गरुडपुराणम्

पक्वाशये पुरीषोत्था जायन्तेऽथोविसर्पिणः । वृद्धास्ते स्युर्भवेयुश्च ते यदामाशयोन्मुखाः ॥ १,१६५.

पक्वाशयात मलापासून जन्मलेले हे कृमी कधी कधी पसरतात; वाढले की ते पोटाकडे जातात.

तदास्योद्गारनिः श्वामविड्गन्धानुविधायिनः । पृथुवृत्ततनुस्थूलाः श्यावपीतसितासिताः ॥ १,१६५.

तेव्हा तोंडाला दुर्गंध, श्वास लागणे आणि मलासारखा वास येतो; हे जाड, गोल, स्थूल, काळसर, पिवळे, पांढरे किंवा काळे असतात.

ते पञ्चनाम्ना क्रिमयः ककेरुकमकेरुकाः । सौसुरादाः सशूलाख्या लेलिहा जनयन्ति हि ॥ १,१६५.

हे कृमी पाच नावांनी ओळखले जातात: ककेरुक, मकेरुक, सौरस, शूल आणि लेलिहा; हे सर्व संतती निर्माण करतात.

वङ्भेदशूलविष्टम्भकार्श्यपारुष्यपाण्डुताः । रोमहर्षाग्निसदनं गुदकण्डूंर्विमार्गगाः ॥ १,१६५.

बोलण्यात अडथळा येणे, छिद्रासारखी वेदना, अंगात जडपणा, शरीर सुकणे, त्वचा खरखरीत होणे, रंग फिकट पडणे; अंगावर शहारे येणे, गुदद्वारात जळजळ होणे, गुदद्वाराला खाज येणे आणि मलाचा मार्ग बदलणे — असे हे लक्षणे दिसतात.

श्रीगरुडमहापुराणम् १६६ धन्वन्तरिरुवाच । वातव्याधिनिदानं ते वक्ष्ये सुश्रुत तच्छृणु । सर्वथानर्थकथने विघ्न एव च कारणम् ॥ १,१६६.

धन्वंतरी म्हणाले — सुश्रुत, वायूजन्य आजार कसे होतात ते मी तुला सांगतो, नीट ऐक. प्रत्येक संकटामागे अडथळा हेच खरे कारण असते.

अदृष्टदुष्टपवनशरीरमविशेषतः । स विश्वकर्मा विश्वात्मा विश्वरूपः प्रजापतिः ॥ १,१६६.

दृश्य नसलेला, दूषित वायू शरीरात कुठेही परिणाम करतो; तोच सर्वांचा कर्ता, सर्वांचा आत्मा, सर्व रूपांचा धारक आणि प्रजांचा स्वामी आहे.

स्रष्टा धाता विभुर्विष्णुः संहर्ता मृत्युरन्तकः । तद्वदुक्तं च यत्नेन यतितव्यमतः सदा ॥ १,१६६.

तोच निर्माण करणारा, पालन करणारा, सर्वत्र व्यापणारा, विष्णू, नाश करणारा, मृत्यू आणि शेवट आहे. म्हणून सांगितलेले नेहमी प्रयत्नपूर्वक आचरणात आणावे.

तस्योक्ते दोषविज्ञाने कर्म प्राकृतवैकृतम् । समासव्यासतो दोषभेदानामवधार्य च ॥ १,१६६.

त्याने सांगितलेल्या दोषांचे ज्ञान झाल्यावर, नैसर्गिक आणि बदललेली कृत्ये ओळखावीत आणि दोषांचे प्रकार थोडक्यात व सविस्तर समजून घ्यावेत.

प्रत्येकं पञ्चधा वीरो व्यापारश्चेह वैकृतः । तस्योच्यते विभागेन सनिदानं सलक्षणम् ॥ १,१६६.

प्रत्येक दोष पाच प्रकारांनी वेगवेगळ्या स्वरूपात कार्य करतो; त्यांचे विभाग, कारणे आणि लक्षणे असे सर्व समजावून सांगितले आहे.

धातुक्षयकरैर्वायुः क्रुद्धो नातिनिषेव्यते । चतुः स्नोतोऽवकाशेषु भूयस्तान्येव पूरयेत् ॥ १,१६६.

शरीरातील घटक कमी करणाऱ्या पदार्थांमुळे वायू संतप्त होतो आणि त्याची योग्य काळजी घेतली नाही, तर तो शरीरातील चार मार्गांमध्ये अधिक प्रमाणात भरतो.

तेभ्यस्तु दोषपूर्णेभ्यः प्रच्छाद्य विवरं ततः । तव वायुः सकृत्क्रुद्धः शूलानाहान्त्रकूजनम् ॥ १,१६६.

जेव्हा हे मार्ग दोषांनी भरले जातात आणि छिद्रे बंद होतात, तेव्हा संतप्त वायू पोटात कळ, अडथळा आणि आतड्यात गडगडाट निर्माण करतो.

मलरोधं स्वरभ्रंशं दृष्टिपृष्ठकटिग्रहम् । करोत्येव पुनः काये कृच्छ्रानन्यानुपद्रवान् ॥ १,१६६.

तो मल थांबवतो, आवाज बसतो, डोळे, पाठ आणि कंबर जड होतात; पुन्हा शरीरात इतरही गंभीर त्रास निर्माण होतात.

आमाशयोत्थवमथुश्वासकासविषूचिकाः । कण्डूपरोधघर्मादिव्याधीनूर्ध्वञ्च नाभितः ॥ १,१६६.

पोटातून उलटी, धाप लागणे, खोकला, विषमज्वर असे आजार होतात; खाज, अडथळा, ज्वर आणि इतर विकार नाभीच्या वरच्या भागात होतात.

श्रोत्रादीन्द्रियबाधां च त्वचि स्फोटनरूक्षताम् । चक्रेतीव्ररुजाश्वासगरामयविवर्णताः ॥ १,१६६.

कानासारख्या इंद्रियांना त्रास, त्वचेवर फोड येणे, खरखरीतपणा, तीव्र वेदना, धाप लागणे, ताप आणि रंग बदलणे — असे लक्षणे निर्माण होतात.

अन्त्रस्यान्तञ्च विष्टम्भमरुचिं कृशतां भ्रमम् । मांसमेदोगतग्रन्थिं चर्मादावुपकर्कशम् ॥ १,१६६.

आतड्यांत अडथळा, भूक न लागणे, शरीर सुकणे, गरगरणे; स्नायू आणि मेदात गाठी येणे, त्वचा आणि इतर ठिकाणी कडकपणा येतो.

गुर्वङ्गन्तुद्यतेऽत्यर्थं दण्डमुष्टिहतं यथा । अस्थिस्थः सक्थिसन्ध्यस्थिशूलं तीव्रञ्च लक्षयेत् ॥ १,१६६.

अंगात फार जडपणा येतो, जणू काही काठी किंवा मुठीने मारले असावे; हाडांत वायू साठला की, सख्यांमध्ये आणि हाडांत तीव्र वेदना जाणवते.

मज्जस्थोऽस्थिषु चास्थैर्यमस्वप्नं यत्तदा रुजाम् । शुक्रस्य शीघ्रमुत्सङ्गसर्गान्विकृतिमेव वा ॥ १,१६६.

मज्जेत वायू असला की, हाडे कमकुवत होतात, झोप लागत नाही आणि वेदना होतात; शुक्रात वायू असला की, लवकर उत्सर्जन किंवा विकृती होते.

तत्तद्गर्भस्थशुक्रस्थः शिरस्याध्मानरिक्ताता । तत्र स्थानस्थितः कुर्यात्क्रुद्धः श्वयथुकृच्छ्रताम् ॥ १,१६६.

गर्भात किंवा शुक्रात वायू असला की, डोक्यात फुगवटा आणि रिकामपणा जाणवतो; तो वायू आपल्या जागी राहून संतप्त झाला की, तीव्र सूज निर्माण करतो.

जलपूर्णदृतिस्पर्शं शोषं सन्धिगतोऽनिलः । सर्वाङ्गसंश्रयस्तोदभेदस्फुरणभञ्जनम् ॥ १,१६६.

संधींमध्ये वायू असला की, पाण्याने भरल्यासारखे वाटते, कोरडेपणा येतो आणि स्पर्श वेगळा वाटतो; तो सर्व अंगात पसरला की, वेदना, फाटणे, झटके आणि मोड येतात.

स्तम्भनाक्षेपणं स्वप्नः सन्धिभञ्जनकम्पनम् । यदा तु धमनीः सर्वाः क्रुद्धोऽभ्येति मुहुर्मुहुः । तदाङ्गमाक्षिपत्येष व्याधिराक्षेपणः स्मृतः ॥ १,१६६.

जडपणा, झटके, झोपेत व्यत्यय, संधी तुटणे आणि कंप येतो; जेव्हा तो वारंवार सर्व धमनींना त्रास देतो, तेव्हा तो अंगांना झडप घालतो — हा आजार झटके येण्याचा विकार म्हणून ओळखला जातो.

अधः प्रतिहतो वायुर्व्रजेदूर्ध्वं यदा पुनः । तदावष्टभ्य हृदयं शिरः शङ्खौ च पीडयेत् ॥ १,१६६.

वायू खाली अडवला गेला आणि पुन्हा वर गेला की, तो हृदयावर दडपण आणतो आणि डोक्यात व कपाळाच्या बाजूला वेदना निर्माण करतो.

सक्षिपेत्परितो गात्रं हनुं वा चास्य नामयत् । कृच्छ्रादुच्छ्वसितं चापि निमीलन्नयनद्वयम् ॥ १,१६६.

तो आपलं शरीर इकडंतिकडे हलवतो, किंवा जबडं वाकवत असतो, मोठ्या कष्टाने श्वास घेतो, आणि दोन्ही डोळे मिटतो.

कपोत इव कूजेच्च निः संगः सोपतन्त्रकः । स एव वामनासायां युक्तस्तु मरुता हृदि ॥ १,१६६.

तो कबुतरासारखा कुजबुजतो, हातपाय सैलावलेले असतात; आणि जेव्हा वारा नाकाच्या मुळाशी येतो, तेव्हा तो हृदयात स्थिरावतो.

प्राप्नोति च मुहुः स्वास्थ्यं मुहुरस्वास्थ्यवान्भवेत् । अभिघातसमुत्थश्च दुश्चिकित्स्यतमो मतः ॥ १,१६६.

कधी त्याला बरं वाटतं, तर कधी पुन्हा अस्वस्थता येते; हे दुखापतीमुळे निर्माण झालेलं असून, उपचारासाठी फार कठीण मानलं जातं.

स्वेदस्तम्भं तदा तस्य वायुश्छिन्नतनुर्यदा । व्याप्नोति सकलं देहं यत्र चायाम्यते पुनः ॥ १,१६६.

त्या वेळी घाम येणं थांबतं; जेव्हा वारा आपली मूळ स्थिती सोडून संपूर्ण शरीरात पसरतो, तेव्हा पुन्हा शरीराची शक्ती कमी होते.

अन्तर्धान्तुगतश्चैव वेगस्तम्भं च नेत्रयोः । करोति जृम्भां सदनं दशनानां हतोद्यमम् ॥ १,१६६.

जेव्हा तो जोर आत शिरतो, तेव्हा डोळ्यांत जडपणा येतो, जांभई येते, दात सैलावतात, आणि शरीरातील प्रयत्न थांबतात.

पार्श्वयोर्वेदनां बाह्यां हनुपृष्ठसिरोग्रहम् । देहस्य बहिरायामं पृष्ठतो हृदये शिरः ॥ १,१६६.

कडेने बाहेरून वेदना जाणवते, जबडं, पाठ आणि डोकं जड पडतं, आणि शरीर बाहेरून ताणलं जातं, पाठ, हृदय आणि डोक्यात दुखतं.

उरश्चोत्क्षिप्यते तत्र स्कन्धो वा नाम्यते तदा । दन्तेष्वास्ये च वैवर्ण्यं ह्यस्वेदस्तत्र गात्रतः ॥ १,१६६.

त्या वेळी छाती वर उचलली जाते, किंवा खांदा वाकतो; दात आणि तोंडाचा रंग बदलतो, आणि शरीरावर घाम येत नाही.

बाह्यायामं हनुस्तम्भं ब्रवते वातरोगिणम् । विण्मूत्रमसृजं प्राप्य ससमीरसमीरणाः? ॥ १,१६६.

शरीर बाहेर ताणलं जाणं, जबड्याचा जडपणा, हे वायूच्या विकाराची लक्षणं मानली जातात; जेव्हा वारा मलमूत्राबरोबर फिरतो, तेव्हा हे परिणाम होतात.