमी करणारा, तुरट, गोड आणि हलका आहे; माष फार बलवर्धक, पुष्टिदायक, जड असून पित्त आणि कफ कमी करतो.

अवृष्यः श्लेष्मपित्तघ्नो राजमाषोऽनिलार्तिनुत् । कुलत्थः श्वासहिक्काहृत्कफगुल्मानिलापहः ॥ १,१६९.

राजमाष बलवर्धक नसला तरी कफ आणि पित्त कमी करतो आणि वात विकार दूर करतो; कुलथ दम, हिक्का, हृदयविकार, कफ, गाठ आणि वात दूर करतो.

रक्तपित्तज्वरोन्माथो शीतो ग्राही मकुष्ठकः । पुंस्त्वासृक्कफपित्तघ्नश्चणको वातलः स्मृतः ॥ १,१६९.

मकुष्ठक थंड, बांधून ठेवणारा असून रक्तपित्त, ताप आणि वेडसरपणा कमी करतो; चण वात वाढवणारा असून शुक्र, रक्त, कफ आणि पित्ताचे विकार दूर करतो.

मसूरो मधुरः शीव संग्रही कफपित्तहा । तद्वत्सर्वगुणाढ्यश्च कलायश्चातिवातलः ॥ १,१६९.

मसूर गोड, थंड, बांधून ठेवणारा आणि कफ-पित्त कमी करणारा आहे; तसेच, कलाय सर्व गुणांनी युक्त असून फार वात वाढवणारा आहे.

आग्की कफपित्तघ्नो शुक्रला च तथा स्मृता । अतसी पित्तला ज्ञेया सिद्धार्थः कफवातजित् ॥ १,१६९.

आग्की कफ आणि पित्त कमी करते आणि शुक्र वाढवते; अतसी पित्त वाढवणारी आहे, आणि सिद्धार्थ कफ व वातावर विजय मिळवतो.

सक्षारमधुरस्निग्धो बलोष्णपित्तकृत्तिलः । बलघ्ना रूक्षलाः शीता विविधाः सस्यजातयः ॥ १,१६९.

तीळ खारट, गोड, स्निग्ध, बलवर्धक, उष्ण असून पित्त वाढवतो; विविध धान्ये कोरडी, थंड आणि बल कमी करणारी असतात.

चित्रकेङ्गुदिनालीकाः पिप्पलीमधुशिग्रवः । चव्याचरणनिर्गुण्डीतर्कारीकाशमर्दकाः ॥ १,१६९.

चित्रक, एंगुडी, नालीका, पिप्पळी, मधुशिग्रु, चव्य, चरण, निर्गुंडी, टरकारी आणि काशमर्दक हे सांगितले आहेत.

सबिल्वाः कफपित्तघ्नाः क्रिमिघ्ना लघुदीपकाः । वर्षाभूमार्करौ वातकफघ्नौ दोषनाशनौ ॥ १,१६९.

बिल्व आणि त्यासारखी फळे कफ व पित्त कमी करतात, जंतू नष्ट करतात, हलकी असून पचनास मदत करतात. पावसाळ्यातील प्रदेशात आणि उन्हात ही फळे वात व कफ दूर करतात आणि सगळे दोष घालवतात.

तिक्तरसः स्यादेरण्डः काकमाची त्रिदोषहृत् । चाङ्गेरी कफवातघ्नी सर्षपः सर्वदोषदम् ॥ १,१६९.

एरण्ड, काकमाची आणि काकमाची या तिखट चवीच्या असून तिन्ही दोष कमी करतात. चांगेरी कफ व वात कमी करते, तर मोहरी सर्व दोष दूर करते.

तद्वदेव च कौस्मसुम्भं राजिका वातपित्तला । नाडीचः कफपित्तघ्नः चुचुर्मधुरशीतलः ॥ १,१६९.

तसेच कौस्मसुम्भ आणि राजिका वात व पित्त कमी करतात. नाडीचा कफ व पित्त कमी करतो, तर काकडी गोड व थंड असते.

दोषघ्नं पद्मपत्रञ्च त्रिपुटं वातकृत्परम् । सक्षारः सर्वदोषघ्नो वास्तुको रोचनः परः ॥ १,१६९.

पद्माचे पान आणि त्रिपुटा दोष दूर करतात, पण त्रिपुटा विशेषतः वात वाढवतो. वास्टुकामध्ये मीठ असून ते सर्व दोष घालवते आणि पचनास उत्तम आहे.

तण्डुकीयोविपहरः पालङ्क्याश्च तथापरे । मूलकं दोषकृच्छामं स्विन्नं वातकफापदम् ॥ १,१६९.

तंडुकी, विपहर, पालंक्य आणि इतर काही मुळभाज्या दोष निर्माण करतात आणि शरीर कृश करतात; शिजवल्यावर त्या वात व कफ वाढवतात.

सर्वदोषहरं ह्यद्यं कण्ठ्यं तत्पक्वमिष्यते । कर्कोटकं सवार्ताकं पदोलं कारवेल्लकम् ॥ १,१६९.

सर्व भाज्यांमध्ये अद्य हे दोष दूर करणारे आणि शिजवल्यावर घशासाठी हितकारक आहे. कर्कोटक, वार्ताक, पडोळ आणि कारवेल्लक यांचाही समावेश होतो.