गरुडपुराणम्

पक्षमन्यतरं हन्ति पक्षाघातः स उच्यते । कृत्स्नस्य कायस्यार्धं स्यादकर्मण्यमचेतनम् ॥ १,१६६.

जेव्हा एका बाजूचा पंख निकामी होतो, तेव्हा त्याला पंखाघात म्हणतात; त्यामुळे शरीराचा अर्धा भाग काम करेनासा आणि संवेदनाशून्य होतो.

एकाङ्गरोगतां केचिदन्ये कक्षरुजां विदुः । सर्वाङ्गरोधः स्तम्भश्च सर्वकायाश्रितेऽनिले ॥ १,१६६.

काही लोक एका अवयवाला झालेला आजार ओळखतात, तर काही बगलेतील वेदना जाणतात; पण जेव्हा वारा संपूर्ण शरीरात पसरतो, तेव्हा सगळ्या अंगांना जडपणा आणि हालचालीचा अडथळा येतो.

शुद्धवातकृतः पक्षः कृच्छ्रसाध्यतमो मतः । कृच्छ्रश्चान्येन संसृष्टो विवृद्धः क्षयहेतुकः ॥ १,१६६.

फक्त वाऱ्यामुळे झालेला पंखाघात खूपच कठीण बरा होणारा मानला जातो; आणि दुसऱ्या दोषांबरोबर मिळून तो वाढतो आणि शरीरात क्षय आणतो.

आमबद्धायनः कुर्यात्संस्तभ्याङ्गं कफान्वितः । असाध्य एव सर्वो हि भवेद्दण्डापतानकः ॥ १,१६६.

जेव्हा आम आणि कफामुळे नाड्या अडतात, तेव्हा अंग जड आणि कडक होते; अशा वेळी दंडापतानक नावाचा आजार होतो आणि तो कधीच बरा होत नाही.

अंसमूलोत्थितो वायुः शिराः संकुच्य तत्रगः । बहिः प्रस्यन्दितहरं जनयत्येव बाहुकम् ॥ १,१६६.

जेव्हा वारा खांद्याच्या मुळाशी उत्पन्न होतो आणि तिथल्या शिरा आकुंचित करतो, तेव्हा बाहेरून स्त्राव येतो आणि हाताला आजार होतो.

तलं प्रत्यङ्गुलीनां यः कण्डरा बाहुपृष्ठतः । बाह्वोः कर्मक्षयकरी विपूची वेति सोच्यते ॥ १,१६६.

बोटांच्या तळाशी आणि हाताच्या मागच्या बाजूच्या कंडऱ्यांना त्रास झाल्यावर, हाताचे कामकाज थांबते; याला विपूची असे म्हणतात.

वायुः कट्याश्रितः सक्थ्नः कण्डरामाक्षैपेद्यदा । तदा खञ्जो भवेज्जन्तुः पङ्गुः सक्थ्नोर्द्वयोर्वधात् ॥ १,१६६.

जेव्हा कटीभागातील वारा मांड्यांच्या कंडऱ्यांना इजा पोहोचवतो, तेव्हा माणूस लंगडू होतो; आणि दोन्ही मांड्या बाधित झाल्या तर तो पूर्ण अपंग होतो.

कम्पते गमनारम्भे खञ्जन्निव च गच्छति । कलायखञ्जं तं विद्यान्मुक्तसन्धिप्रबन्धनम् ॥ १,१६६.

तो चालायला सुरुवात करताना थरथरतो आणि लंगडत चालतो; सांधे आणि स्नायू सैल झाल्यामुळे याला कलायकंझा म्हणतात.

शीतोष्णद्रवसंसुष्कगुरुस्निग्धैश्च सेवितैः । जीर्णाजीर्णे तथायासक्षोभस्निग्धप्रजागरैः ॥ १,१६६.

थंड, गरम, पातळ, कोरडे, जड आणि स्निग्ध पदार्थ खाल्ल्याने, ते पचले असोत किंवा नसो, तसेच श्रम, अस्वस्थता, स्निग्ध पदार्थ आणि झोपेचा अभाव यामुळे—

श्लेष्मभेदः समये परमत्यर्थसंचितम् । अभिभूयेतरं दोषं शरीरं प्रतिपद्यते ॥ १,१६६.

योग्य वेळी कफ खूप साचला की, तो इतर दोषांवर मात करतो आणि संपूर्ण शरीरात पसरतो.

सक्थ्यस्थीनि प्रपूर्यान्तः श्लेष्मणा स्तम्भितेन तत् । तदास्थि स्नाति तेनोरोस्तथा शीतानिलेन तु ॥ १,१६६.

जेव्हा कफ मांड्यांच्या हाडात भरतो आणि त्यांना कडक करतो, तेव्हा हाड आणि स्नायू बाधित होतात, आणि वाऱ्यामुळे मांड्या थंड पडतात.

श्यामाङ्गमङ्गस्तैमित्यतन्द्रामूर्छारुचिज्वरैः । तमूरुस्तम्भमित्याह बाह्यवातमथापरे ॥ १,१६६.

अंग काळसर, जड, आळस, बेशुद्धी, वेदना आणि ताप असे लक्षणे असतात; याला मांड्यांचा जडपणा म्हणतात, तर काही लोक याला बाह्यवात असेही म्हणतात.

वातशोणितसंशोथो जानुमध्ये महारुजः । ज्ञेयः क्रोष्टुकशीर्षस्तु स्थूलक्रोष्टुकशीर्षवत् ॥ १,१६६.

वारा आणि रक्तामुळे गुडघ्यात सूज येते आणि तीव्र वेदना होते, तेव्हा त्याला क्रोष्ठुकशीर्ष म्हणतात, कारण ते मोठ्या कोल्ह्याच्या डोक्यासारखे दिसते.

रुक्पादविषमन्यस्ते श्रमाद्वा जायते यदा । वातेन गुल्फमाक्षित्य तमाहुर्वातकण्टकम् ॥ १,१६६.

पायात वेदना आणि असमानपणा थकव्यामुळे येतो, आणि वारा घोट्याला बाधतो, तेव्हा त्याला वातकंटक म्हणतात.

पार्ष्णिप्रत्यङ्गुलीनाभौ कण्ठे वा मारुतार्दिते । सतिक्षेपं निगृह्णाति गृध्रसीं तां प्रचक्षते ॥ १,१६६.

जेव्हा वारा टाच, बोटे, नाभी किंवा गळा यांना त्रास देतो, तेव्हा हालचाल अडते; याला गृध्रसी म्हणतात.

हृष्येते चरणौ यस्य भवेतां चापि सुप्तकौ । पादहर्षः स विज्ञेयः कफमारुतकोपजः ॥ १,१६६.

ज्याचे पाय सुखावतात किंवा बधीर होतात, त्याला पादहर्ष म्हणतात; हा कफ आणि वाऱ्याच्या वाढीमुळे होतो.

पादयोः कुरुते दाहं पित्तासृक्सहितोऽनिलः । विशेषतश्चङ्क्रमतः पाददाहं तमादिशेत् ॥ १,१६६.

जेव्हा वारा, पित्त आणि रक्त एकत्र येऊन पायांना जळजळ होते, विशेषतः चालताना, तेव्हा त्या पायाच्या जळजळीला ओळखावे.

श्रीगरुडमहापुराणम् १६७ धन्वन्तरीरुवाच । वातरक्तनिदानं ते वक्ष्ये सुश्रुत तच्छृणु । विरुद्धाध्यशनक्रोधदिवास्वप्नप्रजागरैः ॥ १,१६७.

धन्वंतरी म्हणाले, सुश्रुत, मी तुला वातरक्त होण्याची कारणं सांगतो, नीट ऐक. विरुद्ध आणि जास्त खाणं, राग, दिवसा झोपणं आणि रात्री जागं राहणं यामुळे हे विकार होतो.

प्रायशः सुकुमाराणां मिथ्याहारविहारिणाम् । स्थूलानां सुखिनां चापि कुप्यते वातशोणितम् ॥ १,१६७.

वातरक्त हा बहुतेक नाजूक, चुकीचं खाणं-पिणं करणारे, जाड, आणि सुखात राहणाऱ्यांना त्रास देतो.

अग्निघातादशुद्धेश्च नृणामसृजि दूषिते । वातलैः शीतलैर्वायुर्वृद्धः क्रुद्धो विमार्गगः ॥ १,१६७.

माणसाच्या रक्तात जास्त उष्णता किंवा नीट शुद्धी न झाल्यामुळे अशुद्धता येते, आणि त्यावर वात किंवा थंड वारा परिणाम करतो, तेव्हा वात वाढतो, चिडतो आणि चुकीच्या मार्गाने फिरतो.

तादृशैवासृजा रुद्धः प्राक्तदैव प्रदूषयेत् । तथा वातो गुदे पीडां बलासं वातशोणितम् ॥ १,१६७.

अशा रक्ताने अडथळा आल्यावर वात आधी त्याला दूषित करतो, आणि मग गुदद्वाराजवळ वेदना किंवा वातरक्त निर्माण करतो.

संस्तभ्य जनयेत्पूर्वं पश्चात्सर्वत्र धावति । विशेषाद्वमनाद्यैश्च प्रलम्बस्तस्य लक्षणम् ॥ १,१६७.

सुरुवातीला तो जडपणा आणतो, नंतर सगळ्या शरीरात पसरतो; विशेषतः उलटीसारखी लक्षणं आणि जडपणा हे त्याची चिन्हं आहेत.

भविष्यतः कुष्ठसमं तथा साम्बुदसंज्ञकम् । जानुजङ्घोरुकट्यंसहस्तपादाङ्गसन्धिषु ॥ १,१६७.

नंतर हा विकार कुष्ठासारखा होतो, ज्याला सांबुद म्हणतात, आणि गुडघे, पिंडऱ्या, मांड्या, कंबर, खांदे, हात, पाय आणि सांधे यांना त्रास देतो.

कण्डूस्फुरणनिस्तोदभेदगौरवसुप्तताः । भूत्वा भूत्वा प्रशाम्यन्ति मुहुराविर्भवन्ति च ॥ १,१६७.

खाज, तडफड, टोचणं, फाटणं, जडपणा आणि सुन्नपणा ही लक्षणं पुन्हा पुन्हा येतात आणि जातात.

पादयोर्मूलमास्थाय कदाचिद्धस्तयोरपि । आखोरिव विलं क्रुद्धः कृत्स्नं देहं बिधावति ॥ १,१६७.

कधी कधी हा विकार पायाच्या तळव्यापासून किंवा हातांपासून सुरू होतो, आणि उंदरासारखा चिडून सगळ्या शरीरात पसरतो.

त्वङ्मांसाश्रयमत्तानं तत्पूर्वं जायते ततः । कालान्तरेण गम्भीरं सर्वधातूनभिद्रवेत् ॥ १,१६७.

सुरुवातीला हा विकार केवळ त्वचा आणि मांसात असतो, पण वेळ गेल्यावर तो खोल जातो आणि सगळ्या धातूंना व्यापतो.

कट्यादिसंयतस्थाने त्वक्ताम्रश्यावलोहिताः । श्वयथुर्ग्रथितः पाकः स वायुश्चास्थिमज्जसु ॥ १,१६७.

कंबरेसारख्या जागी त्वचा तांबडी, काळी किंवा जांभळी होते; सूज, गाठी आणि पू तयार होतो, आणि वात हाडं व मज्जेत जातो.

छिन्दन्निव चरत्यन्तश्चकीकुर्वंश्च वेगवान् । करोति खञ्जं पङ्गुं वा शरीरं सर्वतश्चरन् ॥ १,१६७.

आतून हा विकार जणू काही कापतोय असं वाटतं, कटकट आवाज करतो, वेगाने फिरतो; सगळ्या शरीरात पसरल्यावर तो लंगडणं किंवा अपंगत्व आणतो.

वाताधिकेऽधिकं तत्र शूलस्फुरणभञ्जनम् । शोथस्य रौक्ष्यं कृष्णत्वं श्यावतावृद्धिहानयः ॥ १,१६७.

वात वाढला की तिथे तीव्र वेदना, तडफड, तुटणं, सूजेचा कोरडेपणा, काळेपणा, आणि डाग वाढणं किंवा कमी होणं असं होतं.