गरुडपुराणम्

रक्ते शोथोऽतिरुक्तोदस्ताम्राश्चिमिचिमायते । स्निग्धरूक्षैः समं नैति कण्डुक्लेदसमन्वितः ॥ १,१६७.

रक्त वाढलं की सूज, जास्त तांबडेपणा, झिणझिणी येते, आणि स्निग्ध किंवा कोरड्या उपचारांनी फरक पडत नाही; खाज आणि ओलावा असतो.

पित्ते विदाहः संमोहः स्वादो मूर्छा मदस्तृषा । स्पर्शासहत्वं रुग्रावः शोषः पाको भृशोष्मता ॥ १,१६७.

पित्त वाढलं की जळजळ, चक्कर, कडवट चव, शुद्ध हरपणं, नशा, तहान, स्पर्श सहन न होणं, तीव्र वेदना, कोरडेपणा, पू, आणि प्रचंड उष्णता येते.

कफे स्तैमित्यगुरुता सुप्तिस्निग्धत्वशीतता । कण्डूर्मन्दा च रुग्द्बन्द्वं सर्वलिङ्गञ्च संकरात् ॥ १,१६७.

कफ वाढला की जडपणा, वजन, झोप येणं, स्निग्धपणा, थंडपणा, हलकी खाज, मंद वेदना येते; आणि तिन्ही दोष एकत्र आले की सगळी लक्षणं एकत्र दिसतात.

एकदोषञ्च संसाध्यं याप्यञ्चैव द्विदोषजम् । त्रिदोषजन्त्यजेदाशु रक्तपित्तं सुदारुणम् ॥ १,१६७.

एक दोष असेल तर तो सांभाळता येतो; दोन दोष असतील तर तो आटोक्यात राहतो; पण तिन्ही दोष एकत्र आले की तो लवकरच नाश करतो आणि तीव्र रक्तपित्त करतो.

रक्तमङ्गे निहन्त्याशु शाखासन्धिषु मारुतः । निवेश्यान्योन्यमावार्य वेदनाभिर्हरत्यसून् ॥ १,१६७.

वात अंगातल्या रक्तावर पटकन हल्ला करतो, विशेषतः सांध्यांमध्ये, मार्ग अडवतो, आणि वेदनेने प्राण घेऊन जातो.

वायौ पञ्चात्मके प्राणे रौक्ष्याच्चापल्यलङ्घनैः । अत्याहाराभिघाताच्च वेगोदीरणचारणैः ॥ १,१६७.

वाऱ्यातले पाच प्रकारचे प्राण वाळक्या, चंचलपणा, उड्या मारणे, जास्त खाणे, मार लागणे आणि वेगाने हालचाल केल्यामुळे बिघडतात.

कुपितश्चक्षुरादीनामुपघातं प्रकल्पयेत् । पीनसो दाहतृट्कासश्वासादिश्चैव जायते ॥ १,१६७.

हा प्राण बिघडला की डोळे आणि इतर इंद्रियांना त्रास होतो; नाक बंद होणे, जळजळ, तहान, खोकला आणि श्वास लागणे असे विकार होतात.

कण्ठरोधोमलभ्रंशच्छर्द्यरोचकपीनसान् । कुर्याच्च गलगण्डदींस्तञ्जत्रुमूर्ध्वसंश्रयः ॥ १,१६७.

घशात अडथळा, कफ कमी होणे, उलटी, भूक मंदावणे आणि नाकाचे विकार होतात; तसेच घसा, जबडा आणि डोक्याला सूज येते.

व्यानोऽतिगमनस्नानक्रीडाविषयचोष्टितैः । विरुद्धरूक्षभीहर्षविषादाद्यैश्च दूषितः ॥ १,१६७.

व्यायान हा जास्त हालचाल, वारंवार अंघोळ, खेळ, विषयभोग आणि विरुद्ध, कोरडे, भीतीदायक, आनंददायक किंवा दुःखी गोष्टींमुळे बिघडतो.

पुंस्त्वोत्साहबलभ्रंशशोकचित्तप्लवज्वरान् । सर्वाकारादिनिस्तोदरोमहर्षं सुषुप्तताम् ॥ १,१६७.

त्यामुळे पुरुषत्व, उत्साह, ताकद कमी होते, दुःख, मन अस्वस्थ होणे, ताप, वेगवेगळ्या प्रकारचे वेदना, अंगावर शहारे आणि खोल झोप येते.

कुष्ठं विसर्पमन्यच्च कुर्यात्सर्वाङ्गसादनम् । समानो विषमाजीर्णशीतसङ्कीर्णभोजनैः ॥ १,१६७.

त्यामुळे त्वचेचे रोग, अंगावर पसरणारी फोडं आणि इतर अंगदुखीचे विकार होतात; समान हा अयोग्य पचन आणि थंड, मिसळलेले अन्न खाल्ल्याने बिघडतो.

करोत्यकालशयनजागराद्यैश्च दूषितः । शूलगुल्मग्रहण्यादीन्यकृत्कामाश्रयान्गदान् ॥ १,१६७.

अयोग्य वेळी झोप किंवा जागरण केल्याने हा दोष बिघडतो आणि त्यामुळे पोटदुखी, गाठी, आकडी आणि इच्छा अपूर्ण राहिल्याने होणारे विकार होतात.

अपानो रूक्षगुर्वन्नवेगाघातातिवाहनैः । यानपानसमुत्थानचङ्क्रमैश्चातिसेवितैः ॥ १,१६७.

अपान हा कोरडे, जड अन्न, वेग दाबणे, जास्त प्रवास, वारंवार उठणे-बसणे आणि जास्त हालचाल केल्याने बिघडतो.

कुपितः कुरुते रोगान्कृत्स्नान् पक्वाशयाश्रयान् । मूत्रसुक्रप्रदोषार्शोगुदभ्रंशादिकान्बहून् ॥ १,१६७.

हा दोष बिघडला की खालच्या पोटात विकार होतात, जसे लघवी, वीर्याचे दोष, मूळव्याध, गुदद्वार सुटणे आणि असे अनेक आजार होतात.

सर्वाङ्गमाततं सामं तन्द्रास्तैमित्यगौरवैः । स्निग्धत्वाद्बोध कालस्य शैत्यशोथाग्निहानयः ॥ १,१६७.

संपूर्ण अंगात अशक्तपणा पसरतो, झोप येते, जडपणा आणि आळस जाणवतो; स्निग्धपणा आणि उशिरा उठल्यामुळे थंडी, सूज आणि पचनशक्ती कमी होते.

कण्डूरूक्षातिनाशेन तद्विधोपशमेन च । मुक्तिं विद्यान्निरामं तं तन्द्रादीनां विपर्ययात् ॥ १,१६७.

खाज, कोरडेपणा आणि नाश कमी करून योग्य उपाय केले, तर या विकारांपासून मुक्ती मिळते; नाहीतर आळस आणि इतर त्रास राहतातच.

वायोरावरणं वातो बहुभेदं प्रचक्षते । पित्तलिङ्गावृते दाहस्तृष्णा शूलं भ्रमस्तमः ॥ १,१६७.

वाऱ्याचा अडथळा अनेक प्रकारचा असतो; पित्त वाढले की जळजळ, तहान, वेदना, गरगरणे आणि डोळ्यांसमोर काळोख येतो.

कटुकोष्णाम्ललवणैर्विदाहशीतकामता । शैत्यगौरवशूलाग्निकट्वाज्यपयसोऽधिकम् ॥ १,१६७.

तिखट, गरम, आंबट, खारट पदार्थ खाल्ल्याने जळजळ होते आणि थंडपणाची इच्छा होते; थंडी, जडपणा, वेदना, पचनशक्ती कमी होणे, कडूपणा आणि तूप-दूध जास्त होते.

लङ्घनायासरूक्षोष्णकामता च कफावृते । कफावृतेऽङ्गमर्दः स्याद्धृल्लासो गुरुतारुचिः ॥ १,१६७.

उपवास, मेहनत, कोरडेपणा, उष्णता आणि गरमपणाची इच्छा कफ वाढल्यावर होते; कफ वाढला की अंग दुखते, छातीत जडपणा, आळस आणि भूक मंदावते.

रक्तवृते सदाहार्तिस्तवङ्मांसाश्रयजा भृशम् । भवेत्सरागः श्वयथुर्जायन्ते मण्डलानि च ॥ १,१६७.

रक्त वाढले की सतत जळजळ, त्वचा आणि मांसात तीव्र वेदना, लालसरपणा, सूज आणि डाग तयार होतात.

शोथो मांसेन कठिनो हृल्लासपिटिकास्तथा । हर्षः पिपीलिकानां च संचार इव जायते । चललग्रनो मृदुः शीतः शोथो गात्रेषु रोचकः ॥ १,१६७.

मांसामुळे सूज कठीण होते, छातीत जडपणा आणि फोड येतात; मुंग्या चालल्यासारखी जाणीव होते, सूज मऊ, थंड आणि अंगावर दिसते.

आढ्यवात इव ज्ञेयः स कृच्छ्रो मेदसावतः । स्पर्श आच्छादितेत्युष्णशीतलश्च त्वनावृते । मज्जावृते तु विषमं जृम्भणं परिवेष्टनम् ॥ १,१६७.

हा वात धनदोषासारखा, कठीण आणि मेदामुळे होणारा असतो; स्पर्श लपलेला असतो, झाकलेला नसला की तो गरम किंवा थंड असतो; मज्जा वाढली की जांभई आणि आकडी येते.

शूलञ्च पड्यिमानश्च पाणिभ्यां लभते सुखम् । शुक्रावृते तु शोथे वै चातिवेगो न विद्यते ॥ १,१६७.

वेदना आणि सूज हात लावल्याने कमी होते; शुक्र वाढल्यावर सूज येते पण जास्त वेग जाणवत नाही.

भुक्ते कुक्षौ रुजा जीर्णे निकृत्तिर्भवति ध्रुवम् । मूत्राप्रवृत्तिराध्मानं बस्तेर्मूत्रावृते भवेत् ॥ १,१६७.

खाल्ल्यानंतर पोटात दुखू लागतं; अन्न पचायला उशीर झाला की छातीत कापल्यासारखं वाटतं. लघवी रोखली गेली तर मूत्राशय फुगतो.

छिद्रावृते विबन्धोऽथ स्वस्थानं परिकृन्त ति । पतत्याशु ज्वराक्रान्तो मूर्छां च लभते नरः ॥ १,१६७.

आतड्याला छिद्र पडलं की आतडं अडकतं आणि त्याचं मूळ तुटतं. अशावेळी माणूस तापाने घेरला जातो, पटकन बेशुद्ध पडतो.

सकृत्पीडितमन्येन दुष्टं शुक्रं चिरात्सृजेत् । सर्वधात्वावृते वायौ श्रोणिवङ्क्षणपृष्ठरुक् ॥ १,१६७.

शुक्रावर दुसऱ्याने दडपण आलं तर ते बराच वेळाने, खराब अवस्थेत बाहेर पडतं. सगळ्या धातूंमध्ये वायू अडकल्यावर कंबर, वाकडं, पाठ यांना दुखायला लागतं.

विलोमे मारुते चैव हृदयं परिपीड्यते । भ्रमो मूर्छा रुजा दाहः पित्तेन प्राण आवृते ॥ १,१६७.

वायू उलट दिशेने फिरला की हृदय दडपलं जातं. पित्ताने श्वास अडवला की चक्कर, बेशुद्धी, वेदना आणि जळजळ होते.

रुजा तन्द्रा स्वरभ्रंशो दाहो व्याने तु सर्वशः । क्रमों गचेष्टाभङ्गश्च सन्तापः सहवेदनः ॥ १,१६७.

व्याना दोष वाढला की सर्वांगात वेदना, झोप येणं, आवाज बसणं आणि जळजळ होते. हालचालीत अडथळा, अंगात ताप आणि वेदना जाणवतात.

समान ऊष्मोपहतिः सस्वेदोपरतिः सुतृट् । दाहश्च स्यादपाने तु मले हारिद्रवर्णता ॥ १,१६७.

समान दोष बिघडला की शरीरातील उष्णता कमी होते, घाम येणं थांबतं, प्रचंड तहान लागते आणि जळजळ होते. अपान बिघडला की मल पिवळसर दिसतो.