गरुडपुराणम्

हेतुलक्षणसंसर्गाद्विद्याद्व्याधिं द्विदोषजम् । सर्वहेतुसमुत्पन्नं त्रिलिङ्गं सान्निपातिकम् ॥ १,१६८.

कारणं व लक्षणं यांचा संगम झाल्यावर दोन दोषांपासून झालेला आजार ओळखावा; सर्व कारणं एकत्र आली तर तो त्रिसूत्री असून सान्निपातिक म्हणतात.

दोषधातुमलाधारो देहिनां देह उच्यते । तेषां समत्वमारोग्यं क्षयवृद्धेर्विपर्ययः ॥ १,१६८.

दोष, धातू आणि मल यांचा आधार म्हणजे शरीर असं म्हणतात; त्यांचा समतोल म्हणजे आरोग्य, तर त्यात घट किंवा वाढ झाली तर ते त्याचं विरुद्ध आहे.

वसासृङ्मांसमेदोऽस्थिमज्जाशुक्राणि धातवः । वातपित्तकफा दोषा विण्मूत्राद्या मलाः स्मृताः ॥ १,१६८.

वसा, रक्त, मांस, मेद, हाड, मज्जा आणि शुक्र हे धातू आहेत; वात, पित्त, कफ हे दोष आहेत; विष्ठा, मूत्र वगैरे हे मल मानले जातात.

वायुः शीतो लघुः सूक्ष्मः स्वरनाशीस्थिरो बली । पित्तमम्लकटूष्णञ्चापङ्क्ती रोगकारणम् ॥ १,१६८.

वात हा थंड, हलका, सूक्ष्म, आवाज हरवणारा, स्थिर आणि बलवान असतो; पित्त आंबट, तिखट, उष्ण आणि दुर्गंधीयुक्त असून रोगाचं कारण ठरतं.

मधुरो लवणः स्निग्धो गुरुः श्लेषमातिपिच्छिलः । गुदश्रोण्याश्रयो वायुः पित्तं पक्वाशयस्थितम् ॥ १,१६८.

गोड, खारट, स्निग्ध, जड आणि अतिशय चिकट असा कफ असतो; वाताचा स्थान गुद आणि कंबरेत असतो, पित्ताचं स्थान पोटाच्या खालच्या भागात असतं.

कफस्यामाशयस्थानं कण्ठो वा मूर्धसन्धयः । कटुतिक्तकषायाश्च कोपयन्ति समीरणम् ॥ १,१६८.

कफाचं स्थान आमाशय, किंवा घसा व डोक्याच्या सांध्यांमध्ये असतं; तिखट, कडू आणि तुरट चवी वाताला वाढवतात.

कट्वम्ललवणाः पित्तं स्वादूष्णलवणाः कफम् । एत एव विपर्यस्ताः शमायैषां प्रयोजिताः । भवन्ति रोगिणां शान्त्यै स्वस्थाने सुखहेतवः ॥ १,१६८.

तिखट, आंबट आणि खारट चवी पित्त वाढवतात; गोड, उष्ण आणि खारट चवी कफ वाढवतात; या उलट वापरल्यास त्या दोषांचं शमन होतं, आजारी माणसाला शांतता मिळते आणि निरोगी माणसाला सुख मिळतं.

चक्षुष्यो मधुरो ज्ञेयो रसधातुविवह्द्धनः । अम्लोत्तरो मनोहृद्यं तथा दीपनपाचनम् ॥ १,१६८.

गोड चव डोळ्यांसाठी हितकारक असून रसधातू वाढवते; आंबट चव जास्त प्रमाणात घेतल्यास मन व हृदयाला आनंद देते आणि पचनास मदत करते.

दीपनोज्वरतृष्णाघ्नस्तिक्तः शोधनशोषणः । पित्तलो लेखन स्तम्भी कषायो ग्राहिशोषणः ॥ १,१६८.

कडू चव पचन वाढवते, ताप व तहान कमी करते, शुद्ध करते आणि कोरडी करते; तुरट चव पित्त कमी करणारी, खरवस करणारी, आकुंचन करणारी, शोषण करणारी आणि कोरडी असते.

रसवीर्यविपाकानामाश्रयं द्रव्यमुत्तमम् । रसपाकान्तरस्थायि सर्वद्रव्याश्रयं द्रुतम् ॥ १,१६८.

रस, वीर्य आणि विपाक यांचा आधार म्हणजे द्रव्य असं मानलं जातं; रसाचा परिणाम झाल्यावरही ते टिकतं आणि सर्व द्रव्यांचं मूळ आधार असतं.

शीतोष्णं लवणं वीर्यमथ वा शक्तिरिष्यते । रसानां द्विविधः पाको कटुरेव च ॥ १,१६८.

वीर्य हे थंड, उष्ण किंवा खारट असू शकतं; रसांचा विपाक दोन प्रकारचा असतो, त्यात तिखट विशेष मानलं जातं.

भिषग्भेषजरोगार्तपरिचारकसम्पदः । चिकित्साङ्गानिचत्वारि विपरीतान्यसिद्धये ॥ १,१६८.

वैद्य, औषध, रोगी आणि परिचारक — ही उपचाराची चार अंगं आहेत; यापैकी कुठलाही विपरीत असेल तर यश मिळत नाही.

देशकालवयोवह्निसाम्यप्रकृतिभेषजम् । देहसत्त्वबलव्याधीन्बुद्ध्वा कर्म समाचरेत् ॥ १,१६८.

प्रदेश, ऋतु, वय, पचनशक्ती, प्रकृती, औषध, शरीर, मन, ताकद आणि रोग हे सर्व समजून घेऊन उपचार करावा.

संसृष्टलक्षणोपेतो देशः साधारणः स्मृतः । बाल आ षोडशान्मध्यः सप्ततेर्वृद्ध उच्यते ॥ १,१६८.

मिश्र लक्षण असलेला प्रदेश सामान्य मानला जातो; बाल्यावस्था सोळा वर्षांपर्यंत, मध्यम वय सत्तरपर्यंत आणि त्यानंतर वृद्धावस्था म्हणतात.

कफपित्तानिलाः प्रायो यथाक्रममुदीरिताः । क्षाराग्निशस्त्ररहिता क्षीणे प्रवयसि क्रियाः ॥ १,१६८.

कफ, पित्त आणि वात हे साधारणपणे या क्रमाने प्रकट होतात; वृद्धावस्थेत क्षार, अग्नि किंवा शस्त्राशिवाय उपचार करावेत.

कृशस्य वृंहणं कार्यंस्थूलदेहस्य कर्षणम् । रक्षणं मध्यकायस्य देहभेदास्त्रयो मताः ॥ १,१६८.

अतिशय कृश असलेल्या व्यक्तीसाठी पोषक उपचार करावेत; स्थूल शरीर असणाऱ्याला कमी करणारे उपचार, आणि मध्यम शरीरयष्टी असणाऱ्याला संरक्षण — हे शरीराचे तीन प्रकार मानले आहेत.

स्थैर्यव्यायामसन्तोषैर्बोद्धव्यं यत्नतो बलम् । अविकारी महोत्साहो महासाहसिको नरः ॥ १,१६८.

स्थैर्य, व्यायाम आणि समाधान यावरून ताकद काळजीपूर्वक ओळखावी; जो माणूस बदलत नाही, फार उत्साही आणि अत्यंत धाडसी असतो.

पानाहारादयो यस्य विरुद्धाः प्रकृतेरपि । श्वसुखायोपकल्प्यन्ते तत्साम्यमिति कथ्यते ॥ १,१६८.

ज्याच्या खाण्या-पिण्यातील सवयी स्वतःच्या स्वभावाशीही विरोधात असतात, पण तरीही स्वतःच्या सुखासाठी त्या स्वीकारल्या जातात, त्याला समत्वाची अवस्था म्हणतात.

गर्भिण्याः श्लैष्मिकैर्भक्ष्यैः श्लैष्मिको जायते नरः । वातलैः पित्तलैस्तद्वत्समधातुर्हिताशनात् ॥ १,१६८.

गर्भवती स्त्रीने कफ वाढवणारे पदार्थ खाल्ले, तर तिच्या पोटी कफप्रधान मूल जन्माला येते; वायू किंवा पित्त वाढवणारे पदार्थ घेतल्यास तशीच प्रकृती असलेले मूल होते; आणि संतुलित आहार घेतल्यास संतुलित प्रकृतीचे मूल जन्मते.

कृशो रूक्षोऽल्पकेशश्च चलचित्तो नरः स्थितः । बहुवाक्यरतः स्वप्नेवातप्रकृतिको नरः ॥ १,१६८.

जो माणूस कृश, कोरडा, कमी केस असलेला, चंचल मनाचा, खूप बोलणारा आणि स्वप्नात हालचाल पाहणारा असतो, त्याची प्रकृती वायूप्रधान असते.

अकालपलितो गौरः प्रस्वेदी कोपनो बुधः । स्वप्नेऽपि दीप्तिमत्प्रेक्षी पित्तप्रकृतिरुच्यते ॥ १,१६८.

जो माणूस अकाली पांढरे केस असलेला, गोरा, सहज घाम येणारा, चटकन रागावणारा, बुद्धिमान आणि स्वप्नात तेजस्वी गोष्टी पाहणारा असतो, त्याची प्रकृती पित्तप्रधान असते.

स्थिरचित्तः स्वरः सूक्ष्मः प्रसन्नः स्निग्धमूर्धजः । स्वप्ने जलशिलालोकी श्लेष्म प्रकृतिको नरः ॥ १,१६८.

ज्याचे मन स्थिर, आवाज मधुर, बोलणे प्रसन्न, केस गुळगुळीत आणि स्वप्नात पाणी किंवा दगड पाहणारा असतो, त्याची प्रकृती कफप्रधान असते.

संमिश्रलक्षणैर्ज्ञेयो द्वित्रिदोषान्वयो नरः । दोषस्येतरसद्भावेऽप्यधिका प्रकृतिः स्मृताः ॥ १,१६८.

ज्याच्यात दोन किंवा तीन दोषांची लक्षणे एकत्र दिसतात, त्याची मिश्र प्रकृती समजावी; पण एक दोष इतरांपेक्षा जास्त असल्यास, तीच मुख्य प्रकृती मानली जाते.

मन्दस्तीक्ष्णोऽथ विषमः समश्चैति चतुर्विधाः । कफपित्तानिलाधिक्यात्तत्साम्याज्जाठरोऽनलः ॥ १,१६८.

जठराग्नी चार प्रकारचा असतो: मंद, तीक्ष्ण, विषम आणि सम; तो कफ, पित्त, वायू यांच्या वाढीमुळे किंवा त्यांच्या संतुलनामुळे निर्माण होतो.

समस्य पालनं कार्यं विषमे वातनिग्रहः । तीक्ष्णे पित्तप्रतीकारो मन्दे श्लेष्मविशोधनम् ॥ १,१६८.

सम प्रकृतीमध्ये जठराग्नीचे पालन करावे; विषम प्रकृतीमध्ये वायू कमी करावा; तीक्ष्ण प्रकृतीमध्ये पित्तावर उपाय करावा; आणि मंद प्रकृतीमध्ये कफ शुद्ध करावा.

प्रभवः सर्वरोगाणामजीर्णं चाग्निनाशनम् । आमाम्लरसविष्टम्भ लक्षणन्तच्चतुर्विधम् ॥ १,१६८.

सर्व रोगांचे मूळ अजीर्ण आहे, जे जठराग्नी नष्ट करते; त्याची लक्षणे म्हणजे जडपणा, आम्लता आणि अडथळा, आणि हे चार प्रकारचे असतात.

आमाद्विषूचिका चैव हृदालस्यादयस्तथा । वचालवणतोयेन छर्दनं तत्र कारयेत् ॥ १,१६८.

अजीर्णामुळे विषूचिका आणि हृदयातील थकवा इत्यादी रोग होतात; अशा वेळी वचा, मीठ आणि पाण्याने वमन करावे.

शुक्राभावो भ्रमो मूर्छा तर्षोऽम्लात्संप्रवर्तते । अपक्वं तत्र शीताम्बुपानं वातनिषेवणम् ॥ १,१६८.

आम्लतेमुळे शुक्रक्षय, चक्कर, बेशुद्धी आणि तहान निर्माण होते; अशा वेळी थंड पाणी प्यावे आणि वायूवर उपाय करावा.

गात्रभङ्गं शिरोजाड्यं भक्तदोषादयो गदान् । तस्मिन्स्वापो दिवा कार्योलङ्घनं च विवर्जनम् ॥ १,१६८.

अंग मोडणे, डोके जड होणे आणि चुकीच्या अन्नामुळे होणारे विकार यामध्ये दिवसा झोप टाळावी आणि उपवास करावा.