गरुडपुराणम्

शोथो मांसेन कठिनो हृल्लासपिटिकास्तथा । हर्षः पिपीलिकानां च संचार इव जायते । चललग्रनो मृदुः शीतः शोथो गात्रेषु रोचकः ॥ १,१६७.

मांसामुळे सूज कठीण होते, छातीत जडपणा आणि फोड येतात; मुंग्या चालल्यासारखी जाणीव होते, सूज मऊ, थंड आणि अंगावर दिसते.

आढ्यवात इव ज्ञेयः स कृच्छ्रो मेदसावतः । स्पर्श आच्छादितेत्युष्णशीतलश्च त्वनावृते । मज्जावृते तु विषमं जृम्भणं परिवेष्टनम् ॥ १,१६७.

हा वात धनदोषासारखा, कठीण आणि मेदामुळे होणारा असतो; स्पर्श लपलेला असतो, झाकलेला नसला की तो गरम किंवा थंड असतो; मज्जा वाढली की जांभई आणि आकडी येते.

शूलञ्च पड्यिमानश्च पाणिभ्यां लभते सुखम् । शुक्रावृते तु शोथे वै चातिवेगो न विद्यते ॥ १,१६७.

वेदना आणि सूज हात लावल्याने कमी होते; शुक्र वाढल्यावर सूज येते पण जास्त वेग जाणवत नाही.

भुक्ते कुक्षौ रुजा जीर्णे निकृत्तिर्भवति ध्रुवम् । मूत्राप्रवृत्तिराध्मानं बस्तेर्मूत्रावृते भवेत् ॥ १,१६७.

खाल्ल्यानंतर पोटात दुखू लागतं; अन्न पचायला उशीर झाला की छातीत कापल्यासारखं वाटतं. लघवी रोखली गेली तर मूत्राशय फुगतो.

छिद्रावृते विबन्धोऽथ स्वस्थानं परिकृन्त ति । पतत्याशु ज्वराक्रान्तो मूर्छां च लभते नरः ॥ १,१६७.

आतड्याला छिद्र पडलं की आतडं अडकतं आणि त्याचं मूळ तुटतं. अशावेळी माणूस तापाने घेरला जातो, पटकन बेशुद्ध पडतो.

सकृत्पीडितमन्येन दुष्टं शुक्रं चिरात्सृजेत् । सर्वधात्वावृते वायौ श्रोणिवङ्क्षणपृष्ठरुक् ॥ १,१६७.

शुक्रावर दुसऱ्याने दडपण आलं तर ते बराच वेळाने, खराब अवस्थेत बाहेर पडतं. सगळ्या धातूंमध्ये वायू अडकल्यावर कंबर, वाकडं, पाठ यांना दुखायला लागतं.

विलोमे मारुते चैव हृदयं परिपीड्यते । भ्रमो मूर्छा रुजा दाहः पित्तेन प्राण आवृते ॥ १,१६७.

वायू उलट दिशेने फिरला की हृदय दडपलं जातं. पित्ताने श्वास अडवला की चक्कर, बेशुद्धी, वेदना आणि जळजळ होते.

रुजा तन्द्रा स्वरभ्रंशो दाहो व्याने तु सर्वशः । क्रमों गचेष्टाभङ्गश्च सन्तापः सहवेदनः ॥ १,१६७.

व्याना दोष वाढला की सर्वांगात वेदना, झोप येणं, आवाज बसणं आणि जळजळ होते. हालचालीत अडथळा, अंगात ताप आणि वेदना जाणवतात.

समान ऊष्मोपहतिः सस्वेदोपरतिः सुतृट् । दाहश्च स्यादपाने तु मले हारिद्रवर्णता ॥ १,१६७.

समान दोष बिघडला की शरीरातील उष्णता कमी होते, घाम येणं थांबतं, प्रचंड तहान लागते आणि जळजळ होते. अपान बिघडला की मल पिवळसर दिसतो.

रजोवृद्धिस्तापनञ्च तथा चानाहमेहनम् । श्लेष्मणा प्रावृते प्राणे नादः स्नोतोऽवरोधनम् ॥ १,१६७.

रज वाढणं, ताप येणं आणि लघवी रोखली जाणं असं होतं. श्लेष्म्याने श्वास अडला की घरघर, घोरणं आणि नळी अडकते.

ष्ठीवनञ्चैव सस्वेदश्वासनिः श्वाससंग्रहः । उदाने गुरुगात्रत्वमरुचिर्वाक्स्वरग्रहः ॥ १,१६७.

थुंकणं, घाम येणं, श्वास घेण्यात त्रास आणि श्वास साठून राहतो. उदान बिघडला की अंग जड होतं, भूक लागत नाही आणि आवाज बसतो.

बलवर्णप्रणाशश्चा पाने पर्वास्थिसंग्रहः । गुरुताङ्गेषु सर्वेषु स्थूलत्वञ्चागतं भृशम् ॥ १,१६७.

शक्ती आणि रंग कमी होतो, सांधे व हाडं जड होतात, सगळ्या अंगात जडपणा येतो आणि शरीर फार जाड होतं.

समानेऽतिक्रियाज्ञत्वमस्वेदो मन्दवह्निता । अपाने सकलं मूत्रं शकृतः स्यात्प्रवर्तनम्? ॥ १,१६७.

समान दोष बिघडला की काय करावं हे समजत नाही, घाम येत नाही आणि पचनशक्ती मंदावते. अपान बिघडला की सगळी लघवी आणि मल बाहेर पडतात.

इति द्वाविंशतिविधं वातरक्तामयं विदुः । प्राणादयस्तथान्योऽन्यं समाक्रान्ता यथाक्रमम् ॥ १,१६७.

या प्रकारे वातरक्त हा विकार बावीस प्रकारचा असतो असं मानतात. प्राण वगैरे एकमेकांवर परिणाम करतात.

सर्वेऽपि विंशतिविधं विद्यादावरणञ्च यत् । हृल्लासोच्छ्वाससंरोधः प्रतिश्यायः शिरोग्रहः ॥ १,१६७.

सर्वांनी वीस प्रकारच्या अडथळ्यांचा विचार करावा. हृदय धडधडणे, श्वास रोखला जाणे, सर्दी आणि डोकेदुखी होते.

हृद्रोगो मुखशोषश्च प्राणेनापान आवृते । उदानेनावृते प्राणे भवेद्धै बलसंक्षयः ॥ १,१६७.

अपानाने प्राण अडला की हृदयाचा आजार आणि तोंड कोरडं पडतं. उदानाने प्राण अडला की शक्ती कमी होते.

विचारणेन विभजेत्सर्वमावरणं भिषक् । स्थानान्यपेक्ष्य वातानां वृर्धिहानिं च कर्मणाम् ॥ १,१६७.

वैद्याने सर्व अडथळे नीट पाहून, वायू कुठे आहे, वाढला की कमी झाला, काय काम करतो हे लक्षात घेऊन वेगळे ओळखावे.

प्राणादीनाञ्च पञ्चानां पित्तमावरणं मिथः । पित्तादीनामावसतिर्मिश्राणां मिश्रितैश्च तैः ॥ १,१६७.

प्राणादी पाचही वायूंमध्ये पित्ताचा अडथळा परस्पर होतो, आणि पित्त वगैरेचे ठिकाण मिसळलेले असते.

मिश्रैः पित्तादिभिस्तद्वन्मिश्राण्यपित्वनेकधा । तांल्लक्षयेदवहितो यथास्वं लक्षणोदयात् ॥ १,१६७.

पित्त वगैरे मिसळले की तसेच अनेक प्रकारचे मिश्र विकार होतात. लक्ष देणाऱ्या वैद्याने त्यांची लक्षणे पाहून ओळखावी.

शनैः शनैश्चोपशयान्दृढानपि मुहुर्मुहुः । विशेषाज्जीवितं प्राण उदानो बलमुच्यते । स्यात्तयोः पीडनाद्धनिरायुषञ्च बलस्य च ॥ १,१६७.

हळूहळू, वारंवार उपाय केल्याने जरी अडथळा मोठा असला तरी कमी होतो. विशेष म्हणजे प्राण आणि उदान हेच जीव आणि बळ मानले जातात; हे त्रासले की आयुष्य आणि शक्ती कमी होते.

आवृता वायवोऽज्ञाता ज्ञाता वा स्थानविच्युताः । प्रयत्नेनापि दुः साध्या भवेयुर्वानुपद्रवाः ॥ १,१६७.

वायू अडला, ओळखता आला किंवा जागा बदलली तरी, कितीही प्रयत्न केला तरी तो बरा करणे कठीण असते आणि त्यासोबत इतर त्रासही येतात.

विद्रधिप्लीहहृद्रोगगुल्माग्निसदनादयः । भवन्त्युपद्रवास्तेषामावृतानामुपेक्षया ॥ १,१६७.

फोड, प्लीहाचा आजार, हृदयविकार, पोटात गाठ येणे आणि जळजळीसारखे आजार — हे सर्व त्रास, आजारी माणसाने दुर्लक्ष केल्यामुळे वाढतात.

निदानं सुश्रुत ! मया आत्रेयोक्तं समीरितम् । सर्वरोगविवेकाय नराद्यायुः प्रवृद्धये ॥ १,१६७.

सुश्रुत, मी आत्रेयांनी सांगितलेले कारण तुला समजावून सांगितले आहे, जेणेकरून सर्व रोग ओळखता येतील आणि माणसाचे आयुष्य वाढेल.

एवं विज्ञाय रोगादींश्चिकित्सामथ वै चरेत् । त्रिफला सर्वरोगघ्नी मध्वाज्यगुडसंयुता ॥ १,१६७.

रोग समजून घेतल्यावर उपचार सुरू करावेत; त्रिफळा मध, तूप आणि गूळ यांसोबत घेतल्यास सर्व रोगांवर उपाय होतो.

सव्योषा त्रिफला वापि सर्वरोगप्रमर्दिनी । शतावरीगुडूच्यग्निविडङ्गेन युताथवा ॥ १,१६७.

त्रिफळा आणि पिंपळी किंवा फक्त त्रिफळा घेतल्याने सर्व रोग नष्ट होतात; किंवा शतावरी, गुडुची, अग्नि आणि विडंग यांसोबत घेतल्यानेही तसाच फायदा होतो.

शतावरी गुडूच्यग्निः शुण्ठीमूषलिका बला । पुनर्नवा च बृहती निर्गुण्डी निम्बपत्रकम् ॥ १,१६७.

शतावरी, गुडुची, अग्नि, सुंठ, मूषलिका, बळा, पुनर्नवा, बृहती, निर्गुंडी आणि नीमाची पाने — हे सर्व औषधासाठी वापरावेत.

भृङ्गराजश्चामलकं वासकस्तद्रसेन वा । भाविता त्रिफला सप्तवारमेखमथापिवा ॥ १,१६७.

भृंगराज, आवळा, वासक किंवा त्यांचा रस; त्रिफळा सात वेळा किंवा एकदाही संस्कारित करून वापरावी.

पूर्वोक्तश्च यथालाभयुक्तैश्चूर्णञ्च मोदकः । वटिका घृततैलं वा कषायो शोषरोगनुत् । पलं पलार्धकं वापि कर्षं कर्षार्धमेव वा ॥ १,१६७.

आधी सांगितलेल्या औषधांपैकी जे मिळतील, त्यांचे चूर्ण, लाडू, गोळ्या, तूप, तेल किंवा काढा — हे सर्व क्षयासारख्या आजारांवर उपयोगी आहेत; एक पळ, अर्धा पळ, एक करस किंवा अर्धा करस एवढ्या प्रमाणात घ्यावे.

श्रीगरुडमहापुराणम् १६८ निदानं समाप्तम् । धन्वन्तरिरुवाच । सर्वरोगहरं सिद्धं योगसारं वदाम्यहम् । शृणु सुश्रुतं संक्षेपात्प्राणिनां जीवहेतवे ॥ १,१६८.

श्रीगरुडमहापुराणातील निदान विभाग येथे संपतो. धन्वंतरी म्हणाले: मी सर्व रोग दूर करणारा सिद्ध योग सांगतो; हे सुश्रुत, सर्व प्राण्यांच्या आयुष्यासाठी तू थोडक्यात ऐक.