गरुडपुराणम्

तेभ्यस्तु दोषपूर्णेभ्यः प्रच्छाद्य विवरं ततः । तव वायुः सकृत्क्रुद्धः शूलानाहान्त्रकूजनम् ॥ १,१६६.

जेव्हा हे मार्ग दोषांनी भरले जातात आणि छिद्रे बंद होतात, तेव्हा संतप्त वायू पोटात कळ, अडथळा आणि आतड्यात गडगडाट निर्माण करतो.

मलरोधं स्वरभ्रंशं दृष्टिपृष्ठकटिग्रहम् । करोत्येव पुनः काये कृच्छ्रानन्यानुपद्रवान् ॥ १,१६६.

तो मल थांबवतो, आवाज बसतो, डोळे, पाठ आणि कंबर जड होतात; पुन्हा शरीरात इतरही गंभीर त्रास निर्माण होतात.

आमाशयोत्थवमथुश्वासकासविषूचिकाः । कण्डूपरोधघर्मादिव्याधीनूर्ध्वञ्च नाभितः ॥ १,१६६.

पोटातून उलटी, धाप लागणे, खोकला, विषमज्वर असे आजार होतात; खाज, अडथळा, ज्वर आणि इतर विकार नाभीच्या वरच्या भागात होतात.

श्रोत्रादीन्द्रियबाधां च त्वचि स्फोटनरूक्षताम् । चक्रेतीव्ररुजाश्वासगरामयविवर्णताः ॥ १,१६६.

कानासारख्या इंद्रियांना त्रास, त्वचेवर फोड येणे, खरखरीतपणा, तीव्र वेदना, धाप लागणे, ताप आणि रंग बदलणे — असे लक्षणे निर्माण होतात.

अन्त्रस्यान्तञ्च विष्टम्भमरुचिं कृशतां भ्रमम् । मांसमेदोगतग्रन्थिं चर्मादावुपकर्कशम् ॥ १,१६६.

आतड्यांत अडथळा, भूक न लागणे, शरीर सुकणे, गरगरणे; स्नायू आणि मेदात गाठी येणे, त्वचा आणि इतर ठिकाणी कडकपणा येतो.

गुर्वङ्गन्तुद्यतेऽत्यर्थं दण्डमुष्टिहतं यथा । अस्थिस्थः सक्थिसन्ध्यस्थिशूलं तीव्रञ्च लक्षयेत् ॥ १,१६६.

अंगात फार जडपणा येतो, जणू काही काठी किंवा मुठीने मारले असावे; हाडांत वायू साठला की, सख्यांमध्ये आणि हाडांत तीव्र वेदना जाणवते.

मज्जस्थोऽस्थिषु चास्थैर्यमस्वप्नं यत्तदा रुजाम् । शुक्रस्य शीघ्रमुत्सङ्गसर्गान्विकृतिमेव वा ॥ १,१६६.

मज्जेत वायू असला की, हाडे कमकुवत होतात, झोप लागत नाही आणि वेदना होतात; शुक्रात वायू असला की, लवकर उत्सर्जन किंवा विकृती होते.

तत्तद्गर्भस्थशुक्रस्थः शिरस्याध्मानरिक्ताता । तत्र स्थानस्थितः कुर्यात्क्रुद्धः श्वयथुकृच्छ्रताम् ॥ १,१६६.

गर्भात किंवा शुक्रात वायू असला की, डोक्यात फुगवटा आणि रिकामपणा जाणवतो; तो वायू आपल्या जागी राहून संतप्त झाला की, तीव्र सूज निर्माण करतो.

जलपूर्णदृतिस्पर्शं शोषं सन्धिगतोऽनिलः । सर्वाङ्गसंश्रयस्तोदभेदस्फुरणभञ्जनम् ॥ १,१६६.

संधींमध्ये वायू असला की, पाण्याने भरल्यासारखे वाटते, कोरडेपणा येतो आणि स्पर्श वेगळा वाटतो; तो सर्व अंगात पसरला की, वेदना, फाटणे, झटके आणि मोड येतात.

स्तम्भनाक्षेपणं स्वप्नः सन्धिभञ्जनकम्पनम् । यदा तु धमनीः सर्वाः क्रुद्धोऽभ्येति मुहुर्मुहुः । तदाङ्गमाक्षिपत्येष व्याधिराक्षेपणः स्मृतः ॥ १,१६६.

जडपणा, झटके, झोपेत व्यत्यय, संधी तुटणे आणि कंप येतो; जेव्हा तो वारंवार सर्व धमनींना त्रास देतो, तेव्हा तो अंगांना झडप घालतो — हा आजार झटके येण्याचा विकार म्हणून ओळखला जातो.

अधः प्रतिहतो वायुर्व्रजेदूर्ध्वं यदा पुनः । तदावष्टभ्य हृदयं शिरः शङ्खौ च पीडयेत् ॥ १,१६६.

वायू खाली अडवला गेला आणि पुन्हा वर गेला की, तो हृदयावर दडपण आणतो आणि डोक्यात व कपाळाच्या बाजूला वेदना निर्माण करतो.

सक्षिपेत्परितो गात्रं हनुं वा चास्य नामयत् । कृच्छ्रादुच्छ्वसितं चापि निमीलन्नयनद्वयम् ॥ १,१६६.

तो आपलं शरीर इकडंतिकडे हलवतो, किंवा जबडं वाकवत असतो, मोठ्या कष्टाने श्वास घेतो, आणि दोन्ही डोळे मिटतो.

कपोत इव कूजेच्च निः संगः सोपतन्त्रकः । स एव वामनासायां युक्तस्तु मरुता हृदि ॥ १,१६६.

तो कबुतरासारखा कुजबुजतो, हातपाय सैलावलेले असतात; आणि जेव्हा वारा नाकाच्या मुळाशी येतो, तेव्हा तो हृदयात स्थिरावतो.

प्राप्नोति च मुहुः स्वास्थ्यं मुहुरस्वास्थ्यवान्भवेत् । अभिघातसमुत्थश्च दुश्चिकित्स्यतमो मतः ॥ १,१६६.

कधी त्याला बरं वाटतं, तर कधी पुन्हा अस्वस्थता येते; हे दुखापतीमुळे निर्माण झालेलं असून, उपचारासाठी फार कठीण मानलं जातं.

स्वेदस्तम्भं तदा तस्य वायुश्छिन्नतनुर्यदा । व्याप्नोति सकलं देहं यत्र चायाम्यते पुनः ॥ १,१६६.

त्या वेळी घाम येणं थांबतं; जेव्हा वारा आपली मूळ स्थिती सोडून संपूर्ण शरीरात पसरतो, तेव्हा पुन्हा शरीराची शक्ती कमी होते.

अन्तर्धान्तुगतश्चैव वेगस्तम्भं च नेत्रयोः । करोति जृम्भां सदनं दशनानां हतोद्यमम् ॥ १,१६६.

जेव्हा तो जोर आत शिरतो, तेव्हा डोळ्यांत जडपणा येतो, जांभई येते, दात सैलावतात, आणि शरीरातील प्रयत्न थांबतात.

पार्श्वयोर्वेदनां बाह्यां हनुपृष्ठसिरोग्रहम् । देहस्य बहिरायामं पृष्ठतो हृदये शिरः ॥ १,१६६.

कडेने बाहेरून वेदना जाणवते, जबडं, पाठ आणि डोकं जड पडतं, आणि शरीर बाहेरून ताणलं जातं, पाठ, हृदय आणि डोक्यात दुखतं.

उरश्चोत्क्षिप्यते तत्र स्कन्धो वा नाम्यते तदा । दन्तेष्वास्ये च वैवर्ण्यं ह्यस्वेदस्तत्र गात्रतः ॥ १,१६६.

त्या वेळी छाती वर उचलली जाते, किंवा खांदा वाकतो; दात आणि तोंडाचा रंग बदलतो, आणि शरीरावर घाम येत नाही.

बाह्यायामं हनुस्तम्भं ब्रवते वातरोगिणम् । विण्मूत्रमसृजं प्राप्य ससमीरसमीरणाः? ॥ १,१६६.

शरीर बाहेर ताणलं जाणं, जबड्याचा जडपणा, हे वायूच्या विकाराची लक्षणं मानली जातात; जेव्हा वारा मलमूत्राबरोबर फिरतो, तेव्हा हे परिणाम होतात.

आयच्छन्ति तनोर्देषाः सर्वमापादमस्तकम् । तिष्ठतः पाण्डुमात्रस्य व्रणायामः सुवर्धितः ॥ १,१६६.

हे विकार संपूर्ण शरीरात, डोक्यापासून पायापर्यंत पसरतात; जो माणूस फिकट पडतो, त्याच्या जखमा फारच सुजतात.

गात्रवेगे भवेत्स्वास्थ्यं सर्वेष्वाक्षेपणेन तत् । जिह्वाविलेखनादुष्णभक्षणादतिमानतः ॥ १,१६६.

शरीरात हालचाल वाढली की, आरोग्य पुन्हा मिळतं; त्यासाठी जीभ चाटणं, गरम खाणं, आणि फार अभिमान बाळगणं हे कारणीभूत असतात.

कुपितो हनुमूलस्थः स्तम्भयित्वानिलो हनुम् । करोति विवृतास्यत्वमथवा संवृतास्यताम् ॥ १,१६६.

जेव्हा वारा जबड्याच्या मुळाशी जाऊन त्रास देतो, तेव्हा तो जबड्याला जड करतो, आणि तोंड उघडं राहतं किंवा पूर्ण बंद राहतं.

हनस्तम्भः स तेन स्यात्कृच्छ्राच्चर्वणभाषणम् । वाग्वादिनी शिरास्तम्भो जिह्वां स्तम्भयतेऽनिलः ॥ १,१६६.

त्यामुळे जबड्याचा जडपणा येतो, चावणं आणि बोलणं कठीण होतं; जेव्हा वारा वाणीच्या नसांना जड करतो, तेव्हा जीभ हलत नाही.

जिह्वास्तम्भः स तेनान्नपानवाक्येष्वनीशता । शिरसा भारहरणादतिहास्यप्रभाषणात् ॥ १,१६६.

त्यामुळे जीभ जड होते, आणि मग खाणं, पिणं, बोलणं अशक्य होतं; डोक्यावर ओझं वाहणं, खूप हसणं किंवा जास्त बोलणं यामुळे हे होतं.

विषमादुपधानाच्च कठिनानां च चर्वणात् । वायुर्विवर्धते तैश्च वातूलैरूर्ध्वमास्थितः ॥ १,१६६.

वाकडं उशी वापरणं, किंवा फार कडक पदार्थ चावणं यामुळे वारा वाढतो; आणि ज्यांना वायूचा त्रास आहे, त्यांच्यात हा वारा वर चढतो.

वक्रीकरोति वक्त्रं च ह्युच्चैर्हसितमीक्षितम् । ततोऽस्य कुरुते मृद्वीं वाक्शक्तिं स्तब्धनेत्रताम् ॥ १,१६६.

तो चेहरा वाकडा करतो, मोठ्याने हसायला आणि टक लावून बघायला लावतो; त्यानंतर वाणी दुर्बल होते आणि डोळे जड होतात.

दन्तचालं स्वरभ्रंशः श्रुतिहानीक्षितग्रहौ । गन्धाज्ञानं स्मृतिध्वंसस्त्रासः श्वासश्च जायते ॥ १,१६६.

दात कापतात, आवाज जातो, ऐकू येणं कमी होतं, दृष्टी मंदावते, वास ओळखता येत नाही, स्मरणशक्ती जाते, भीती वाटते आणि श्वास घेणं कठीण होतं.

निष्ठीवः पार्श्वतोदश्च ह्येकस्याक्ष्णो निमीलनम् । जत्रोरूर्ध्वं रुजस्तीव्राः शरीरार्धधरोऽपि वा ॥ १,१६६.

थुंकणं, कडेने वेदना, एका डोळ्याचं मिटणं, गळ्याच्या वर तीव्र वेदना, किंवा कधीकधी अर्ध्या शरीराचं बधिर होणं हे दिसतं.

तमाहुरर्दितं केचिदेकाङ्गमथ चापरे । रक्तमाश्रित्य च शिराः कुर्यान्मूर्धधराः शिराः? ॥ १,१६६.

काही लोक याला अर्धांगवायू म्हणतात, तर काही एका अंगाचा पक्षाघात म्हणतात; जेव्हा रक्तावर आधारलेल्या नसांना त्रास होतो, तेव्हा डोक्याच्या नसांनाही बाधा होते.