गरुडपुराणम्

आवृता वायवोऽज्ञाता ज्ञाता वा स्थानविच्युताः । प्रयत्नेनापि दुः साध्या भवेयुर्वानुपद्रवाः ॥ १,१६७.

वायू अडला, ओळखता आला किंवा जागा बदलली तरी, कितीही प्रयत्न केला तरी तो बरा करणे कठीण असते आणि त्यासोबत इतर त्रासही येतात.

विद्रधिप्लीहहृद्रोगगुल्माग्निसदनादयः । भवन्त्युपद्रवास्तेषामावृतानामुपेक्षया ॥ १,१६७.

फोड, प्लीहाचा आजार, हृदयविकार, पोटात गाठ येणे आणि जळजळीसारखे आजार — हे सर्व त्रास, आजारी माणसाने दुर्लक्ष केल्यामुळे वाढतात.

निदानं सुश्रुत ! मया आत्रेयोक्तं समीरितम् । सर्वरोगविवेकाय नराद्यायुः प्रवृद्धये ॥ १,१६७.

सुश्रुत, मी आत्रेयांनी सांगितलेले कारण तुला समजावून सांगितले आहे, जेणेकरून सर्व रोग ओळखता येतील आणि माणसाचे आयुष्य वाढेल.

एवं विज्ञाय रोगादींश्चिकित्सामथ वै चरेत् । त्रिफला सर्वरोगघ्नी मध्वाज्यगुडसंयुता ॥ १,१६७.

रोग समजून घेतल्यावर उपचार सुरू करावेत; त्रिफळा मध, तूप आणि गूळ यांसोबत घेतल्यास सर्व रोगांवर उपाय होतो.

सव्योषा त्रिफला वापि सर्वरोगप्रमर्दिनी । शतावरीगुडूच्यग्निविडङ्गेन युताथवा ॥ १,१६७.

त्रिफळा आणि पिंपळी किंवा फक्त त्रिफळा घेतल्याने सर्व रोग नष्ट होतात; किंवा शतावरी, गुडुची, अग्नि आणि विडंग यांसोबत घेतल्यानेही तसाच फायदा होतो.

शतावरी गुडूच्यग्निः शुण्ठीमूषलिका बला । पुनर्नवा च बृहती निर्गुण्डी निम्बपत्रकम् ॥ १,१६७.

शतावरी, गुडुची, अग्नि, सुंठ, मूषलिका, बळा, पुनर्नवा, बृहती, निर्गुंडी आणि नीमाची पाने — हे सर्व औषधासाठी वापरावेत.

भृङ्गराजश्चामलकं वासकस्तद्रसेन वा । भाविता त्रिफला सप्तवारमेखमथापिवा ॥ १,१६७.

भृंगराज, आवळा, वासक किंवा त्यांचा रस; त्रिफळा सात वेळा किंवा एकदाही संस्कारित करून वापरावी.

पूर्वोक्तश्च यथालाभयुक्तैश्चूर्णञ्च मोदकः । वटिका घृततैलं वा कषायो शोषरोगनुत् । पलं पलार्धकं वापि कर्षं कर्षार्धमेव वा ॥ १,१६७.

आधी सांगितलेल्या औषधांपैकी जे मिळतील, त्यांचे चूर्ण, लाडू, गोळ्या, तूप, तेल किंवा काढा — हे सर्व क्षयासारख्या आजारांवर उपयोगी आहेत; एक पळ, अर्धा पळ, एक करस किंवा अर्धा करस एवढ्या प्रमाणात घ्यावे.

श्रीगरुडमहापुराणम् १६८ निदानं समाप्तम् । धन्वन्तरिरुवाच । सर्वरोगहरं सिद्धं योगसारं वदाम्यहम् । शृणु सुश्रुतं संक्षेपात्प्राणिनां जीवहेतवे ॥ १,१६८.

श्रीगरुडमहापुराणातील निदान विभाग येथे संपतो. धन्वंतरी म्हणाले: मी सर्व रोग दूर करणारा सिद्ध योग सांगतो; हे सुश्रुत, सर्व प्राण्यांच्या आयुष्यासाठी तू थोडक्यात ऐक.

कषायकटुतिक्ताम्लरूक्षाहारादिभोजनात् । चिन्ताव्यवयव्यायामभयशोकप्रजागरात् ॥ १,१६८.

कडू, तिखट, कडवट, आंबट, कोरडे आणि अशा प्रकारच्या अन्नामुळे, तसेच चिंता, मैथुन, व्यायाम, भीती, दुःख आणि जागरण यांमुळेही रोग होतात.

उच्चैर्भाषातिभाराच्च कर्मयोगातिकर्षणात् । वायुः कुप्यति पर्जन्ये जीर्णान्ने दिनसंक्षये ॥ १,१६८.

मोठ्याने बोलणे, जास्त वजन उचलणे, कष्टाची कामे आणि अतीश्रम यामुळे वाऱ्याचा दोष वाढतो; पावसाळ्यात, अन्न पचल्यावर आणि दिवसाच्या शेवटी हा दोष जास्त होतो.

उष्णाम्ल लवणक्षारकटुकाजीर्णभोजनात् । तीक्ष्णातपाग्निसन्तापमद्यक्रोधनिषेवणात् ॥ १,१६८.

गरम, आंबट, खारट, क्षारी, तिखट आणि न पचणारे अन्न, तीव्र ऊन, अग्नि, त्रास, मद्यपान आणि राग यांमुळे पित्त वाढते.

विदाहकाले भुक्तस्य मध्याह्ने जलदात्यये । ग्रीष्मकालेर्ऽद्धरात्रेऽपि पित्तं कुप्यति देहिनः ॥ १,१६८.

जळजळीच्या वेळी, जेवल्यानंतर, दुपारी, ढग गेल्यावर, उन्हाळ्यात आणि मध्यरात्री शरीरात पित्त वाढते.

स्वाद्वम्ललवणस्निग्धगुरुशीतातिभोजनात् । नवान्नपिच्छिलानूपमांसादेः सेवनादपि ॥ १,१६८.

गोड, आंबट, खारट, स्निग्ध, जड आणि थंड अन्न, तसेच नवीन तांदूळ, चिकट पदार्थ, मासे आणि मांस यांचे सेवन केल्यानेही दोष वाढतो.

अव्यायाम दिवास्वप्नशय्यासनसुखादिभिः । कफप्रदोषो भुक्ते च वसन्ते च प्रकुप्यति ॥ १,१६८.

व्यायामाचा अभाव, दिवसा झोप, गादी-खुर्चीचा आराम आणि अशा सुखांमुळे कफ वाढतो; जेवल्यानंतर आणि वसंत ऋतूत हा दोष जास्त होतो.

देहपारुष्यसंकोचतोदविष्टम्भकादयः । तथा च सुप्ता रोमहर्षस्तम्भनशोषणम् ॥ १,१६८.

शरीराची खरखरी, आकुंचन, अडथळा आणि असेच लक्षणे; तसेच, बधिरपणा, अंगावर शहारे येणे, कडकपणा आणि कोरडेपणा.

श्यामत्वमङ्गविश्लेषबलमायासवर्धनम् । वायोर्लिङ्गानि तैर्युक्तं रोगं वातात्मकं वदेत् ॥ १,१६८.

काळसरपणा, अंग वेगळे होणे, अशक्तपणा आणि थकवा वाढणे — ही वाऱ्याची लक्षणे आहेत; अशी लक्षणे असलेला रोग वातप्रधान समजावा.

दाहोष्मपादसंक्लेदकोपरागपरिश्रमाः । कट्वम्लशववैगन्ध्यस्वेदमूर्छातितृट्भ्रमाः ॥ १,१६८.

दाह, उष्णता, पाय ओलसर होणे, लालसरपणा, थकवा, कडवटपणा, आंबटपणा, दुर्गंध, घाम, बेशुद्धी, अतितृष्णा आणि गरगरणे — ही पित्ताची लक्षणे.

हारिद्रं हरितत्वञ्च पित्तलिङ्गान्वितैर्नरः । देहे स्निग्धत्वमाधुर्यचिरकारित्वबन्धनम् ॥ १,१६८.

हळदीसारखा किंवा हिरवट रंग, ही पित्ताची लक्षणे; शरीरात स्निग्धता, गोडवा, कामे उशिरा होणे आणि बांधलेपणाही दिसतो.

स्तैमित्यतृप्तिसङ्घातशोथशतिलगौरवम् । कण्डूनिद्राभियोगश्च लक्षणं कफसम्भवम् ॥ १,१६८.

शांतपणा, समाधानाचा अभाव, सूज व स्निग्धतेमुळे जडपणा, खाज, झोप येणे आणि आळस — हे सर्व कफामुळे होणाऱ्या लक्षणांमध्ये येतात.

हेतुलक्षणसंसर्गाद्विद्याद्व्याधिं द्विदोषजम् । सर्वहेतुसमुत्पन्नं त्रिलिङ्गं सान्निपातिकम् ॥ १,१६८.

कारणं व लक्षणं यांचा संगम झाल्यावर दोन दोषांपासून झालेला आजार ओळखावा; सर्व कारणं एकत्र आली तर तो त्रिसूत्री असून सान्निपातिक म्हणतात.

दोषधातुमलाधारो देहिनां देह उच्यते । तेषां समत्वमारोग्यं क्षयवृद्धेर्विपर्ययः ॥ १,१६८.

दोष, धातू आणि मल यांचा आधार म्हणजे शरीर असं म्हणतात; त्यांचा समतोल म्हणजे आरोग्य, तर त्यात घट किंवा वाढ झाली तर ते त्याचं विरुद्ध आहे.

वसासृङ्मांसमेदोऽस्थिमज्जाशुक्राणि धातवः । वातपित्तकफा दोषा विण्मूत्राद्या मलाः स्मृताः ॥ १,१६८.

वसा, रक्त, मांस, मेद, हाड, मज्जा आणि शुक्र हे धातू आहेत; वात, पित्त, कफ हे दोष आहेत; विष्ठा, मूत्र वगैरे हे मल मानले जातात.

वायुः शीतो लघुः सूक्ष्मः स्वरनाशीस्थिरो बली । पित्तमम्लकटूष्णञ्चापङ्क्ती रोगकारणम् ॥ १,१६८.

वात हा थंड, हलका, सूक्ष्म, आवाज हरवणारा, स्थिर आणि बलवान असतो; पित्त आंबट, तिखट, उष्ण आणि दुर्गंधीयुक्त असून रोगाचं कारण ठरतं.

मधुरो लवणः स्निग्धो गुरुः श्लेषमातिपिच्छिलः । गुदश्रोण्याश्रयो वायुः पित्तं पक्वाशयस्थितम् ॥ १,१६८.

गोड, खारट, स्निग्ध, जड आणि अतिशय चिकट असा कफ असतो; वाताचा स्थान गुद आणि कंबरेत असतो, पित्ताचं स्थान पोटाच्या खालच्या भागात असतं.

कफस्यामाशयस्थानं कण्ठो वा मूर्धसन्धयः । कटुतिक्तकषायाश्च कोपयन्ति समीरणम् ॥ १,१६८.

कफाचं स्थान आमाशय, किंवा घसा व डोक्याच्या सांध्यांमध्ये असतं; तिखट, कडू आणि तुरट चवी वाताला वाढवतात.

कट्वम्ललवणाः पित्तं स्वादूष्णलवणाः कफम् । एत एव विपर्यस्ताः शमायैषां प्रयोजिताः । भवन्ति रोगिणां शान्त्यै स्वस्थाने सुखहेतवः ॥ १,१६८.

तिखट, आंबट आणि खारट चवी पित्त वाढवतात; गोड, उष्ण आणि खारट चवी कफ वाढवतात; या उलट वापरल्यास त्या दोषांचं शमन होतं, आजारी माणसाला शांतता मिळते आणि निरोगी माणसाला सुख मिळतं.

चक्षुष्यो मधुरो ज्ञेयो रसधातुविवह्द्धनः । अम्लोत्तरो मनोहृद्यं तथा दीपनपाचनम् ॥ १,१६८.

गोड चव डोळ्यांसाठी हितकारक असून रसधातू वाढवते; आंबट चव जास्त प्रमाणात घेतल्यास मन व हृदयाला आनंद देते आणि पचनास मदत करते.

दीपनोज्वरतृष्णाघ्नस्तिक्तः शोधनशोषणः । पित्तलो लेखन स्तम्भी कषायो ग्राहिशोषणः ॥ १,१६८.

कडू चव पचन वाढवते, ताप व तहान कमी करते, शुद्ध करते आणि कोरडी करते; तुरट चव पित्त कमी करणारी, खरवस करणारी, आकुंचन करणारी, शोषण करणारी आणि कोरडी असते.