गरुडपुराणम्

गात्रवेगे भवेत्स्वास्थ्यं सर्वेष्वाक्षेपणेन तत् । जिह्वाविलेखनादुष्णभक्षणादतिमानतः ॥ १,१६६.

शरीरात हालचाल वाढली की, आरोग्य पुन्हा मिळतं; त्यासाठी जीभ चाटणं, गरम खाणं, आणि फार अभिमान बाळगणं हे कारणीभूत असतात.

कुपितो हनुमूलस्थः स्तम्भयित्वानिलो हनुम् । करोति विवृतास्यत्वमथवा संवृतास्यताम् ॥ १,१६६.

जेव्हा वारा जबड्याच्या मुळाशी जाऊन त्रास देतो, तेव्हा तो जबड्याला जड करतो, आणि तोंड उघडं राहतं किंवा पूर्ण बंद राहतं.

हनस्तम्भः स तेन स्यात्कृच्छ्राच्चर्वणभाषणम् । वाग्वादिनी शिरास्तम्भो जिह्वां स्तम्भयतेऽनिलः ॥ १,१६६.

त्यामुळे जबड्याचा जडपणा येतो, चावणं आणि बोलणं कठीण होतं; जेव्हा वारा वाणीच्या नसांना जड करतो, तेव्हा जीभ हलत नाही.

जिह्वास्तम्भः स तेनान्नपानवाक्येष्वनीशता । शिरसा भारहरणादतिहास्यप्रभाषणात् ॥ १,१६६.

त्यामुळे जीभ जड होते, आणि मग खाणं, पिणं, बोलणं अशक्य होतं; डोक्यावर ओझं वाहणं, खूप हसणं किंवा जास्त बोलणं यामुळे हे होतं.

विषमादुपधानाच्च कठिनानां च चर्वणात् । वायुर्विवर्धते तैश्च वातूलैरूर्ध्वमास्थितः ॥ १,१६६.

वाकडं उशी वापरणं, किंवा फार कडक पदार्थ चावणं यामुळे वारा वाढतो; आणि ज्यांना वायूचा त्रास आहे, त्यांच्यात हा वारा वर चढतो.

वक्रीकरोति वक्त्रं च ह्युच्चैर्हसितमीक्षितम् । ततोऽस्य कुरुते मृद्वीं वाक्शक्तिं स्तब्धनेत्रताम् ॥ १,१६६.

तो चेहरा वाकडा करतो, मोठ्याने हसायला आणि टक लावून बघायला लावतो; त्यानंतर वाणी दुर्बल होते आणि डोळे जड होतात.

दन्तचालं स्वरभ्रंशः श्रुतिहानीक्षितग्रहौ । गन्धाज्ञानं स्मृतिध्वंसस्त्रासः श्वासश्च जायते ॥ १,१६६.

दात कापतात, आवाज जातो, ऐकू येणं कमी होतं, दृष्टी मंदावते, वास ओळखता येत नाही, स्मरणशक्ती जाते, भीती वाटते आणि श्वास घेणं कठीण होतं.

निष्ठीवः पार्श्वतोदश्च ह्येकस्याक्ष्णो निमीलनम् । जत्रोरूर्ध्वं रुजस्तीव्राः शरीरार्धधरोऽपि वा ॥ १,१६६.

थुंकणं, कडेने वेदना, एका डोळ्याचं मिटणं, गळ्याच्या वर तीव्र वेदना, किंवा कधीकधी अर्ध्या शरीराचं बधिर होणं हे दिसतं.

तमाहुरर्दितं केचिदेकाङ्गमथ चापरे । रक्तमाश्रित्य च शिराः कुर्यान्मूर्धधराः शिराः? ॥ १,१६६.

काही लोक याला अर्धांगवायू म्हणतात, तर काही एका अंगाचा पक्षाघात म्हणतात; जेव्हा रक्तावर आधारलेल्या नसांना त्रास होतो, तेव्हा डोक्याच्या नसांनाही बाधा होते.

रूक्षः सवेदनः कृष्णः सोऽसाध्यः स्याच्छिरोग्रहः । तनुं गृहीत्वा वायुश्च स्नायुस्तथैव च ॥ १,१६६.

जेव्हा शरीर खरखरीत, दुखणारे आणि काळसर होते, तेव्हा ते बरे न होणारे मानले जाते आणि डोक्यालाही त्रास होतो; वारा, स्नायू आणि शरीर सगळेच बाधित होतात.

पक्षमन्यतरं हन्ति पक्षाघातः स उच्यते । कृत्स्नस्य कायस्यार्धं स्यादकर्मण्यमचेतनम् ॥ १,१६६.

जेव्हा एका बाजूचा पंख निकामी होतो, तेव्हा त्याला पंखाघात म्हणतात; त्यामुळे शरीराचा अर्धा भाग काम करेनासा आणि संवेदनाशून्य होतो.

एकाङ्गरोगतां केचिदन्ये कक्षरुजां विदुः । सर्वाङ्गरोधः स्तम्भश्च सर्वकायाश्रितेऽनिले ॥ १,१६६.

काही लोक एका अवयवाला झालेला आजार ओळखतात, तर काही बगलेतील वेदना जाणतात; पण जेव्हा वारा संपूर्ण शरीरात पसरतो, तेव्हा सगळ्या अंगांना जडपणा आणि हालचालीचा अडथळा येतो.

शुद्धवातकृतः पक्षः कृच्छ्रसाध्यतमो मतः । कृच्छ्रश्चान्येन संसृष्टो विवृद्धः क्षयहेतुकः ॥ १,१६६.

फक्त वाऱ्यामुळे झालेला पंखाघात खूपच कठीण बरा होणारा मानला जातो; आणि दुसऱ्या दोषांबरोबर मिळून तो वाढतो आणि शरीरात क्षय आणतो.

आमबद्धायनः कुर्यात्संस्तभ्याङ्गं कफान्वितः । असाध्य एव सर्वो हि भवेद्दण्डापतानकः ॥ १,१६६.

जेव्हा आम आणि कफामुळे नाड्या अडतात, तेव्हा अंग जड आणि कडक होते; अशा वेळी दंडापतानक नावाचा आजार होतो आणि तो कधीच बरा होत नाही.

अंसमूलोत्थितो वायुः शिराः संकुच्य तत्रगः । बहिः प्रस्यन्दितहरं जनयत्येव बाहुकम् ॥ १,१६६.

जेव्हा वारा खांद्याच्या मुळाशी उत्पन्न होतो आणि तिथल्या शिरा आकुंचित करतो, तेव्हा बाहेरून स्त्राव येतो आणि हाताला आजार होतो.

तलं प्रत्यङ्गुलीनां यः कण्डरा बाहुपृष्ठतः । बाह्वोः कर्मक्षयकरी विपूची वेति सोच्यते ॥ १,१६६.

बोटांच्या तळाशी आणि हाताच्या मागच्या बाजूच्या कंडऱ्यांना त्रास झाल्यावर, हाताचे कामकाज थांबते; याला विपूची असे म्हणतात.

वायुः कट्याश्रितः सक्थ्नः कण्डरामाक्षैपेद्यदा । तदा खञ्जो भवेज्जन्तुः पङ्गुः सक्थ्नोर्द्वयोर्वधात् ॥ १,१६६.

जेव्हा कटीभागातील वारा मांड्यांच्या कंडऱ्यांना इजा पोहोचवतो, तेव्हा माणूस लंगडू होतो; आणि दोन्ही मांड्या बाधित झाल्या तर तो पूर्ण अपंग होतो.

कम्पते गमनारम्भे खञ्जन्निव च गच्छति । कलायखञ्जं तं विद्यान्मुक्तसन्धिप्रबन्धनम् ॥ १,१६६.

तो चालायला सुरुवात करताना थरथरतो आणि लंगडत चालतो; सांधे आणि स्नायू सैल झाल्यामुळे याला कलायकंझा म्हणतात.

शीतोष्णद्रवसंसुष्कगुरुस्निग्धैश्च सेवितैः । जीर्णाजीर्णे तथायासक्षोभस्निग्धप्रजागरैः ॥ १,१६६.

थंड, गरम, पातळ, कोरडे, जड आणि स्निग्ध पदार्थ खाल्ल्याने, ते पचले असोत किंवा नसो, तसेच श्रम, अस्वस्थता, स्निग्ध पदार्थ आणि झोपेचा अभाव यामुळे—

श्लेष्मभेदः समये परमत्यर्थसंचितम् । अभिभूयेतरं दोषं शरीरं प्रतिपद्यते ॥ १,१६६.

योग्य वेळी कफ खूप साचला की, तो इतर दोषांवर मात करतो आणि संपूर्ण शरीरात पसरतो.

सक्थ्यस्थीनि प्रपूर्यान्तः श्लेष्मणा स्तम्भितेन तत् । तदास्थि स्नाति तेनोरोस्तथा शीतानिलेन तु ॥ १,१६६.

जेव्हा कफ मांड्यांच्या हाडात भरतो आणि त्यांना कडक करतो, तेव्हा हाड आणि स्नायू बाधित होतात, आणि वाऱ्यामुळे मांड्या थंड पडतात.

श्यामाङ्गमङ्गस्तैमित्यतन्द्रामूर्छारुचिज्वरैः । तमूरुस्तम्भमित्याह बाह्यवातमथापरे ॥ १,१६६.

अंग काळसर, जड, आळस, बेशुद्धी, वेदना आणि ताप असे लक्षणे असतात; याला मांड्यांचा जडपणा म्हणतात, तर काही लोक याला बाह्यवात असेही म्हणतात.

वातशोणितसंशोथो जानुमध्ये महारुजः । ज्ञेयः क्रोष्टुकशीर्षस्तु स्थूलक्रोष्टुकशीर्षवत् ॥ १,१६६.

वारा आणि रक्तामुळे गुडघ्यात सूज येते आणि तीव्र वेदना होते, तेव्हा त्याला क्रोष्ठुकशीर्ष म्हणतात, कारण ते मोठ्या कोल्ह्याच्या डोक्यासारखे दिसते.

रुक्पादविषमन्यस्ते श्रमाद्वा जायते यदा । वातेन गुल्फमाक्षित्य तमाहुर्वातकण्टकम् ॥ १,१६६.

पायात वेदना आणि असमानपणा थकव्यामुळे येतो, आणि वारा घोट्याला बाधतो, तेव्हा त्याला वातकंटक म्हणतात.

पार्ष्णिप्रत्यङ्गुलीनाभौ कण्ठे वा मारुतार्दिते । सतिक्षेपं निगृह्णाति गृध्रसीं तां प्रचक्षते ॥ १,१६६.

जेव्हा वारा टाच, बोटे, नाभी किंवा गळा यांना त्रास देतो, तेव्हा हालचाल अडते; याला गृध्रसी म्हणतात.

हृष्येते चरणौ यस्य भवेतां चापि सुप्तकौ । पादहर्षः स विज्ञेयः कफमारुतकोपजः ॥ १,१६६.

ज्याचे पाय सुखावतात किंवा बधीर होतात, त्याला पादहर्ष म्हणतात; हा कफ आणि वाऱ्याच्या वाढीमुळे होतो.

पादयोः कुरुते दाहं पित्तासृक्सहितोऽनिलः । विशेषतश्चङ्क्रमतः पाददाहं तमादिशेत् ॥ १,१६६.

जेव्हा वारा, पित्त आणि रक्त एकत्र येऊन पायांना जळजळ होते, विशेषतः चालताना, तेव्हा त्या पायाच्या जळजळीला ओळखावे.

श्रीगरुडमहापुराणम् १६७ धन्वन्तरीरुवाच । वातरक्तनिदानं ते वक्ष्ये सुश्रुत तच्छृणु । विरुद्धाध्यशनक्रोधदिवास्वप्नप्रजागरैः ॥ १,१६७.

धन्वंतरी म्हणाले, सुश्रुत, मी तुला वातरक्त होण्याची कारणं सांगतो, नीट ऐक. विरुद्ध आणि जास्त खाणं, राग, दिवसा झोपणं आणि रात्री जागं राहणं यामुळे हे विकार होतो.

प्रायशः सुकुमाराणां मिथ्याहारविहारिणाम् । स्थूलानां सुखिनां चापि कुप्यते वातशोणितम् ॥ १,१६७.

वातरक्त हा बहुतेक नाजूक, चुकीचं खाणं-पिणं करणारे, जाड, आणि सुखात राहणाऱ्यांना त्रास देतो.