गरुडपुराणम्

उच्चैर्भाषातिभाराच्च कर्मयोगातिकर्षणात् । वायुः कुप्यति पर्जन्ये जीर्णान्ने दिनसंक्षये ॥ १,१६८.

मोठ्याने बोलणे, जास्त वजन उचलणे, कष्टाची कामे आणि अतीश्रम यामुळे वाऱ्याचा दोष वाढतो; पावसाळ्यात, अन्न पचल्यावर आणि दिवसाच्या शेवटी हा दोष जास्त होतो.

उष्णाम्ल लवणक्षारकटुकाजीर्णभोजनात् । तीक्ष्णातपाग्निसन्तापमद्यक्रोधनिषेवणात् ॥ १,१६८.

गरम, आंबट, खारट, क्षारी, तिखट आणि न पचणारे अन्न, तीव्र ऊन, अग्नि, त्रास, मद्यपान आणि राग यांमुळे पित्त वाढते.

विदाहकाले भुक्तस्य मध्याह्ने जलदात्यये । ग्रीष्मकालेर्ऽद्धरात्रेऽपि पित्तं कुप्यति देहिनः ॥ १,१६८.

जळजळीच्या वेळी, जेवल्यानंतर, दुपारी, ढग गेल्यावर, उन्हाळ्यात आणि मध्यरात्री शरीरात पित्त वाढते.

स्वाद्वम्ललवणस्निग्धगुरुशीतातिभोजनात् । नवान्नपिच्छिलानूपमांसादेः सेवनादपि ॥ १,१६८.

गोड, आंबट, खारट, स्निग्ध, जड आणि थंड अन्न, तसेच नवीन तांदूळ, चिकट पदार्थ, मासे आणि मांस यांचे सेवन केल्यानेही दोष वाढतो.

अव्यायाम दिवास्वप्नशय्यासनसुखादिभिः । कफप्रदोषो भुक्ते च वसन्ते च प्रकुप्यति ॥ १,१६८.

व्यायामाचा अभाव, दिवसा झोप, गादी-खुर्चीचा आराम आणि अशा सुखांमुळे कफ वाढतो; जेवल्यानंतर आणि वसंत ऋतूत हा दोष जास्त होतो.

देहपारुष्यसंकोचतोदविष्टम्भकादयः । तथा च सुप्ता रोमहर्षस्तम्भनशोषणम् ॥ १,१६८.

शरीराची खरखरी, आकुंचन, अडथळा आणि असेच लक्षणे; तसेच, बधिरपणा, अंगावर शहारे येणे, कडकपणा आणि कोरडेपणा.

श्यामत्वमङ्गविश्लेषबलमायासवर्धनम् । वायोर्लिङ्गानि तैर्युक्तं रोगं वातात्मकं वदेत् ॥ १,१६८.

काळसरपणा, अंग वेगळे होणे, अशक्तपणा आणि थकवा वाढणे — ही वाऱ्याची लक्षणे आहेत; अशी लक्षणे असलेला रोग वातप्रधान समजावा.

दाहोष्मपादसंक्लेदकोपरागपरिश्रमाः । कट्वम्लशववैगन्ध्यस्वेदमूर्छातितृट्भ्रमाः ॥ १,१६८.

दाह, उष्णता, पाय ओलसर होणे, लालसरपणा, थकवा, कडवटपणा, आंबटपणा, दुर्गंध, घाम, बेशुद्धी, अतितृष्णा आणि गरगरणे — ही पित्ताची लक्षणे.

हारिद्रं हरितत्वञ्च पित्तलिङ्गान्वितैर्नरः । देहे स्निग्धत्वमाधुर्यचिरकारित्वबन्धनम् ॥ १,१६८.

हळदीसारखा किंवा हिरवट रंग, ही पित्ताची लक्षणे; शरीरात स्निग्धता, गोडवा, कामे उशिरा होणे आणि बांधलेपणाही दिसतो.

स्तैमित्यतृप्तिसङ्घातशोथशतिलगौरवम् । कण्डूनिद्राभियोगश्च लक्षणं कफसम्भवम् ॥ १,१६८.

शांतपणा, समाधानाचा अभाव, सूज व स्निग्धतेमुळे जडपणा, खाज, झोप येणे आणि आळस — हे सर्व कफामुळे होणाऱ्या लक्षणांमध्ये येतात.

हेतुलक्षणसंसर्गाद्विद्याद्व्याधिं द्विदोषजम् । सर्वहेतुसमुत्पन्नं त्रिलिङ्गं सान्निपातिकम् ॥ १,१६८.

कारणं व लक्षणं यांचा संगम झाल्यावर दोन दोषांपासून झालेला आजार ओळखावा; सर्व कारणं एकत्र आली तर तो त्रिसूत्री असून सान्निपातिक म्हणतात.

दोषधातुमलाधारो देहिनां देह उच्यते । तेषां समत्वमारोग्यं क्षयवृद्धेर्विपर्ययः ॥ १,१६८.

दोष, धातू आणि मल यांचा आधार म्हणजे शरीर असं म्हणतात; त्यांचा समतोल म्हणजे आरोग्य, तर त्यात घट किंवा वाढ झाली तर ते त्याचं विरुद्ध आहे.

वसासृङ्मांसमेदोऽस्थिमज्जाशुक्राणि धातवः । वातपित्तकफा दोषा विण्मूत्राद्या मलाः स्मृताः ॥ १,१६८.

वसा, रक्त, मांस, मेद, हाड, मज्जा आणि शुक्र हे धातू आहेत; वात, पित्त, कफ हे दोष आहेत; विष्ठा, मूत्र वगैरे हे मल मानले जातात.

वायुः शीतो लघुः सूक्ष्मः स्वरनाशीस्थिरो बली । पित्तमम्लकटूष्णञ्चापङ्क्ती रोगकारणम् ॥ १,१६८.

वात हा थंड, हलका, सूक्ष्म, आवाज हरवणारा, स्थिर आणि बलवान असतो; पित्त आंबट, तिखट, उष्ण आणि दुर्गंधीयुक्त असून रोगाचं कारण ठरतं.

मधुरो लवणः स्निग्धो गुरुः श्लेषमातिपिच्छिलः । गुदश्रोण्याश्रयो वायुः पित्तं पक्वाशयस्थितम् ॥ १,१६८.

गोड, खारट, स्निग्ध, जड आणि अतिशय चिकट असा कफ असतो; वाताचा स्थान गुद आणि कंबरेत असतो, पित्ताचं स्थान पोटाच्या खालच्या भागात असतं.

कफस्यामाशयस्थानं कण्ठो वा मूर्धसन्धयः । कटुतिक्तकषायाश्च कोपयन्ति समीरणम् ॥ १,१६८.

कफाचं स्थान आमाशय, किंवा घसा व डोक्याच्या सांध्यांमध्ये असतं; तिखट, कडू आणि तुरट चवी वाताला वाढवतात.

कट्वम्ललवणाः पित्तं स्वादूष्णलवणाः कफम् । एत एव विपर्यस्ताः शमायैषां प्रयोजिताः । भवन्ति रोगिणां शान्त्यै स्वस्थाने सुखहेतवः ॥ १,१६८.

तिखट, आंबट आणि खारट चवी पित्त वाढवतात; गोड, उष्ण आणि खारट चवी कफ वाढवतात; या उलट वापरल्यास त्या दोषांचं शमन होतं, आजारी माणसाला शांतता मिळते आणि निरोगी माणसाला सुख मिळतं.

चक्षुष्यो मधुरो ज्ञेयो रसधातुविवह्द्धनः । अम्लोत्तरो मनोहृद्यं तथा दीपनपाचनम् ॥ १,१६८.

गोड चव डोळ्यांसाठी हितकारक असून रसधातू वाढवते; आंबट चव जास्त प्रमाणात घेतल्यास मन व हृदयाला आनंद देते आणि पचनास मदत करते.

दीपनोज्वरतृष्णाघ्नस्तिक्तः शोधनशोषणः । पित्तलो लेखन स्तम्भी कषायो ग्राहिशोषणः ॥ १,१६८.

कडू चव पचन वाढवते, ताप व तहान कमी करते, शुद्ध करते आणि कोरडी करते; तुरट चव पित्त कमी करणारी, खरवस करणारी, आकुंचन करणारी, शोषण करणारी आणि कोरडी असते.

रसवीर्यविपाकानामाश्रयं द्रव्यमुत्तमम् । रसपाकान्तरस्थायि सर्वद्रव्याश्रयं द्रुतम् ॥ १,१६८.

रस, वीर्य आणि विपाक यांचा आधार म्हणजे द्रव्य असं मानलं जातं; रसाचा परिणाम झाल्यावरही ते टिकतं आणि सर्व द्रव्यांचं मूळ आधार असतं.

शीतोष्णं लवणं वीर्यमथ वा शक्तिरिष्यते । रसानां द्विविधः पाको कटुरेव च ॥ १,१६८.

वीर्य हे थंड, उष्ण किंवा खारट असू शकतं; रसांचा विपाक दोन प्रकारचा असतो, त्यात तिखट विशेष मानलं जातं.

भिषग्भेषजरोगार्तपरिचारकसम्पदः । चिकित्साङ्गानिचत्वारि विपरीतान्यसिद्धये ॥ १,१६८.

वैद्य, औषध, रोगी आणि परिचारक — ही उपचाराची चार अंगं आहेत; यापैकी कुठलाही विपरीत असेल तर यश मिळत नाही.

देशकालवयोवह्निसाम्यप्रकृतिभेषजम् । देहसत्त्वबलव्याधीन्बुद्ध्वा कर्म समाचरेत् ॥ १,१६८.

प्रदेश, ऋतु, वय, पचनशक्ती, प्रकृती, औषध, शरीर, मन, ताकद आणि रोग हे सर्व समजून घेऊन उपचार करावा.

संसृष्टलक्षणोपेतो देशः साधारणः स्मृतः । बाल आ षोडशान्मध्यः सप्ततेर्वृद्ध उच्यते ॥ १,१६८.

मिश्र लक्षण असलेला प्रदेश सामान्य मानला जातो; बाल्यावस्था सोळा वर्षांपर्यंत, मध्यम वय सत्तरपर्यंत आणि त्यानंतर वृद्धावस्था म्हणतात.

कफपित्तानिलाः प्रायो यथाक्रममुदीरिताः । क्षाराग्निशस्त्ररहिता क्षीणे प्रवयसि क्रियाः ॥ १,१६८.

कफ, पित्त आणि वात हे साधारणपणे या क्रमाने प्रकट होतात; वृद्धावस्थेत क्षार, अग्नि किंवा शस्त्राशिवाय उपचार करावेत.

कृशस्य वृंहणं कार्यंस्थूलदेहस्य कर्षणम् । रक्षणं मध्यकायस्य देहभेदास्त्रयो मताः ॥ १,१६८.

अतिशय कृश असलेल्या व्यक्तीसाठी पोषक उपचार करावेत; स्थूल शरीर असणाऱ्याला कमी करणारे उपचार, आणि मध्यम शरीरयष्टी असणाऱ्याला संरक्षण — हे शरीराचे तीन प्रकार मानले आहेत.

स्थैर्यव्यायामसन्तोषैर्बोद्धव्यं यत्नतो बलम् । अविकारी महोत्साहो महासाहसिको नरः ॥ १,१६८.

स्थैर्य, व्यायाम आणि समाधान यावरून ताकद काळजीपूर्वक ओळखावी; जो माणूस बदलत नाही, फार उत्साही आणि अत्यंत धाडसी असतो.

पानाहारादयो यस्य विरुद्धाः प्रकृतेरपि । श्वसुखायोपकल्प्यन्ते तत्साम्यमिति कथ्यते ॥ १,१६८.

ज्याच्या खाण्या-पिण्यातील सवयी स्वतःच्या स्वभावाशीही विरोधात असतात, पण तरीही स्वतःच्या सुखासाठी त्या स्वीकारल्या जातात, त्याला समत्वाची अवस्था म्हणतात.

गर्भिण्याः श्लैष्मिकैर्भक्ष्यैः श्लैष्मिको जायते नरः । वातलैः पित्तलैस्तद्वत्समधातुर्हिताशनात् ॥ १,१६८.

गर्भवती स्त्रीने कफ वाढवणारे पदार्थ खाल्ले, तर तिच्या पोटी कफप्रधान मूल जन्माला येते; वायू किंवा पित्त वाढवणारे पदार्थ घेतल्यास तशीच प्रकृती असलेले मूल होते; आणि संतुलित आहार घेतल्यास संतुलित प्रकृतीचे मूल जन्मते.