गरुडपुराणम्

ष्ठीवनञ्चैव सस्वेदश्वासनिः श्वाससंग्रहः । उदाने गुरुगात्रत्वमरुचिर्वाक्स्वरग्रहः ॥ १,१६७.

थुंकणं, घाम येणं, श्वास घेण्यात त्रास आणि श्वास साठून राहतो. उदान बिघडला की अंग जड होतं, भूक लागत नाही आणि आवाज बसतो.

बलवर्णप्रणाशश्चा पाने पर्वास्थिसंग्रहः । गुरुताङ्गेषु सर्वेषु स्थूलत्वञ्चागतं भृशम् ॥ १,१६७.

शक्ती आणि रंग कमी होतो, सांधे व हाडं जड होतात, सगळ्या अंगात जडपणा येतो आणि शरीर फार जाड होतं.

समानेऽतिक्रियाज्ञत्वमस्वेदो मन्दवह्निता । अपाने सकलं मूत्रं शकृतः स्यात्प्रवर्तनम्? ॥ १,१६७.

समान दोष बिघडला की काय करावं हे समजत नाही, घाम येत नाही आणि पचनशक्ती मंदावते. अपान बिघडला की सगळी लघवी आणि मल बाहेर पडतात.

इति द्वाविंशतिविधं वातरक्तामयं विदुः । प्राणादयस्तथान्योऽन्यं समाक्रान्ता यथाक्रमम् ॥ १,१६७.

या प्रकारे वातरक्त हा विकार बावीस प्रकारचा असतो असं मानतात. प्राण वगैरे एकमेकांवर परिणाम करतात.

सर्वेऽपि विंशतिविधं विद्यादावरणञ्च यत् । हृल्लासोच्छ्वाससंरोधः प्रतिश्यायः शिरोग्रहः ॥ १,१६७.

सर्वांनी वीस प्रकारच्या अडथळ्यांचा विचार करावा. हृदय धडधडणे, श्वास रोखला जाणे, सर्दी आणि डोकेदुखी होते.

हृद्रोगो मुखशोषश्च प्राणेनापान आवृते । उदानेनावृते प्राणे भवेद्धै बलसंक्षयः ॥ १,१६७.

अपानाने प्राण अडला की हृदयाचा आजार आणि तोंड कोरडं पडतं. उदानाने प्राण अडला की शक्ती कमी होते.

विचारणेन विभजेत्सर्वमावरणं भिषक् । स्थानान्यपेक्ष्य वातानां वृर्धिहानिं च कर्मणाम् ॥ १,१६७.

वैद्याने सर्व अडथळे नीट पाहून, वायू कुठे आहे, वाढला की कमी झाला, काय काम करतो हे लक्षात घेऊन वेगळे ओळखावे.

प्राणादीनाञ्च पञ्चानां पित्तमावरणं मिथः । पित्तादीनामावसतिर्मिश्राणां मिश्रितैश्च तैः ॥ १,१६७.

प्राणादी पाचही वायूंमध्ये पित्ताचा अडथळा परस्पर होतो, आणि पित्त वगैरेचे ठिकाण मिसळलेले असते.

मिश्रैः पित्तादिभिस्तद्वन्मिश्राण्यपित्वनेकधा । तांल्लक्षयेदवहितो यथास्वं लक्षणोदयात् ॥ १,१६७.

पित्त वगैरे मिसळले की तसेच अनेक प्रकारचे मिश्र विकार होतात. लक्ष देणाऱ्या वैद्याने त्यांची लक्षणे पाहून ओळखावी.

शनैः शनैश्चोपशयान्दृढानपि मुहुर्मुहुः । विशेषाज्जीवितं प्राण उदानो बलमुच्यते । स्यात्तयोः पीडनाद्धनिरायुषञ्च बलस्य च ॥ १,१६७.

हळूहळू, वारंवार उपाय केल्याने जरी अडथळा मोठा असला तरी कमी होतो. विशेष म्हणजे प्राण आणि उदान हेच जीव आणि बळ मानले जातात; हे त्रासले की आयुष्य आणि शक्ती कमी होते.

आवृता वायवोऽज्ञाता ज्ञाता वा स्थानविच्युताः । प्रयत्नेनापि दुः साध्या भवेयुर्वानुपद्रवाः ॥ १,१६७.

वायू अडला, ओळखता आला किंवा जागा बदलली तरी, कितीही प्रयत्न केला तरी तो बरा करणे कठीण असते आणि त्यासोबत इतर त्रासही येतात.

विद्रधिप्लीहहृद्रोगगुल्माग्निसदनादयः । भवन्त्युपद्रवास्तेषामावृतानामुपेक्षया ॥ १,१६७.

फोड, प्लीहाचा आजार, हृदयविकार, पोटात गाठ येणे आणि जळजळीसारखे आजार — हे सर्व त्रास, आजारी माणसाने दुर्लक्ष केल्यामुळे वाढतात.

निदानं सुश्रुत ! मया आत्रेयोक्तं समीरितम् । सर्वरोगविवेकाय नराद्यायुः प्रवृद्धये ॥ १,१६७.

सुश्रुत, मी आत्रेयांनी सांगितलेले कारण तुला समजावून सांगितले आहे, जेणेकरून सर्व रोग ओळखता येतील आणि माणसाचे आयुष्य वाढेल.

एवं विज्ञाय रोगादींश्चिकित्सामथ वै चरेत् । त्रिफला सर्वरोगघ्नी मध्वाज्यगुडसंयुता ॥ १,१६७.

रोग समजून घेतल्यावर उपचार सुरू करावेत; त्रिफळा मध, तूप आणि गूळ यांसोबत घेतल्यास सर्व रोगांवर उपाय होतो.

सव्योषा त्रिफला वापि सर्वरोगप्रमर्दिनी । शतावरीगुडूच्यग्निविडङ्गेन युताथवा ॥ १,१६७.

त्रिफळा आणि पिंपळी किंवा फक्त त्रिफळा घेतल्याने सर्व रोग नष्ट होतात; किंवा शतावरी, गुडुची, अग्नि आणि विडंग यांसोबत घेतल्यानेही तसाच फायदा होतो.

शतावरी गुडूच्यग्निः शुण्ठीमूषलिका बला । पुनर्नवा च बृहती निर्गुण्डी निम्बपत्रकम् ॥ १,१६७.

शतावरी, गुडुची, अग्नि, सुंठ, मूषलिका, बळा, पुनर्नवा, बृहती, निर्गुंडी आणि नीमाची पाने — हे सर्व औषधासाठी वापरावेत.

भृङ्गराजश्चामलकं वासकस्तद्रसेन वा । भाविता त्रिफला सप्तवारमेखमथापिवा ॥ १,१६७.

भृंगराज, आवळा, वासक किंवा त्यांचा रस; त्रिफळा सात वेळा किंवा एकदाही संस्कारित करून वापरावी.

पूर्वोक्तश्च यथालाभयुक्तैश्चूर्णञ्च मोदकः । वटिका घृततैलं वा कषायो शोषरोगनुत् । पलं पलार्धकं वापि कर्षं कर्षार्धमेव वा ॥ १,१६७.

आधी सांगितलेल्या औषधांपैकी जे मिळतील, त्यांचे चूर्ण, लाडू, गोळ्या, तूप, तेल किंवा काढा — हे सर्व क्षयासारख्या आजारांवर उपयोगी आहेत; एक पळ, अर्धा पळ, एक करस किंवा अर्धा करस एवढ्या प्रमाणात घ्यावे.

श्रीगरुडमहापुराणम् १६८ निदानं समाप्तम् । धन्वन्तरिरुवाच । सर्वरोगहरं सिद्धं योगसारं वदाम्यहम् । शृणु सुश्रुतं संक्षेपात्प्राणिनां जीवहेतवे ॥ १,१६८.

श्रीगरुडमहापुराणातील निदान विभाग येथे संपतो. धन्वंतरी म्हणाले: मी सर्व रोग दूर करणारा सिद्ध योग सांगतो; हे सुश्रुत, सर्व प्राण्यांच्या आयुष्यासाठी तू थोडक्यात ऐक.

कषायकटुतिक्ताम्लरूक्षाहारादिभोजनात् । चिन्ताव्यवयव्यायामभयशोकप्रजागरात् ॥ १,१६८.

कडू, तिखट, कडवट, आंबट, कोरडे आणि अशा प्रकारच्या अन्नामुळे, तसेच चिंता, मैथुन, व्यायाम, भीती, दुःख आणि जागरण यांमुळेही रोग होतात.

उच्चैर्भाषातिभाराच्च कर्मयोगातिकर्षणात् । वायुः कुप्यति पर्जन्ये जीर्णान्ने दिनसंक्षये ॥ १,१६८.

मोठ्याने बोलणे, जास्त वजन उचलणे, कष्टाची कामे आणि अतीश्रम यामुळे वाऱ्याचा दोष वाढतो; पावसाळ्यात, अन्न पचल्यावर आणि दिवसाच्या शेवटी हा दोष जास्त होतो.

उष्णाम्ल लवणक्षारकटुकाजीर्णभोजनात् । तीक्ष्णातपाग्निसन्तापमद्यक्रोधनिषेवणात् ॥ १,१६८.

गरम, आंबट, खारट, क्षारी, तिखट आणि न पचणारे अन्न, तीव्र ऊन, अग्नि, त्रास, मद्यपान आणि राग यांमुळे पित्त वाढते.

विदाहकाले भुक्तस्य मध्याह्ने जलदात्यये । ग्रीष्मकालेर्ऽद्धरात्रेऽपि पित्तं कुप्यति देहिनः ॥ १,१६८.

जळजळीच्या वेळी, जेवल्यानंतर, दुपारी, ढग गेल्यावर, उन्हाळ्यात आणि मध्यरात्री शरीरात पित्त वाढते.

स्वाद्वम्ललवणस्निग्धगुरुशीतातिभोजनात् । नवान्नपिच्छिलानूपमांसादेः सेवनादपि ॥ १,१६८.

गोड, आंबट, खारट, स्निग्ध, जड आणि थंड अन्न, तसेच नवीन तांदूळ, चिकट पदार्थ, मासे आणि मांस यांचे सेवन केल्यानेही दोष वाढतो.

अव्यायाम दिवास्वप्नशय्यासनसुखादिभिः । कफप्रदोषो भुक्ते च वसन्ते च प्रकुप्यति ॥ १,१६८.

व्यायामाचा अभाव, दिवसा झोप, गादी-खुर्चीचा आराम आणि अशा सुखांमुळे कफ वाढतो; जेवल्यानंतर आणि वसंत ऋतूत हा दोष जास्त होतो.

देहपारुष्यसंकोचतोदविष्टम्भकादयः । तथा च सुप्ता रोमहर्षस्तम्भनशोषणम् ॥ १,१६८.

शरीराची खरखरी, आकुंचन, अडथळा आणि असेच लक्षणे; तसेच, बधिरपणा, अंगावर शहारे येणे, कडकपणा आणि कोरडेपणा.

श्यामत्वमङ्गविश्लेषबलमायासवर्धनम् । वायोर्लिङ्गानि तैर्युक्तं रोगं वातात्मकं वदेत् ॥ १,१६८.

काळसरपणा, अंग वेगळे होणे, अशक्तपणा आणि थकवा वाढणे — ही वाऱ्याची लक्षणे आहेत; अशी लक्षणे असलेला रोग वातप्रधान समजावा.

दाहोष्मपादसंक्लेदकोपरागपरिश्रमाः । कट्वम्लशववैगन्ध्यस्वेदमूर्छातितृट्भ्रमाः ॥ १,१६८.

दाह, उष्णता, पाय ओलसर होणे, लालसरपणा, थकवा, कडवटपणा, आंबटपणा, दुर्गंध, घाम, बेशुद्धी, अतितृष्णा आणि गरगरणे — ही पित्ताची लक्षणे.

हारिद्रं हरितत्वञ्च पित्तलिङ्गान्वितैर्नरः । देहे स्निग्धत्वमाधुर्यचिरकारित्वबन्धनम् ॥ १,१६८.

हळदीसारखा किंवा हिरवट रंग, ही पित्ताची लक्षणे; शरीरात स्निग्धता, गोडवा, कामे उशिरा होणे आणि बांधलेपणाही दिसतो.