गरुडपुराणम्

अधः प्रतिहतो वायुर्व्रजेदूर्ध्वं यदा पुनः । तदावष्टभ्य हृदयं शिरः शङ्खौ च पीडयेत् ॥ १,१६६.

वायू खाली अडवला गेला आणि पुन्हा वर गेला की, तो हृदयावर दडपण आणतो आणि डोक्यात व कपाळाच्या बाजूला वेदना निर्माण करतो.

सक्षिपेत्परितो गात्रं हनुं वा चास्य नामयत् । कृच्छ्रादुच्छ्वसितं चापि निमीलन्नयनद्वयम् ॥ १,१६६.

तो आपलं शरीर इकडंतिकडे हलवतो, किंवा जबडं वाकवत असतो, मोठ्या कष्टाने श्वास घेतो, आणि दोन्ही डोळे मिटतो.

कपोत इव कूजेच्च निः संगः सोपतन्त्रकः । स एव वामनासायां युक्तस्तु मरुता हृदि ॥ १,१६६.

तो कबुतरासारखा कुजबुजतो, हातपाय सैलावलेले असतात; आणि जेव्हा वारा नाकाच्या मुळाशी येतो, तेव्हा तो हृदयात स्थिरावतो.

प्राप्नोति च मुहुः स्वास्थ्यं मुहुरस्वास्थ्यवान्भवेत् । अभिघातसमुत्थश्च दुश्चिकित्स्यतमो मतः ॥ १,१६६.

कधी त्याला बरं वाटतं, तर कधी पुन्हा अस्वस्थता येते; हे दुखापतीमुळे निर्माण झालेलं असून, उपचारासाठी फार कठीण मानलं जातं.

स्वेदस्तम्भं तदा तस्य वायुश्छिन्नतनुर्यदा । व्याप्नोति सकलं देहं यत्र चायाम्यते पुनः ॥ १,१६६.

त्या वेळी घाम येणं थांबतं; जेव्हा वारा आपली मूळ स्थिती सोडून संपूर्ण शरीरात पसरतो, तेव्हा पुन्हा शरीराची शक्ती कमी होते.

अन्तर्धान्तुगतश्चैव वेगस्तम्भं च नेत्रयोः । करोति जृम्भां सदनं दशनानां हतोद्यमम् ॥ १,१६६.

जेव्हा तो जोर आत शिरतो, तेव्हा डोळ्यांत जडपणा येतो, जांभई येते, दात सैलावतात, आणि शरीरातील प्रयत्न थांबतात.

पार्श्वयोर्वेदनां बाह्यां हनुपृष्ठसिरोग्रहम् । देहस्य बहिरायामं पृष्ठतो हृदये शिरः ॥ १,१६६.

कडेने बाहेरून वेदना जाणवते, जबडं, पाठ आणि डोकं जड पडतं, आणि शरीर बाहेरून ताणलं जातं, पाठ, हृदय आणि डोक्यात दुखतं.

उरश्चोत्क्षिप्यते तत्र स्कन्धो वा नाम्यते तदा । दन्तेष्वास्ये च वैवर्ण्यं ह्यस्वेदस्तत्र गात्रतः ॥ १,१६६.

त्या वेळी छाती वर उचलली जाते, किंवा खांदा वाकतो; दात आणि तोंडाचा रंग बदलतो, आणि शरीरावर घाम येत नाही.

बाह्यायामं हनुस्तम्भं ब्रवते वातरोगिणम् । विण्मूत्रमसृजं प्राप्य ससमीरसमीरणाः? ॥ १,१६६.

शरीर बाहेर ताणलं जाणं, जबड्याचा जडपणा, हे वायूच्या विकाराची लक्षणं मानली जातात; जेव्हा वारा मलमूत्राबरोबर फिरतो, तेव्हा हे परिणाम होतात.

आयच्छन्ति तनोर्देषाः सर्वमापादमस्तकम् । तिष्ठतः पाण्डुमात्रस्य व्रणायामः सुवर्धितः ॥ १,१६६.

हे विकार संपूर्ण शरीरात, डोक्यापासून पायापर्यंत पसरतात; जो माणूस फिकट पडतो, त्याच्या जखमा फारच सुजतात.

गात्रवेगे भवेत्स्वास्थ्यं सर्वेष्वाक्षेपणेन तत् । जिह्वाविलेखनादुष्णभक्षणादतिमानतः ॥ १,१६६.

शरीरात हालचाल वाढली की, आरोग्य पुन्हा मिळतं; त्यासाठी जीभ चाटणं, गरम खाणं, आणि फार अभिमान बाळगणं हे कारणीभूत असतात.

कुपितो हनुमूलस्थः स्तम्भयित्वानिलो हनुम् । करोति विवृतास्यत्वमथवा संवृतास्यताम् ॥ १,१६६.

जेव्हा वारा जबड्याच्या मुळाशी जाऊन त्रास देतो, तेव्हा तो जबड्याला जड करतो, आणि तोंड उघडं राहतं किंवा पूर्ण बंद राहतं.

हनस्तम्भः स तेन स्यात्कृच्छ्राच्चर्वणभाषणम् । वाग्वादिनी शिरास्तम्भो जिह्वां स्तम्भयतेऽनिलः ॥ १,१६६.

त्यामुळे जबड्याचा जडपणा येतो, चावणं आणि बोलणं कठीण होतं; जेव्हा वारा वाणीच्या नसांना जड करतो, तेव्हा जीभ हलत नाही.

जिह्वास्तम्भः स तेनान्नपानवाक्येष्वनीशता । शिरसा भारहरणादतिहास्यप्रभाषणात् ॥ १,१६६.

त्यामुळे जीभ जड होते, आणि मग खाणं, पिणं, बोलणं अशक्य होतं; डोक्यावर ओझं वाहणं, खूप हसणं किंवा जास्त बोलणं यामुळे हे होतं.

विषमादुपधानाच्च कठिनानां च चर्वणात् । वायुर्विवर्धते तैश्च वातूलैरूर्ध्वमास्थितः ॥ १,१६६.

वाकडं उशी वापरणं, किंवा फार कडक पदार्थ चावणं यामुळे वारा वाढतो; आणि ज्यांना वायूचा त्रास आहे, त्यांच्यात हा वारा वर चढतो.

वक्रीकरोति वक्त्रं च ह्युच्चैर्हसितमीक्षितम् । ततोऽस्य कुरुते मृद्वीं वाक्शक्तिं स्तब्धनेत्रताम् ॥ १,१६६.

तो चेहरा वाकडा करतो, मोठ्याने हसायला आणि टक लावून बघायला लावतो; त्यानंतर वाणी दुर्बल होते आणि डोळे जड होतात.

दन्तचालं स्वरभ्रंशः श्रुतिहानीक्षितग्रहौ । गन्धाज्ञानं स्मृतिध्वंसस्त्रासः श्वासश्च जायते ॥ १,१६६.

दात कापतात, आवाज जातो, ऐकू येणं कमी होतं, दृष्टी मंदावते, वास ओळखता येत नाही, स्मरणशक्ती जाते, भीती वाटते आणि श्वास घेणं कठीण होतं.

निष्ठीवः पार्श्वतोदश्च ह्येकस्याक्ष्णो निमीलनम् । जत्रोरूर्ध्वं रुजस्तीव्राः शरीरार्धधरोऽपि वा ॥ १,१६६.

थुंकणं, कडेने वेदना, एका डोळ्याचं मिटणं, गळ्याच्या वर तीव्र वेदना, किंवा कधीकधी अर्ध्या शरीराचं बधिर होणं हे दिसतं.

तमाहुरर्दितं केचिदेकाङ्गमथ चापरे । रक्तमाश्रित्य च शिराः कुर्यान्मूर्धधराः शिराः? ॥ १,१६६.

काही लोक याला अर्धांगवायू म्हणतात, तर काही एका अंगाचा पक्षाघात म्हणतात; जेव्हा रक्तावर आधारलेल्या नसांना त्रास होतो, तेव्हा डोक्याच्या नसांनाही बाधा होते.

रूक्षः सवेदनः कृष्णः सोऽसाध्यः स्याच्छिरोग्रहः । तनुं गृहीत्वा वायुश्च स्नायुस्तथैव च ॥ १,१६६.

जेव्हा शरीर खरखरीत, दुखणारे आणि काळसर होते, तेव्हा ते बरे न होणारे मानले जाते आणि डोक्यालाही त्रास होतो; वारा, स्नायू आणि शरीर सगळेच बाधित होतात.

पक्षमन्यतरं हन्ति पक्षाघातः स उच्यते । कृत्स्नस्य कायस्यार्धं स्यादकर्मण्यमचेतनम् ॥ १,१६६.

जेव्हा एका बाजूचा पंख निकामी होतो, तेव्हा त्याला पंखाघात म्हणतात; त्यामुळे शरीराचा अर्धा भाग काम करेनासा आणि संवेदनाशून्य होतो.

एकाङ्गरोगतां केचिदन्ये कक्षरुजां विदुः । सर्वाङ्गरोधः स्तम्भश्च सर्वकायाश्रितेऽनिले ॥ १,१६६.

काही लोक एका अवयवाला झालेला आजार ओळखतात, तर काही बगलेतील वेदना जाणतात; पण जेव्हा वारा संपूर्ण शरीरात पसरतो, तेव्हा सगळ्या अंगांना जडपणा आणि हालचालीचा अडथळा येतो.

शुद्धवातकृतः पक्षः कृच्छ्रसाध्यतमो मतः । कृच्छ्रश्चान्येन संसृष्टो विवृद्धः क्षयहेतुकः ॥ १,१६६.

फक्त वाऱ्यामुळे झालेला पंखाघात खूपच कठीण बरा होणारा मानला जातो; आणि दुसऱ्या दोषांबरोबर मिळून तो वाढतो आणि शरीरात क्षय आणतो.

आमबद्धायनः कुर्यात्संस्तभ्याङ्गं कफान्वितः । असाध्य एव सर्वो हि भवेद्दण्डापतानकः ॥ १,१६६.

जेव्हा आम आणि कफामुळे नाड्या अडतात, तेव्हा अंग जड आणि कडक होते; अशा वेळी दंडापतानक नावाचा आजार होतो आणि तो कधीच बरा होत नाही.

अंसमूलोत्थितो वायुः शिराः संकुच्य तत्रगः । बहिः प्रस्यन्दितहरं जनयत्येव बाहुकम् ॥ १,१६६.

जेव्हा वारा खांद्याच्या मुळाशी उत्पन्न होतो आणि तिथल्या शिरा आकुंचित करतो, तेव्हा बाहेरून स्त्राव येतो आणि हाताला आजार होतो.

तलं प्रत्यङ्गुलीनां यः कण्डरा बाहुपृष्ठतः । बाह्वोः कर्मक्षयकरी विपूची वेति सोच्यते ॥ १,१६६.

बोटांच्या तळाशी आणि हाताच्या मागच्या बाजूच्या कंडऱ्यांना त्रास झाल्यावर, हाताचे कामकाज थांबते; याला विपूची असे म्हणतात.

वायुः कट्याश्रितः सक्थ्नः कण्डरामाक्षैपेद्यदा । तदा खञ्जो भवेज्जन्तुः पङ्गुः सक्थ्नोर्द्वयोर्वधात् ॥ १,१६६.

जेव्हा कटीभागातील वारा मांड्यांच्या कंडऱ्यांना इजा पोहोचवतो, तेव्हा माणूस लंगडू होतो; आणि दोन्ही मांड्या बाधित झाल्या तर तो पूर्ण अपंग होतो.

कम्पते गमनारम्भे खञ्जन्निव च गच्छति । कलायखञ्जं तं विद्यान्मुक्तसन्धिप्रबन्धनम् ॥ १,१६६.

तो चालायला सुरुवात करताना थरथरतो आणि लंगडत चालतो; सांधे आणि स्नायू सैल झाल्यामुळे याला कलायकंझा म्हणतात.

शीतोष्णद्रवसंसुष्कगुरुस्निग्धैश्च सेवितैः । जीर्णाजीर्णे तथायासक्षोभस्निग्धप्रजागरैः ॥ १,१६६.

थंड, गरम, पातळ, कोरडे, जड आणि स्निग्ध पदार्थ खाल्ल्याने, ते पचले असोत किंवा नसो, तसेच श्रम, अस्वस्थता, स्निग्ध पदार्थ आणि झोपेचा अभाव यामुळे—