गरुडपुराणम्

कुष्ठं विसर्पमन्यच्च कुर्यात्सर्वाङ्गसादनम् । समानो विषमाजीर्णशीतसङ्कीर्णभोजनैः ॥ १,१६७.

त्यामुळे त्वचेचे रोग, अंगावर पसरणारी फोडं आणि इतर अंगदुखीचे विकार होतात; समान हा अयोग्य पचन आणि थंड, मिसळलेले अन्न खाल्ल्याने बिघडतो.

करोत्यकालशयनजागराद्यैश्च दूषितः । शूलगुल्मग्रहण्यादीन्यकृत्कामाश्रयान्गदान् ॥ १,१६७.

अयोग्य वेळी झोप किंवा जागरण केल्याने हा दोष बिघडतो आणि त्यामुळे पोटदुखी, गाठी, आकडी आणि इच्छा अपूर्ण राहिल्याने होणारे विकार होतात.

अपानो रूक्षगुर्वन्नवेगाघातातिवाहनैः । यानपानसमुत्थानचङ्क्रमैश्चातिसेवितैः ॥ १,१६७.

अपान हा कोरडे, जड अन्न, वेग दाबणे, जास्त प्रवास, वारंवार उठणे-बसणे आणि जास्त हालचाल केल्याने बिघडतो.

कुपितः कुरुते रोगान्कृत्स्नान् पक्वाशयाश्रयान् । मूत्रसुक्रप्रदोषार्शोगुदभ्रंशादिकान्बहून् ॥ १,१६७.

हा दोष बिघडला की खालच्या पोटात विकार होतात, जसे लघवी, वीर्याचे दोष, मूळव्याध, गुदद्वार सुटणे आणि असे अनेक आजार होतात.

सर्वाङ्गमाततं सामं तन्द्रास्तैमित्यगौरवैः । स्निग्धत्वाद्बोध कालस्य शैत्यशोथाग्निहानयः ॥ १,१६७.

संपूर्ण अंगात अशक्तपणा पसरतो, झोप येते, जडपणा आणि आळस जाणवतो; स्निग्धपणा आणि उशिरा उठल्यामुळे थंडी, सूज आणि पचनशक्ती कमी होते.

कण्डूरूक्षातिनाशेन तद्विधोपशमेन च । मुक्तिं विद्यान्निरामं तं तन्द्रादीनां विपर्ययात् ॥ १,१६७.

खाज, कोरडेपणा आणि नाश कमी करून योग्य उपाय केले, तर या विकारांपासून मुक्ती मिळते; नाहीतर आळस आणि इतर त्रास राहतातच.

वायोरावरणं वातो बहुभेदं प्रचक्षते । पित्तलिङ्गावृते दाहस्तृष्णा शूलं भ्रमस्तमः ॥ १,१६७.

वाऱ्याचा अडथळा अनेक प्रकारचा असतो; पित्त वाढले की जळजळ, तहान, वेदना, गरगरणे आणि डोळ्यांसमोर काळोख येतो.

कटुकोष्णाम्ललवणैर्विदाहशीतकामता । शैत्यगौरवशूलाग्निकट्वाज्यपयसोऽधिकम् ॥ १,१६७.

तिखट, गरम, आंबट, खारट पदार्थ खाल्ल्याने जळजळ होते आणि थंडपणाची इच्छा होते; थंडी, जडपणा, वेदना, पचनशक्ती कमी होणे, कडूपणा आणि तूप-दूध जास्त होते.

लङ्घनायासरूक्षोष्णकामता च कफावृते । कफावृतेऽङ्गमर्दः स्याद्धृल्लासो गुरुतारुचिः ॥ १,१६७.

उपवास, मेहनत, कोरडेपणा, उष्णता आणि गरमपणाची इच्छा कफ वाढल्यावर होते; कफ वाढला की अंग दुखते, छातीत जडपणा, आळस आणि भूक मंदावते.

रक्तवृते सदाहार्तिस्तवङ्मांसाश्रयजा भृशम् । भवेत्सरागः श्वयथुर्जायन्ते मण्डलानि च ॥ १,१६७.

रक्त वाढले की सतत जळजळ, त्वचा आणि मांसात तीव्र वेदना, लालसरपणा, सूज आणि डाग तयार होतात.

शोथो मांसेन कठिनो हृल्लासपिटिकास्तथा । हर्षः पिपीलिकानां च संचार इव जायते । चललग्रनो मृदुः शीतः शोथो गात्रेषु रोचकः ॥ १,१६७.

मांसामुळे सूज कठीण होते, छातीत जडपणा आणि फोड येतात; मुंग्या चालल्यासारखी जाणीव होते, सूज मऊ, थंड आणि अंगावर दिसते.

आढ्यवात इव ज्ञेयः स कृच्छ्रो मेदसावतः । स्पर्श आच्छादितेत्युष्णशीतलश्च त्वनावृते । मज्जावृते तु विषमं जृम्भणं परिवेष्टनम् ॥ १,१६७.

हा वात धनदोषासारखा, कठीण आणि मेदामुळे होणारा असतो; स्पर्श लपलेला असतो, झाकलेला नसला की तो गरम किंवा थंड असतो; मज्जा वाढली की जांभई आणि आकडी येते.

शूलञ्च पड्यिमानश्च पाणिभ्यां लभते सुखम् । शुक्रावृते तु शोथे वै चातिवेगो न विद्यते ॥ १,१६७.

वेदना आणि सूज हात लावल्याने कमी होते; शुक्र वाढल्यावर सूज येते पण जास्त वेग जाणवत नाही.

भुक्ते कुक्षौ रुजा जीर्णे निकृत्तिर्भवति ध्रुवम् । मूत्राप्रवृत्तिराध्मानं बस्तेर्मूत्रावृते भवेत् ॥ १,१६७.

खाल्ल्यानंतर पोटात दुखू लागतं; अन्न पचायला उशीर झाला की छातीत कापल्यासारखं वाटतं. लघवी रोखली गेली तर मूत्राशय फुगतो.

छिद्रावृते विबन्धोऽथ स्वस्थानं परिकृन्त ति । पतत्याशु ज्वराक्रान्तो मूर्छां च लभते नरः ॥ १,१६७.

आतड्याला छिद्र पडलं की आतडं अडकतं आणि त्याचं मूळ तुटतं. अशावेळी माणूस तापाने घेरला जातो, पटकन बेशुद्ध पडतो.

सकृत्पीडितमन्येन दुष्टं शुक्रं चिरात्सृजेत् । सर्वधात्वावृते वायौ श्रोणिवङ्क्षणपृष्ठरुक् ॥ १,१६७.

शुक्रावर दुसऱ्याने दडपण आलं तर ते बराच वेळाने, खराब अवस्थेत बाहेर पडतं. सगळ्या धातूंमध्ये वायू अडकल्यावर कंबर, वाकडं, पाठ यांना दुखायला लागतं.

विलोमे मारुते चैव हृदयं परिपीड्यते । भ्रमो मूर्छा रुजा दाहः पित्तेन प्राण आवृते ॥ १,१६७.

वायू उलट दिशेने फिरला की हृदय दडपलं जातं. पित्ताने श्वास अडवला की चक्कर, बेशुद्धी, वेदना आणि जळजळ होते.

रुजा तन्द्रा स्वरभ्रंशो दाहो व्याने तु सर्वशः । क्रमों गचेष्टाभङ्गश्च सन्तापः सहवेदनः ॥ १,१६७.

व्याना दोष वाढला की सर्वांगात वेदना, झोप येणं, आवाज बसणं आणि जळजळ होते. हालचालीत अडथळा, अंगात ताप आणि वेदना जाणवतात.

समान ऊष्मोपहतिः सस्वेदोपरतिः सुतृट् । दाहश्च स्यादपाने तु मले हारिद्रवर्णता ॥ १,१६७.

समान दोष बिघडला की शरीरातील उष्णता कमी होते, घाम येणं थांबतं, प्रचंड तहान लागते आणि जळजळ होते. अपान बिघडला की मल पिवळसर दिसतो.

रजोवृद्धिस्तापनञ्च तथा चानाहमेहनम् । श्लेष्मणा प्रावृते प्राणे नादः स्नोतोऽवरोधनम् ॥ १,१६७.

रज वाढणं, ताप येणं आणि लघवी रोखली जाणं असं होतं. श्लेष्म्याने श्वास अडला की घरघर, घोरणं आणि नळी अडकते.

ष्ठीवनञ्चैव सस्वेदश्वासनिः श्वाससंग्रहः । उदाने गुरुगात्रत्वमरुचिर्वाक्स्वरग्रहः ॥ १,१६७.

थुंकणं, घाम येणं, श्वास घेण्यात त्रास आणि श्वास साठून राहतो. उदान बिघडला की अंग जड होतं, भूक लागत नाही आणि आवाज बसतो.

बलवर्णप्रणाशश्चा पाने पर्वास्थिसंग्रहः । गुरुताङ्गेषु सर्वेषु स्थूलत्वञ्चागतं भृशम् ॥ १,१६७.

शक्ती आणि रंग कमी होतो, सांधे व हाडं जड होतात, सगळ्या अंगात जडपणा येतो आणि शरीर फार जाड होतं.

समानेऽतिक्रियाज्ञत्वमस्वेदो मन्दवह्निता । अपाने सकलं मूत्रं शकृतः स्यात्प्रवर्तनम्? ॥ १,१६७.

समान दोष बिघडला की काय करावं हे समजत नाही, घाम येत नाही आणि पचनशक्ती मंदावते. अपान बिघडला की सगळी लघवी आणि मल बाहेर पडतात.

इति द्वाविंशतिविधं वातरक्तामयं विदुः । प्राणादयस्तथान्योऽन्यं समाक्रान्ता यथाक्रमम् ॥ १,१६७.

या प्रकारे वातरक्त हा विकार बावीस प्रकारचा असतो असं मानतात. प्राण वगैरे एकमेकांवर परिणाम करतात.

सर्वेऽपि विंशतिविधं विद्यादावरणञ्च यत् । हृल्लासोच्छ्वाससंरोधः प्रतिश्यायः शिरोग्रहः ॥ १,१६७.

सर्वांनी वीस प्रकारच्या अडथळ्यांचा विचार करावा. हृदय धडधडणे, श्वास रोखला जाणे, सर्दी आणि डोकेदुखी होते.

हृद्रोगो मुखशोषश्च प्राणेनापान आवृते । उदानेनावृते प्राणे भवेद्धै बलसंक्षयः ॥ १,१६७.

अपानाने प्राण अडला की हृदयाचा आजार आणि तोंड कोरडं पडतं. उदानाने प्राण अडला की शक्ती कमी होते.

विचारणेन विभजेत्सर्वमावरणं भिषक् । स्थानान्यपेक्ष्य वातानां वृर्धिहानिं च कर्मणाम् ॥ १,१६७.

वैद्याने सर्व अडथळे नीट पाहून, वायू कुठे आहे, वाढला की कमी झाला, काय काम करतो हे लक्षात घेऊन वेगळे ओळखावे.

प्राणादीनाञ्च पञ्चानां पित्तमावरणं मिथः । पित्तादीनामावसतिर्मिश्राणां मिश्रितैश्च तैः ॥ १,१६७.

प्राणादी पाचही वायूंमध्ये पित्ताचा अडथळा परस्पर होतो, आणि पित्त वगैरेचे ठिकाण मिसळलेले असते.

मिश्रैः पित्तादिभिस्तद्वन्मिश्राण्यपित्वनेकधा । तांल्लक्षयेदवहितो यथास्वं लक्षणोदयात् ॥ १,१६७.

पित्त वगैरे मिसळले की तसेच अनेक प्रकारचे मिश्र विकार होतात. लक्ष देणाऱ्या वैद्याने त्यांची लक्षणे पाहून ओळखावी.