गरुडपुराणम्

शीतोष्णं लवणं वीर्यमथ वा शक्तिरिष्यते । रसानां द्विविधः पाको कटुरेव च ॥ १,१६८.

वीर्य हे थंड, उष्ण किंवा खारट असू शकतं; रसांचा विपाक दोन प्रकारचा असतो, त्यात तिखट विशेष मानलं जातं.

भिषग्भेषजरोगार्तपरिचारकसम्पदः । चिकित्साङ्गानिचत्वारि विपरीतान्यसिद्धये ॥ १,१६८.

वैद्य, औषध, रोगी आणि परिचारक — ही उपचाराची चार अंगं आहेत; यापैकी कुठलाही विपरीत असेल तर यश मिळत नाही.

देशकालवयोवह्निसाम्यप्रकृतिभेषजम् । देहसत्त्वबलव्याधीन्बुद्ध्वा कर्म समाचरेत् ॥ १,१६८.

प्रदेश, ऋतु, वय, पचनशक्ती, प्रकृती, औषध, शरीर, मन, ताकद आणि रोग हे सर्व समजून घेऊन उपचार करावा.

संसृष्टलक्षणोपेतो देशः साधारणः स्मृतः । बाल आ षोडशान्मध्यः सप्ततेर्वृद्ध उच्यते ॥ १,१६८.

मिश्र लक्षण असलेला प्रदेश सामान्य मानला जातो; बाल्यावस्था सोळा वर्षांपर्यंत, मध्यम वय सत्तरपर्यंत आणि त्यानंतर वृद्धावस्था म्हणतात.

कफपित्तानिलाः प्रायो यथाक्रममुदीरिताः । क्षाराग्निशस्त्ररहिता क्षीणे प्रवयसि क्रियाः ॥ १,१६८.

कफ, पित्त आणि वात हे साधारणपणे या क्रमाने प्रकट होतात; वृद्धावस्थेत क्षार, अग्नि किंवा शस्त्राशिवाय उपचार करावेत.

कृशस्य वृंहणं कार्यंस्थूलदेहस्य कर्षणम् । रक्षणं मध्यकायस्य देहभेदास्त्रयो मताः ॥ १,१६८.

अतिशय कृश असलेल्या व्यक्तीसाठी पोषक उपचार करावेत; स्थूल शरीर असणाऱ्याला कमी करणारे उपचार, आणि मध्यम शरीरयष्टी असणाऱ्याला संरक्षण — हे शरीराचे तीन प्रकार मानले आहेत.

स्थैर्यव्यायामसन्तोषैर्बोद्धव्यं यत्नतो बलम् । अविकारी महोत्साहो महासाहसिको नरः ॥ १,१६८.

स्थैर्य, व्यायाम आणि समाधान यावरून ताकद काळजीपूर्वक ओळखावी; जो माणूस बदलत नाही, फार उत्साही आणि अत्यंत धाडसी असतो.

पानाहारादयो यस्य विरुद्धाः प्रकृतेरपि । श्वसुखायोपकल्प्यन्ते तत्साम्यमिति कथ्यते ॥ १,१६८.

ज्याच्या खाण्या-पिण्यातील सवयी स्वतःच्या स्वभावाशीही विरोधात असतात, पण तरीही स्वतःच्या सुखासाठी त्या स्वीकारल्या जातात, त्याला समत्वाची अवस्था म्हणतात.

गर्भिण्याः श्लैष्मिकैर्भक्ष्यैः श्लैष्मिको जायते नरः । वातलैः पित्तलैस्तद्वत्समधातुर्हिताशनात् ॥ १,१६८.

गर्भवती स्त्रीने कफ वाढवणारे पदार्थ खाल्ले, तर तिच्या पोटी कफप्रधान मूल जन्माला येते; वायू किंवा पित्त वाढवणारे पदार्थ घेतल्यास तशीच प्रकृती असलेले मूल होते; आणि संतुलित आहार घेतल्यास संतुलित प्रकृतीचे मूल जन्मते.

कृशो रूक्षोऽल्पकेशश्च चलचित्तो नरः स्थितः । बहुवाक्यरतः स्वप्नेवातप्रकृतिको नरः ॥ १,१६८.

जो माणूस कृश, कोरडा, कमी केस असलेला, चंचल मनाचा, खूप बोलणारा आणि स्वप्नात हालचाल पाहणारा असतो, त्याची प्रकृती वायूप्रधान असते.

अकालपलितो गौरः प्रस्वेदी कोपनो बुधः । स्वप्नेऽपि दीप्तिमत्प्रेक्षी पित्तप्रकृतिरुच्यते ॥ १,१६८.

जो माणूस अकाली पांढरे केस असलेला, गोरा, सहज घाम येणारा, चटकन रागावणारा, बुद्धिमान आणि स्वप्नात तेजस्वी गोष्टी पाहणारा असतो, त्याची प्रकृती पित्तप्रधान असते.

स्थिरचित्तः स्वरः सूक्ष्मः प्रसन्नः स्निग्धमूर्धजः । स्वप्ने जलशिलालोकी श्लेष्म प्रकृतिको नरः ॥ १,१६८.

ज्याचे मन स्थिर, आवाज मधुर, बोलणे प्रसन्न, केस गुळगुळीत आणि स्वप्नात पाणी किंवा दगड पाहणारा असतो, त्याची प्रकृती कफप्रधान असते.

संमिश्रलक्षणैर्ज्ञेयो द्वित्रिदोषान्वयो नरः । दोषस्येतरसद्भावेऽप्यधिका प्रकृतिः स्मृताः ॥ १,१६८.

ज्याच्यात दोन किंवा तीन दोषांची लक्षणे एकत्र दिसतात, त्याची मिश्र प्रकृती समजावी; पण एक दोष इतरांपेक्षा जास्त असल्यास, तीच मुख्य प्रकृती मानली जाते.

मन्दस्तीक्ष्णोऽथ विषमः समश्चैति चतुर्विधाः । कफपित्तानिलाधिक्यात्तत्साम्याज्जाठरोऽनलः ॥ १,१६८.

जठराग्नी चार प्रकारचा असतो: मंद, तीक्ष्ण, विषम आणि सम; तो कफ, पित्त, वायू यांच्या वाढीमुळे किंवा त्यांच्या संतुलनामुळे निर्माण होतो.

समस्य पालनं कार्यं विषमे वातनिग्रहः । तीक्ष्णे पित्तप्रतीकारो मन्दे श्लेष्मविशोधनम् ॥ १,१६८.

सम प्रकृतीमध्ये जठराग्नीचे पालन करावे; विषम प्रकृतीमध्ये वायू कमी करावा; तीक्ष्ण प्रकृतीमध्ये पित्तावर उपाय करावा; आणि मंद प्रकृतीमध्ये कफ शुद्ध करावा.

प्रभवः सर्वरोगाणामजीर्णं चाग्निनाशनम् । आमाम्लरसविष्टम्भ लक्षणन्तच्चतुर्विधम् ॥ १,१६८.

सर्व रोगांचे मूळ अजीर्ण आहे, जे जठराग्नी नष्ट करते; त्याची लक्षणे म्हणजे जडपणा, आम्लता आणि अडथळा, आणि हे चार प्रकारचे असतात.

आमाद्विषूचिका चैव हृदालस्यादयस्तथा । वचालवणतोयेन छर्दनं तत्र कारयेत् ॥ १,१६८.

अजीर्णामुळे विषूचिका आणि हृदयातील थकवा इत्यादी रोग होतात; अशा वेळी वचा, मीठ आणि पाण्याने वमन करावे.

शुक्राभावो भ्रमो मूर्छा तर्षोऽम्लात्संप्रवर्तते । अपक्वं तत्र शीताम्बुपानं वातनिषेवणम् ॥ १,१६८.

आम्लतेमुळे शुक्रक्षय, चक्कर, बेशुद्धी आणि तहान निर्माण होते; अशा वेळी थंड पाणी प्यावे आणि वायूवर उपाय करावा.

गात्रभङ्गं शिरोजाड्यं भक्तदोषादयो गदान् । तस्मिन्स्वापो दिवा कार्योलङ्घनं च विवर्जनम् ॥ १,१६८.

अंग मोडणे, डोके जड होणे आणि चुकीच्या अन्नामुळे होणारे विकार यामध्ये दिवसा झोप टाळावी आणि उपवास करावा.

शूलगुल्मौ च विण्मूत्रस्थानविष्टम्भसूचकौ । विधेयं स्वेदनं तत्र पानीयं लवणोदकम् ॥ १,१६८.

शूल आणि गुल्म, म्हणजेच मल-मूत्राचा अडथळा दर्शवणारे विकार, यावर स्वेदन करावे आणि मीठ घातलेले पाणी प्यावे.

आममम्लं च विष्टब्धं कफपित्तानिलैः क्रमात् । आलिप्य जठरं प्राज्ञो हिङ्गुत्र्यूषणसैन्धवैः ॥ १,१६८.

कफ, पित्त किंवा वायूमुळे होणाऱ्या जडपणा, आम्लता आणि अडथळ्यासाठी, बुद्धिमानाने हिंग, सैंधव आणि पिंपळी या पदार्थांनी पोटाला चोळावे.

दिवास्वप्नं प्रकुर्वीत सर्वाजीर्णविनाशनम् । अहितान्नै रोगराशिरहितान्नं ततस्त्यजेत् ॥ १,१६८.

सर्व अजीर्ण नष्ट करण्यासाठी दिवसा झोप घ्यावी; पण अपथ्य अन्नामुळे अनेक रोग होतात, म्हणून ते टाळावे.

उष्णाम्बु वानुपानं च माक्षिकैः पाचनं भवेत् । करीरदधिमत्स्यैश्च प्रायः क्षीरं विरुध्यते ॥ १,१६८.

गरम पाणी आणि मध हे पचनास मदत करतात; पण दूध, मूळा, दही आणि मासे यांच्याबरोबर सहसा पटत नाही.

बिल्वः शोणा च गम्भारी पाटला गणिकारिका । दीपनं कफवातघ्नं पञ्चमूलमिदं महत् ॥ १,१६८.

बिल्व, शोणा, गंभारी, पाटला आणि गणिकारिका — ही पाच मोठी मूळे जठराग्नी वाढवतात आणि कफ-वायू नष्ट करतात.

शालपर्णो पृश्रिपर्णो बृहतीद्वयगोक्षुरम् । वातपित्तहरं वृष्यं कनीयः पञ्चमूलकम् ॥ १,१६८.

शालपर्णी, पृथ्नीपर्णी, दोन प्रकारची बृहती आणि गोक्षुर — ही पाच लहान मूळे वायू-पित्त कमी करतात आणि शरीराला बळ देतात.

उभयं दशसूलं स्यात्सन्निपातज्वरापहम् । कासे श्वासे च तन्द्रायां पार्श्वशूले च शस्यते ॥ १,१६८.

दोनही प्रकारचे दशसूळ औषध रोगांच्या एकत्र येण्यामुळे होणारा ताप कमी करतात; हे औषध खोकला, दम लागणे, आळस, आणि बाजूला होणाऱ्या वेदनेवर उपयोगी आहे.

एतैस्तैलानि सर्पोषि प्रलेपादलकां जयेत् । क्वाथाच्चतुर्गुणं वारि पादस्थं स्याच्चतुर्गुणम् ॥ १,१६८.

या तेलांनी शेक द्यावा आणि लेप लावावा, त्यामुळे केस गळणे थांबते; काढ्याचे पाणी मूळ प्रमाणाच्या चारपट घ्यावे, आणि पायावर लावण्यासाठीही तेच प्रमाण ठेवावे.

स्नेहञ्च तत्समं क्षीरं कल्कश्च स्नेहपादकः । संवर्तितौषधैः पाको बस्तौ पाने भवेत्समः । खरोऽभ्यङ्गे मृदुर्नस्ये पाकोऽपि संप्रकल्पयेत् ॥ १,१६८.

तेल आणि दूध समान प्रमाणात, आणि त्याच्या चौथ्या भागाइतका काढा घ्यावा; हे औषध दिलेल्या वनस्पतींसोबत शिजवावे. बस्ती आणि पिण्यासाठी हे औषध समान प्रमाणात असावे; अभ्यंगासाठी ते जाडसर, नस्यासाठी मऊ, आणि आवश्यकतेनुसार हे औषध तयार करावे.

स्थूलदेहन्द्रियाश्चिन्त्या प्रकृतिर्या त्वधिष्ठिता । आरोग्यमिति तं विद्यादायुष्मन्तमुपाचरेत् ॥ १,१६८.

ज्यांचे शरीर आणि इंद्रिये मजबूत आहेत, आणि ज्यांची प्रकृती स्थिर आहे, अशा व्यक्तीला आरोग्यवान समजावे आणि त्याची दीर्घायुष्यासाठी काळजी घ्यावी.