गरुडपुराणम्

तादृशैवासृजा रुद्धः प्राक्तदैव प्रदूषयेत् । तथा वातो गुदे पीडां बलासं वातशोणितम् ॥ १,१६७.

अशा रक्ताने अडथळा आल्यावर वात आधी त्याला दूषित करतो, आणि मग गुदद्वाराजवळ वेदना किंवा वातरक्त निर्माण करतो.

संस्तभ्य जनयेत्पूर्वं पश्चात्सर्वत्र धावति । विशेषाद्वमनाद्यैश्च प्रलम्बस्तस्य लक्षणम् ॥ १,१६७.

सुरुवातीला तो जडपणा आणतो, नंतर सगळ्या शरीरात पसरतो; विशेषतः उलटीसारखी लक्षणं आणि जडपणा हे त्याची चिन्हं आहेत.

भविष्यतः कुष्ठसमं तथा साम्बुदसंज्ञकम् । जानुजङ्घोरुकट्यंसहस्तपादाङ्गसन्धिषु ॥ १,१६७.

नंतर हा विकार कुष्ठासारखा होतो, ज्याला सांबुद म्हणतात, आणि गुडघे, पिंडऱ्या, मांड्या, कंबर, खांदे, हात, पाय आणि सांधे यांना त्रास देतो.

कण्डूस्फुरणनिस्तोदभेदगौरवसुप्तताः । भूत्वा भूत्वा प्रशाम्यन्ति मुहुराविर्भवन्ति च ॥ १,१६७.

खाज, तडफड, टोचणं, फाटणं, जडपणा आणि सुन्नपणा ही लक्षणं पुन्हा पुन्हा येतात आणि जातात.

पादयोर्मूलमास्थाय कदाचिद्धस्तयोरपि । आखोरिव विलं क्रुद्धः कृत्स्नं देहं बिधावति ॥ १,१६७.

कधी कधी हा विकार पायाच्या तळव्यापासून किंवा हातांपासून सुरू होतो, आणि उंदरासारखा चिडून सगळ्या शरीरात पसरतो.

त्वङ्मांसाश्रयमत्तानं तत्पूर्वं जायते ततः । कालान्तरेण गम्भीरं सर्वधातूनभिद्रवेत् ॥ १,१६७.

सुरुवातीला हा विकार केवळ त्वचा आणि मांसात असतो, पण वेळ गेल्यावर तो खोल जातो आणि सगळ्या धातूंना व्यापतो.

कट्यादिसंयतस्थाने त्वक्ताम्रश्यावलोहिताः । श्वयथुर्ग्रथितः पाकः स वायुश्चास्थिमज्जसु ॥ १,१६७.

कंबरेसारख्या जागी त्वचा तांबडी, काळी किंवा जांभळी होते; सूज, गाठी आणि पू तयार होतो, आणि वात हाडं व मज्जेत जातो.

छिन्दन्निव चरत्यन्तश्चकीकुर्वंश्च वेगवान् । करोति खञ्जं पङ्गुं वा शरीरं सर्वतश्चरन् ॥ १,१६७.

आतून हा विकार जणू काही कापतोय असं वाटतं, कटकट आवाज करतो, वेगाने फिरतो; सगळ्या शरीरात पसरल्यावर तो लंगडणं किंवा अपंगत्व आणतो.

वाताधिकेऽधिकं तत्र शूलस्फुरणभञ्जनम् । शोथस्य रौक्ष्यं कृष्णत्वं श्यावतावृद्धिहानयः ॥ १,१६७.

वात वाढला की तिथे तीव्र वेदना, तडफड, तुटणं, सूजेचा कोरडेपणा, काळेपणा, आणि डाग वाढणं किंवा कमी होणं असं होतं.

धमन्यङ्गुलिसन्धीनां संकोचोङ्गग्रहो तिरुक् । शीतद्वेषानुपशयौ स्तम्भवेपथुसुप्तयः ॥ १,१६७.

धमनी, बोटांचे सांधे आकुंचन पावतात, हातपाय जड होतात, वाकडेपणा येतो, थंडाव्याचा तिटकारा वाटतो, उब मिळाली की बरं वाटतं, कडकपणा, अंग थरथरणं आणि सुन्नपणा येतो.

रक्ते शोथोऽतिरुक्तोदस्ताम्राश्चिमिचिमायते । स्निग्धरूक्षैः समं नैति कण्डुक्लेदसमन्वितः ॥ १,१६७.

रक्त वाढलं की सूज, जास्त तांबडेपणा, झिणझिणी येते, आणि स्निग्ध किंवा कोरड्या उपचारांनी फरक पडत नाही; खाज आणि ओलावा असतो.

पित्ते विदाहः संमोहः स्वादो मूर्छा मदस्तृषा । स्पर्शासहत्वं रुग्रावः शोषः पाको भृशोष्मता ॥ १,१६७.

पित्त वाढलं की जळजळ, चक्कर, कडवट चव, शुद्ध हरपणं, नशा, तहान, स्पर्श सहन न होणं, तीव्र वेदना, कोरडेपणा, पू, आणि प्रचंड उष्णता येते.

कफे स्तैमित्यगुरुता सुप्तिस्निग्धत्वशीतता । कण्डूर्मन्दा च रुग्द्बन्द्वं सर्वलिङ्गञ्च संकरात् ॥ १,१६७.

कफ वाढला की जडपणा, वजन, झोप येणं, स्निग्धपणा, थंडपणा, हलकी खाज, मंद वेदना येते; आणि तिन्ही दोष एकत्र आले की सगळी लक्षणं एकत्र दिसतात.

एकदोषञ्च संसाध्यं याप्यञ्चैव द्विदोषजम् । त्रिदोषजन्त्यजेदाशु रक्तपित्तं सुदारुणम् ॥ १,१६७.

एक दोष असेल तर तो सांभाळता येतो; दोन दोष असतील तर तो आटोक्यात राहतो; पण तिन्ही दोष एकत्र आले की तो लवकरच नाश करतो आणि तीव्र रक्तपित्त करतो.

रक्तमङ्गे निहन्त्याशु शाखासन्धिषु मारुतः । निवेश्यान्योन्यमावार्य वेदनाभिर्हरत्यसून् ॥ १,१६७.

वात अंगातल्या रक्तावर पटकन हल्ला करतो, विशेषतः सांध्यांमध्ये, मार्ग अडवतो, आणि वेदनेने प्राण घेऊन जातो.

वायौ पञ्चात्मके प्राणे रौक्ष्याच्चापल्यलङ्घनैः । अत्याहाराभिघाताच्च वेगोदीरणचारणैः ॥ १,१६७.

वाऱ्यातले पाच प्रकारचे प्राण वाळक्या, चंचलपणा, उड्या मारणे, जास्त खाणे, मार लागणे आणि वेगाने हालचाल केल्यामुळे बिघडतात.

कुपितश्चक्षुरादीनामुपघातं प्रकल्पयेत् । पीनसो दाहतृट्कासश्वासादिश्चैव जायते ॥ १,१६७.

हा प्राण बिघडला की डोळे आणि इतर इंद्रियांना त्रास होतो; नाक बंद होणे, जळजळ, तहान, खोकला आणि श्वास लागणे असे विकार होतात.

कण्ठरोधोमलभ्रंशच्छर्द्यरोचकपीनसान् । कुर्याच्च गलगण्डदींस्तञ्जत्रुमूर्ध्वसंश्रयः ॥ १,१६७.

घशात अडथळा, कफ कमी होणे, उलटी, भूक मंदावणे आणि नाकाचे विकार होतात; तसेच घसा, जबडा आणि डोक्याला सूज येते.

व्यानोऽतिगमनस्नानक्रीडाविषयचोष्टितैः । विरुद्धरूक्षभीहर्षविषादाद्यैश्च दूषितः ॥ १,१६७.

व्यायान हा जास्त हालचाल, वारंवार अंघोळ, खेळ, विषयभोग आणि विरुद्ध, कोरडे, भीतीदायक, आनंददायक किंवा दुःखी गोष्टींमुळे बिघडतो.

पुंस्त्वोत्साहबलभ्रंशशोकचित्तप्लवज्वरान् । सर्वाकारादिनिस्तोदरोमहर्षं सुषुप्तताम् ॥ १,१६७.

त्यामुळे पुरुषत्व, उत्साह, ताकद कमी होते, दुःख, मन अस्वस्थ होणे, ताप, वेगवेगळ्या प्रकारचे वेदना, अंगावर शहारे आणि खोल झोप येते.

कुष्ठं विसर्पमन्यच्च कुर्यात्सर्वाङ्गसादनम् । समानो विषमाजीर्णशीतसङ्कीर्णभोजनैः ॥ १,१६७.

त्यामुळे त्वचेचे रोग, अंगावर पसरणारी फोडं आणि इतर अंगदुखीचे विकार होतात; समान हा अयोग्य पचन आणि थंड, मिसळलेले अन्न खाल्ल्याने बिघडतो.

करोत्यकालशयनजागराद्यैश्च दूषितः । शूलगुल्मग्रहण्यादीन्यकृत्कामाश्रयान्गदान् ॥ १,१६७.

अयोग्य वेळी झोप किंवा जागरण केल्याने हा दोष बिघडतो आणि त्यामुळे पोटदुखी, गाठी, आकडी आणि इच्छा अपूर्ण राहिल्याने होणारे विकार होतात.

अपानो रूक्षगुर्वन्नवेगाघातातिवाहनैः । यानपानसमुत्थानचङ्क्रमैश्चातिसेवितैः ॥ १,१६७.

अपान हा कोरडे, जड अन्न, वेग दाबणे, जास्त प्रवास, वारंवार उठणे-बसणे आणि जास्त हालचाल केल्याने बिघडतो.

कुपितः कुरुते रोगान्कृत्स्नान् पक्वाशयाश्रयान् । मूत्रसुक्रप्रदोषार्शोगुदभ्रंशादिकान्बहून् ॥ १,१६७.

हा दोष बिघडला की खालच्या पोटात विकार होतात, जसे लघवी, वीर्याचे दोष, मूळव्याध, गुदद्वार सुटणे आणि असे अनेक आजार होतात.

सर्वाङ्गमाततं सामं तन्द्रास्तैमित्यगौरवैः । स्निग्धत्वाद्बोध कालस्य शैत्यशोथाग्निहानयः ॥ १,१६७.

संपूर्ण अंगात अशक्तपणा पसरतो, झोप येते, जडपणा आणि आळस जाणवतो; स्निग्धपणा आणि उशिरा उठल्यामुळे थंडी, सूज आणि पचनशक्ती कमी होते.

कण्डूरूक्षातिनाशेन तद्विधोपशमेन च । मुक्तिं विद्यान्निरामं तं तन्द्रादीनां विपर्ययात् ॥ १,१६७.

खाज, कोरडेपणा आणि नाश कमी करून योग्य उपाय केले, तर या विकारांपासून मुक्ती मिळते; नाहीतर आळस आणि इतर त्रास राहतातच.

वायोरावरणं वातो बहुभेदं प्रचक्षते । पित्तलिङ्गावृते दाहस्तृष्णा शूलं भ्रमस्तमः ॥ १,१६७.

वाऱ्याचा अडथळा अनेक प्रकारचा असतो; पित्त वाढले की जळजळ, तहान, वेदना, गरगरणे आणि डोळ्यांसमोर काळोख येतो.

कटुकोष्णाम्ललवणैर्विदाहशीतकामता । शैत्यगौरवशूलाग्निकट्वाज्यपयसोऽधिकम् ॥ १,१६७.

तिखट, गरम, आंबट, खारट पदार्थ खाल्ल्याने जळजळ होते आणि थंडपणाची इच्छा होते; थंडी, जडपणा, वेदना, पचनशक्ती कमी होणे, कडूपणा आणि तूप-दूध जास्त होते.

लङ्घनायासरूक्षोष्णकामता च कफावृते । कफावृतेऽङ्गमर्दः स्याद्धृल्लासो गुरुतारुचिः ॥ १,१६७.

उपवास, मेहनत, कोरडेपणा, उष्णता आणि गरमपणाची इच्छा कफ वाढल्यावर होते; कफ वाढला की अंग दुखते, छातीत जडपणा, आळस आणि भूक मंदावते.