गरुडपुराणम्

सक्थ्यस्थीनि प्रपूर्यान्तः श्लेष्मणा स्तम्भितेन तत् । तदास्थि स्नाति तेनोरोस्तथा शीतानिलेन तु ॥ १,१६६.

जेव्हा कफ मांड्यांच्या हाडात भरतो आणि त्यांना कडक करतो, तेव्हा हाड आणि स्नायू बाधित होतात, आणि वाऱ्यामुळे मांड्या थंड पडतात.

श्यामाङ्गमङ्गस्तैमित्यतन्द्रामूर्छारुचिज्वरैः । तमूरुस्तम्भमित्याह बाह्यवातमथापरे ॥ १,१६६.

अंग काळसर, जड, आळस, बेशुद्धी, वेदना आणि ताप असे लक्षणे असतात; याला मांड्यांचा जडपणा म्हणतात, तर काही लोक याला बाह्यवात असेही म्हणतात.

वातशोणितसंशोथो जानुमध्ये महारुजः । ज्ञेयः क्रोष्टुकशीर्षस्तु स्थूलक्रोष्टुकशीर्षवत् ॥ १,१६६.

वारा आणि रक्तामुळे गुडघ्यात सूज येते आणि तीव्र वेदना होते, तेव्हा त्याला क्रोष्ठुकशीर्ष म्हणतात, कारण ते मोठ्या कोल्ह्याच्या डोक्यासारखे दिसते.

रुक्पादविषमन्यस्ते श्रमाद्वा जायते यदा । वातेन गुल्फमाक्षित्य तमाहुर्वातकण्टकम् ॥ १,१६६.

पायात वेदना आणि असमानपणा थकव्यामुळे येतो, आणि वारा घोट्याला बाधतो, तेव्हा त्याला वातकंटक म्हणतात.

पार्ष्णिप्रत्यङ्गुलीनाभौ कण्ठे वा मारुतार्दिते । सतिक्षेपं निगृह्णाति गृध्रसीं तां प्रचक्षते ॥ १,१६६.

जेव्हा वारा टाच, बोटे, नाभी किंवा गळा यांना त्रास देतो, तेव्हा हालचाल अडते; याला गृध्रसी म्हणतात.

हृष्येते चरणौ यस्य भवेतां चापि सुप्तकौ । पादहर्षः स विज्ञेयः कफमारुतकोपजः ॥ १,१६६.

ज्याचे पाय सुखावतात किंवा बधीर होतात, त्याला पादहर्ष म्हणतात; हा कफ आणि वाऱ्याच्या वाढीमुळे होतो.

पादयोः कुरुते दाहं पित्तासृक्सहितोऽनिलः । विशेषतश्चङ्क्रमतः पाददाहं तमादिशेत् ॥ १,१६६.

जेव्हा वारा, पित्त आणि रक्त एकत्र येऊन पायांना जळजळ होते, विशेषतः चालताना, तेव्हा त्या पायाच्या जळजळीला ओळखावे.

श्रीगरुडमहापुराणम् १६७ धन्वन्तरीरुवाच । वातरक्तनिदानं ते वक्ष्ये सुश्रुत तच्छृणु । विरुद्धाध्यशनक्रोधदिवास्वप्नप्रजागरैः ॥ १,१६७.

धन्वंतरी म्हणाले, सुश्रुत, मी तुला वातरक्त होण्याची कारणं सांगतो, नीट ऐक. विरुद्ध आणि जास्त खाणं, राग, दिवसा झोपणं आणि रात्री जागं राहणं यामुळे हे विकार होतो.

प्रायशः सुकुमाराणां मिथ्याहारविहारिणाम् । स्थूलानां सुखिनां चापि कुप्यते वातशोणितम् ॥ १,१६७.

वातरक्त हा बहुतेक नाजूक, चुकीचं खाणं-पिणं करणारे, जाड, आणि सुखात राहणाऱ्यांना त्रास देतो.

अग्निघातादशुद्धेश्च नृणामसृजि दूषिते । वातलैः शीतलैर्वायुर्वृद्धः क्रुद्धो विमार्गगः ॥ १,१६७.

माणसाच्या रक्तात जास्त उष्णता किंवा नीट शुद्धी न झाल्यामुळे अशुद्धता येते, आणि त्यावर वात किंवा थंड वारा परिणाम करतो, तेव्हा वात वाढतो, चिडतो आणि चुकीच्या मार्गाने फिरतो.

तादृशैवासृजा रुद्धः प्राक्तदैव प्रदूषयेत् । तथा वातो गुदे पीडां बलासं वातशोणितम् ॥ १,१६७.

अशा रक्ताने अडथळा आल्यावर वात आधी त्याला दूषित करतो, आणि मग गुदद्वाराजवळ वेदना किंवा वातरक्त निर्माण करतो.

संस्तभ्य जनयेत्पूर्वं पश्चात्सर्वत्र धावति । विशेषाद्वमनाद्यैश्च प्रलम्बस्तस्य लक्षणम् ॥ १,१६७.

सुरुवातीला तो जडपणा आणतो, नंतर सगळ्या शरीरात पसरतो; विशेषतः उलटीसारखी लक्षणं आणि जडपणा हे त्याची चिन्हं आहेत.

भविष्यतः कुष्ठसमं तथा साम्बुदसंज्ञकम् । जानुजङ्घोरुकट्यंसहस्तपादाङ्गसन्धिषु ॥ १,१६७.

नंतर हा विकार कुष्ठासारखा होतो, ज्याला सांबुद म्हणतात, आणि गुडघे, पिंडऱ्या, मांड्या, कंबर, खांदे, हात, पाय आणि सांधे यांना त्रास देतो.

कण्डूस्फुरणनिस्तोदभेदगौरवसुप्तताः । भूत्वा भूत्वा प्रशाम्यन्ति मुहुराविर्भवन्ति च ॥ १,१६७.

खाज, तडफड, टोचणं, फाटणं, जडपणा आणि सुन्नपणा ही लक्षणं पुन्हा पुन्हा येतात आणि जातात.

पादयोर्मूलमास्थाय कदाचिद्धस्तयोरपि । आखोरिव विलं क्रुद्धः कृत्स्नं देहं बिधावति ॥ १,१६७.

कधी कधी हा विकार पायाच्या तळव्यापासून किंवा हातांपासून सुरू होतो, आणि उंदरासारखा चिडून सगळ्या शरीरात पसरतो.

त्वङ्मांसाश्रयमत्तानं तत्पूर्वं जायते ततः । कालान्तरेण गम्भीरं सर्वधातूनभिद्रवेत् ॥ १,१६७.

सुरुवातीला हा विकार केवळ त्वचा आणि मांसात असतो, पण वेळ गेल्यावर तो खोल जातो आणि सगळ्या धातूंना व्यापतो.

कट्यादिसंयतस्थाने त्वक्ताम्रश्यावलोहिताः । श्वयथुर्ग्रथितः पाकः स वायुश्चास्थिमज्जसु ॥ १,१६७.

कंबरेसारख्या जागी त्वचा तांबडी, काळी किंवा जांभळी होते; सूज, गाठी आणि पू तयार होतो, आणि वात हाडं व मज्जेत जातो.

छिन्दन्निव चरत्यन्तश्चकीकुर्वंश्च वेगवान् । करोति खञ्जं पङ्गुं वा शरीरं सर्वतश्चरन् ॥ १,१६७.

आतून हा विकार जणू काही कापतोय असं वाटतं, कटकट आवाज करतो, वेगाने फिरतो; सगळ्या शरीरात पसरल्यावर तो लंगडणं किंवा अपंगत्व आणतो.

वाताधिकेऽधिकं तत्र शूलस्फुरणभञ्जनम् । शोथस्य रौक्ष्यं कृष्णत्वं श्यावतावृद्धिहानयः ॥ १,१६७.

वात वाढला की तिथे तीव्र वेदना, तडफड, तुटणं, सूजेचा कोरडेपणा, काळेपणा, आणि डाग वाढणं किंवा कमी होणं असं होतं.

धमन्यङ्गुलिसन्धीनां संकोचोङ्गग्रहो तिरुक् । शीतद्वेषानुपशयौ स्तम्भवेपथुसुप्तयः ॥ १,१६७.

धमनी, बोटांचे सांधे आकुंचन पावतात, हातपाय जड होतात, वाकडेपणा येतो, थंडाव्याचा तिटकारा वाटतो, उब मिळाली की बरं वाटतं, कडकपणा, अंग थरथरणं आणि सुन्नपणा येतो.

रक्ते शोथोऽतिरुक्तोदस्ताम्राश्चिमिचिमायते । स्निग्धरूक्षैः समं नैति कण्डुक्लेदसमन्वितः ॥ १,१६७.

रक्त वाढलं की सूज, जास्त तांबडेपणा, झिणझिणी येते, आणि स्निग्ध किंवा कोरड्या उपचारांनी फरक पडत नाही; खाज आणि ओलावा असतो.

पित्ते विदाहः संमोहः स्वादो मूर्छा मदस्तृषा । स्पर्शासहत्वं रुग्रावः शोषः पाको भृशोष्मता ॥ १,१६७.

पित्त वाढलं की जळजळ, चक्कर, कडवट चव, शुद्ध हरपणं, नशा, तहान, स्पर्श सहन न होणं, तीव्र वेदना, कोरडेपणा, पू, आणि प्रचंड उष्णता येते.

कफे स्तैमित्यगुरुता सुप्तिस्निग्धत्वशीतता । कण्डूर्मन्दा च रुग्द्बन्द्वं सर्वलिङ्गञ्च संकरात् ॥ १,१६७.

कफ वाढला की जडपणा, वजन, झोप येणं, स्निग्धपणा, थंडपणा, हलकी खाज, मंद वेदना येते; आणि तिन्ही दोष एकत्र आले की सगळी लक्षणं एकत्र दिसतात.

एकदोषञ्च संसाध्यं याप्यञ्चैव द्विदोषजम् । त्रिदोषजन्त्यजेदाशु रक्तपित्तं सुदारुणम् ॥ १,१६७.

एक दोष असेल तर तो सांभाळता येतो; दोन दोष असतील तर तो आटोक्यात राहतो; पण तिन्ही दोष एकत्र आले की तो लवकरच नाश करतो आणि तीव्र रक्तपित्त करतो.

रक्तमङ्गे निहन्त्याशु शाखासन्धिषु मारुतः । निवेश्यान्योन्यमावार्य वेदनाभिर्हरत्यसून् ॥ १,१६७.

वात अंगातल्या रक्तावर पटकन हल्ला करतो, विशेषतः सांध्यांमध्ये, मार्ग अडवतो, आणि वेदनेने प्राण घेऊन जातो.

वायौ पञ्चात्मके प्राणे रौक्ष्याच्चापल्यलङ्घनैः । अत्याहाराभिघाताच्च वेगोदीरणचारणैः ॥ १,१६७.

वाऱ्यातले पाच प्रकारचे प्राण वाळक्या, चंचलपणा, उड्या मारणे, जास्त खाणे, मार लागणे आणि वेगाने हालचाल केल्यामुळे बिघडतात.

कुपितश्चक्षुरादीनामुपघातं प्रकल्पयेत् । पीनसो दाहतृट्कासश्वासादिश्चैव जायते ॥ १,१६७.

हा प्राण बिघडला की डोळे आणि इतर इंद्रियांना त्रास होतो; नाक बंद होणे, जळजळ, तहान, खोकला आणि श्वास लागणे असे विकार होतात.

कण्ठरोधोमलभ्रंशच्छर्द्यरोचकपीनसान् । कुर्याच्च गलगण्डदींस्तञ्जत्रुमूर्ध्वसंश्रयः ॥ १,१६७.

घशात अडथळा, कफ कमी होणे, उलटी, भूक मंदावणे आणि नाकाचे विकार होतात; तसेच घसा, जबडा आणि डोक्याला सूज येते.

व्यानोऽतिगमनस्नानक्रीडाविषयचोष्टितैः । विरुद्धरूक्षभीहर्षविषादाद्यैश्च दूषितः ॥ १,१६७.

व्यायान हा जास्त हालचाल, वारंवार अंघोळ, खेळ, विषयभोग आणि विरुद्ध, कोरडे, भीतीदायक, आनंददायक किंवा दुःखी गोष्टींमुळे बिघडतो.