गरुडपुराणम्

अकालपलितो गौरः प्रस्वेदी कोपनो बुधः । स्वप्नेऽपि दीप्तिमत्प्रेक्षी पित्तप्रकृतिरुच्यते ॥ १,१६८.

जो माणूस अकाली पांढरे केस असलेला, गोरा, सहज घाम येणारा, चटकन रागावणारा, बुद्धिमान आणि स्वप्नात तेजस्वी गोष्टी पाहणारा असतो, त्याची प्रकृती पित्तप्रधान असते.

स्थिरचित्तः स्वरः सूक्ष्मः प्रसन्नः स्निग्धमूर्धजः । स्वप्ने जलशिलालोकी श्लेष्म प्रकृतिको नरः ॥ १,१६८.

ज्याचे मन स्थिर, आवाज मधुर, बोलणे प्रसन्न, केस गुळगुळीत आणि स्वप्नात पाणी किंवा दगड पाहणारा असतो, त्याची प्रकृती कफप्रधान असते.

संमिश्रलक्षणैर्ज्ञेयो द्वित्रिदोषान्वयो नरः । दोषस्येतरसद्भावेऽप्यधिका प्रकृतिः स्मृताः ॥ १,१६८.

ज्याच्यात दोन किंवा तीन दोषांची लक्षणे एकत्र दिसतात, त्याची मिश्र प्रकृती समजावी; पण एक दोष इतरांपेक्षा जास्त असल्यास, तीच मुख्य प्रकृती मानली जाते.

मन्दस्तीक्ष्णोऽथ विषमः समश्चैति चतुर्विधाः । कफपित्तानिलाधिक्यात्तत्साम्याज्जाठरोऽनलः ॥ १,१६८.

जठराग्नी चार प्रकारचा असतो: मंद, तीक्ष्ण, विषम आणि सम; तो कफ, पित्त, वायू यांच्या वाढीमुळे किंवा त्यांच्या संतुलनामुळे निर्माण होतो.

समस्य पालनं कार्यं विषमे वातनिग्रहः । तीक्ष्णे पित्तप्रतीकारो मन्दे श्लेष्मविशोधनम् ॥ १,१६८.

सम प्रकृतीमध्ये जठराग्नीचे पालन करावे; विषम प्रकृतीमध्ये वायू कमी करावा; तीक्ष्ण प्रकृतीमध्ये पित्तावर उपाय करावा; आणि मंद प्रकृतीमध्ये कफ शुद्ध करावा.

प्रभवः सर्वरोगाणामजीर्णं चाग्निनाशनम् । आमाम्लरसविष्टम्भ लक्षणन्तच्चतुर्विधम् ॥ १,१६८.

सर्व रोगांचे मूळ अजीर्ण आहे, जे जठराग्नी नष्ट करते; त्याची लक्षणे म्हणजे जडपणा, आम्लता आणि अडथळा, आणि हे चार प्रकारचे असतात.

आमाद्विषूचिका चैव हृदालस्यादयस्तथा । वचालवणतोयेन छर्दनं तत्र कारयेत् ॥ १,१६८.

अजीर्णामुळे विषूचिका आणि हृदयातील थकवा इत्यादी रोग होतात; अशा वेळी वचा, मीठ आणि पाण्याने वमन करावे.

शुक्राभावो भ्रमो मूर्छा तर्षोऽम्लात्संप्रवर्तते । अपक्वं तत्र शीताम्बुपानं वातनिषेवणम् ॥ १,१६८.

आम्लतेमुळे शुक्रक्षय, चक्कर, बेशुद्धी आणि तहान निर्माण होते; अशा वेळी थंड पाणी प्यावे आणि वायूवर उपाय करावा.

गात्रभङ्गं शिरोजाड्यं भक्तदोषादयो गदान् । तस्मिन्स्वापो दिवा कार्योलङ्घनं च विवर्जनम् ॥ १,१६८.

अंग मोडणे, डोके जड होणे आणि चुकीच्या अन्नामुळे होणारे विकार यामध्ये दिवसा झोप टाळावी आणि उपवास करावा.

शूलगुल्मौ च विण्मूत्रस्थानविष्टम्भसूचकौ । विधेयं स्वेदनं तत्र पानीयं लवणोदकम् ॥ १,१६८.

शूल आणि गुल्म, म्हणजेच मल-मूत्राचा अडथळा दर्शवणारे विकार, यावर स्वेदन करावे आणि मीठ घातलेले पाणी प्यावे.

आममम्लं च विष्टब्धं कफपित्तानिलैः क्रमात् । आलिप्य जठरं प्राज्ञो हिङ्गुत्र्यूषणसैन्धवैः ॥ १,१६८.

कफ, पित्त किंवा वायूमुळे होणाऱ्या जडपणा, आम्लता आणि अडथळ्यासाठी, बुद्धिमानाने हिंग, सैंधव आणि पिंपळी या पदार्थांनी पोटाला चोळावे.

दिवास्वप्नं प्रकुर्वीत सर्वाजीर्णविनाशनम् । अहितान्नै रोगराशिरहितान्नं ततस्त्यजेत् ॥ १,१६८.

सर्व अजीर्ण नष्ट करण्यासाठी दिवसा झोप घ्यावी; पण अपथ्य अन्नामुळे अनेक रोग होतात, म्हणून ते टाळावे.

उष्णाम्बु वानुपानं च माक्षिकैः पाचनं भवेत् । करीरदधिमत्स्यैश्च प्रायः क्षीरं विरुध्यते ॥ १,१६८.

गरम पाणी आणि मध हे पचनास मदत करतात; पण दूध, मूळा, दही आणि मासे यांच्याबरोबर सहसा पटत नाही.

बिल्वः शोणा च गम्भारी पाटला गणिकारिका । दीपनं कफवातघ्नं पञ्चमूलमिदं महत् ॥ १,१६८.

बिल्व, शोणा, गंभारी, पाटला आणि गणिकारिका — ही पाच मोठी मूळे जठराग्नी वाढवतात आणि कफ-वायू नष्ट करतात.

शालपर्णो पृश्रिपर्णो बृहतीद्वयगोक्षुरम् । वातपित्तहरं वृष्यं कनीयः पञ्चमूलकम् ॥ १,१६८.

शालपर्णी, पृथ्नीपर्णी, दोन प्रकारची बृहती आणि गोक्षुर — ही पाच लहान मूळे वायू-पित्त कमी करतात आणि शरीराला बळ देतात.

उभयं दशसूलं स्यात्सन्निपातज्वरापहम् । कासे श्वासे च तन्द्रायां पार्श्वशूले च शस्यते ॥ १,१६८.

दोनही प्रकारचे दशसूळ औषध रोगांच्या एकत्र येण्यामुळे होणारा ताप कमी करतात; हे औषध खोकला, दम लागणे, आळस, आणि बाजूला होणाऱ्या वेदनेवर उपयोगी आहे.

एतैस्तैलानि सर्पोषि प्रलेपादलकां जयेत् । क्वाथाच्चतुर्गुणं वारि पादस्थं स्याच्चतुर्गुणम् ॥ १,१६८.

या तेलांनी शेक द्यावा आणि लेप लावावा, त्यामुळे केस गळणे थांबते; काढ्याचे पाणी मूळ प्रमाणाच्या चारपट घ्यावे, आणि पायावर लावण्यासाठीही तेच प्रमाण ठेवावे.

स्नेहञ्च तत्समं क्षीरं कल्कश्च स्नेहपादकः । संवर्तितौषधैः पाको बस्तौ पाने भवेत्समः । खरोऽभ्यङ्गे मृदुर्नस्ये पाकोऽपि संप्रकल्पयेत् ॥ १,१६८.

तेल आणि दूध समान प्रमाणात, आणि त्याच्या चौथ्या भागाइतका काढा घ्यावा; हे औषध दिलेल्या वनस्पतींसोबत शिजवावे. बस्ती आणि पिण्यासाठी हे औषध समान प्रमाणात असावे; अभ्यंगासाठी ते जाडसर, नस्यासाठी मऊ, आणि आवश्यकतेनुसार हे औषध तयार करावे.

स्थूलदेहन्द्रियाश्चिन्त्या प्रकृतिर्या त्वधिष्ठिता । आरोग्यमिति तं विद्यादायुष्मन्तमुपाचरेत् ॥ १,१६८.

ज्यांचे शरीर आणि इंद्रिये मजबूत आहेत, आणि ज्यांची प्रकृती स्थिर आहे, अशा व्यक्तीला आरोग्यवान समजावे आणि त्याची दीर्घायुष्यासाठी काळजी घ्यावी.

यो गृह्णातीन्द्रियैरर्थान्विपरीतान्स मृत्युभाक् । भिषङ्मित्रगुरुद्वेषी प्रियारातिश्च यो भवेत् ॥ १,१६८.

जो इंद्रियांनी वस्तू चुकीच्या प्रकारे ग्रहण करतो, तो मृत्यूला पात्र ठरतो; जो वैद्य, मित्र, आणि गुरू यांचा द्वेष करतो किंवा प्रियजनांशी किंवा शत्रूंशी अती प्रेम करतो, त्यालाही धोका असतो.

गुल्फजानुललाटं च हनुर्गण्डस्तथैव च । भ्रष्टं स्थानच्युतं यस्य स जहात्यचिरादसून् ॥ १,१६८.

ज्याचे घोटे, गुडघे, कपाळ, हनुवटी किंवा गाल जागेवरून हलले किंवा पडले आहेत, त्याचा लवकरच मृत्यू होतो.

वामाक्षिमज्जनं जिह्वा श्यामा नासा विकारिणी । कृष्णौ स्थानच्युतौ चोष्ठौ कृष्णास्यं यस्यतं त्यजेत् ॥ १,१६८.

ज्याचे डावे डोळे आत गेलेले, जीभ काळी, नाक विकृत, ओठ काळे आणि जागेवरून हललेले, आणि तोंड काळे झाले आहे, अशा व्यक्तीबद्दल आशा सोडावी.

श्रीगरुडमहापुराणम् १६९ धन्वन्तरिरुवाच । हिताहितविकेकाय अनुपानविधिं ब्रुवे । रक्तशालि त्रिदोषघ्नं तृष्णामेदोनिवारकम् ॥ १,१६९.

धन्वंतरी म्हणाले: मी हित आणि अहित याची ओळख आणि अनुपान घेण्याचे नियम सांगतो; लाल तांदूळ तिन्ही दोष दूर करतात, तहान भागवतात आणि मेद वाढू देत नाहीत.

महाशालि परं वृष्यं कलमः श्लेष्मपित्तहा । शीत्तो गुरुस्त्रिदोषघ्नः प्रायशो गौरषष्टिकः ॥ १,१६९.

महाशाली तांदूळ फारच बलवर्धक आहे; कलम तांदूळ कफ आणि पित्त कमी करतो; तो थंड, जड असून, पांढरा षष्टिक तांदूळही तिन्ही दोष शांत करतो.

श्यामाकः शोषणो रूक्षो वातलः श्लेष्मपित्तहा । तद्वत्प्रियङ्गुनीवारकोरदूषाः प्रकीर्तिताः ॥ १,१६९.

श्यामाक तांदूळ वाळवणारा, कोरडा, वात वाढवणारा असून कफ आणि पित्त कमी करतो; प्रियंगु, निवारा, आणि कोरदूषा हेही तसेच सांगितले आहेत.

बहुवारः सकृच्छीतः श्लेष्मपित्तहरो यवः । वृष्यः शीतो गुरुः स्वादुर्गोधूमो वातनाशनः ॥ १,१६९.

यव वारंवार वापरल्यास आणि एकदा थंड केल्यास कफ आणि पित्त कमी करतो; तो बलवर्धक, थंड, जड आणि गोड आहे; गहू वात नष्ट करतो.

कफपित्तास्त्रजिन्मुद्गः कषायो मधुरोलघुः । माषो बहुबलो वृष्यः पित्तश्लेष्महरो गुरुः ॥ १,१६९.

मुग कफ आणि पित्त कमी करणारा, तुरट, गोड आणि हलका आहे; माष फार बलवर्धक, पुष्टिदायक, जड असून पित्त आणि कफ कमी करतो.

अवृष्यः श्लेष्मपित्तघ्नो राजमाषोऽनिलार्तिनुत् । कुलत्थः श्वासहिक्काहृत्कफगुल्मानिलापहः ॥ १,१६९.

राजमाष बलवर्धक नसला तरी कफ आणि पित्त कमी करतो आणि वात विकार दूर करतो; कुलथ दम, हिक्का, हृदयविकार, कफ, गाठ आणि वात दूर करतो.

रक्तपित्तज्वरोन्माथो शीतो ग्राही मकुष्ठकः । पुंस्त्वासृक्कफपित्तघ्नश्चणको वातलः स्मृतः ॥ १,१६९.

मकुष्ठक थंड, बांधून ठेवणारा असून रक्तपित्त, ताप आणि वेडसरपणा कमी करतो; चण वात वाढवणारा असून शुक्र, रक्त, कफ आणि पित्ताचे विकार दूर करतो.