गरुडपुराणम्

श्रीगरुडमहापुराणम् १६५ धन्वन्तरिरुवाच । क्रिमयश्च द्विधा प्रोक्ता बाह्यभ्यन्तरभेदतः । बहिर्मलकफासृग्विट्जन्मभेदाच्चतुर्विधाः ॥ १,१६५.

धन्वंतरी म्हणाले: कृमी दोन प्रकारचे सांगितले आहेत — बाह्य आणि अंतर्गत; बाहेरचे कृमी चार प्रकारचे असतात, ते घाण, कफ, रक्त आणि मल यापासून उत्पन्न होतात.

नामतो विंशतिविधा बाह्यास्तत्र मलोद्भवाः । तिलप्रमाणसंस्थानवर्णाः केशाम्बराश्रयाः ॥ १,१६५.

नावाने बाह्य कृमी वीस प्रकारचे आहेत; त्यात घाणीतून निर्माण होणारे तीळाएवढ्या आकाराचे, केस आणि कपड्यांमध्ये राहणारे असतात.

बहुपादाश्च सूक्ष्माश्च यूका लिक्षाश्च नामतः । द्विधा ते कोष्ठपिडिकाः कण्डूगण्डान्प्रकुर्वते ॥ १,१६५.

हे अनेक पायांचे आणि सूक्ष्म असतात, त्यांना उवा आणि लीस असे म्हणतात; हे दोन प्रकारचे असून, शरीरात राहून खाज आणि गाठी निर्माण करतात.

कुष्ठैकहेतवोऽन्तर्जाः श्लेष्मजा बाह्यसम्भवाः । मधुरान्नगुडक्षीरदधिमत्स्यनवौदनैः ॥ १,१६५.

कुष्ठरोगाचा एकमेव कारण म्हणजे अंतर्गत कृमी; हे बाहेर कफामुळे आणि गोड पदार्थ, गूळ, दूध, दही, मासे आणि ताजे भात यामुळे निर्माण होतात.

कफादामाशये जाता वृद्धाः सर्पन्ति सर्वतः । पृथुब्रध्ननिभाः केचित्केचिद्गण्डूपदोपमाः ॥ १,१६५.

कफापासून पोटात जन्मलेले हे कृमी वाढून सर्वत्र फिरतात; काही जाड धाग्यासारखे, तर काही गाठीसारखे दिसतात.

रूढधान्याङ्कुराकारास्तनुदीर्घास्तथाणवः । श्वेतास्ताम्रावभासाश्च नामतः सप्तधा तु ते ॥ १,१६५.

काही अंकुरलेल्या धान्यांसारखे, बारीक, लांब आणि छोटे असतात; ते पांढरे किंवा तांबडे दिसतात आणि नावाने सात प्रकारचे आहेत.

अन्त्रादा उदरावेष्टा हृदयादा महागुदाः । च्युरवो दर्भकुसुमाः सुगन्धास्ते च कुर्वते ॥ १,१६५.

काही आतड्यांतून निर्माण होतात, पोटाभोवती वेटोळे घालतात, काही हृदयातून, काही गुदद्वारातून येतात; हे बाहेर टाकल्यावर कुशाच्या फुलांसारखे, सुगंधी असतात आणि त्रास देतात.

हृल्लासमास्यश्रवणमविपाकमरोचकम् । मूर्छाच्छर्दिज्वरानाहकार्श्यक्षवथुपीनसान् ॥ १,१६५.

हे मळमळ, तोंडातून पाणी येणे, अजीर्ण, भूक न लागणे, चक्कर, उलटी, ताप, पोट फुगणे, कृशता, शिंक आणि नाक गळणे असे त्रास देतात.

रक्तवाहिशिरास्थानरक्तजा जन्तवोऽणवः । अपादा वृत्तताम्राश्च सौक्ष्म्यात्केचिददर्शनाः ॥ १,१६५.

रक्तवाहिन्यांमध्ये जन्मणारे हे अतिशय सूक्ष्म जीव असतात, त्यांना पाय नसतात, गोल आणि तांबडे असतात; सूक्ष्मतेमुळे काही दिसतही नाहीत.

केशादा रोमविध्वंसा रोमद्वीपा उदुम्बराः । षट्ते कुष्ठैककर्माणः सहसौरसमातरः ॥ १,१६५.

केसांतून निर्माण होणारे हे केस गळवतात, केसांचे बेट तयार करतात आणि उंबरासारखे दिसतात; हे सहा प्रकारचे कृमी, सौरस आणि समातरासह, केवळ कुष्ठरोगाचे कारण आहेत.

पक्वाशये पुरीषोत्था जायन्तेऽथोविसर्पिणः । वृद्धास्ते स्युर्भवेयुश्च ते यदामाशयोन्मुखाः ॥ १,१६५.

पक्वाशयात मलापासून जन्मलेले हे कृमी कधी कधी पसरतात; वाढले की ते पोटाकडे जातात.

तदास्योद्गारनिः श्वामविड्गन्धानुविधायिनः । पृथुवृत्ततनुस्थूलाः श्यावपीतसितासिताः ॥ १,१६५.

तेव्हा तोंडाला दुर्गंध, श्वास लागणे आणि मलासारखा वास येतो; हे जाड, गोल, स्थूल, काळसर, पिवळे, पांढरे किंवा काळे असतात.

ते पञ्चनाम्ना क्रिमयः ककेरुकमकेरुकाः । सौसुरादाः सशूलाख्या लेलिहा जनयन्ति हि ॥ १,१६५.

हे कृमी पाच नावांनी ओळखले जातात: ककेरुक, मकेरुक, सौरस, शूल आणि लेलिहा; हे सर्व संतती निर्माण करतात.

वङ्भेदशूलविष्टम्भकार्श्यपारुष्यपाण्डुताः । रोमहर्षाग्निसदनं गुदकण्डूंर्विमार्गगाः ॥ १,१६५.

बोलण्यात अडथळा येणे, छिद्रासारखी वेदना, अंगात जडपणा, शरीर सुकणे, त्वचा खरखरीत होणे, रंग फिकट पडणे; अंगावर शहारे येणे, गुदद्वारात जळजळ होणे, गुदद्वाराला खाज येणे आणि मलाचा मार्ग बदलणे — असे हे लक्षणे दिसतात.

श्रीगरुडमहापुराणम् १६६ धन्वन्तरिरुवाच । वातव्याधिनिदानं ते वक्ष्ये सुश्रुत तच्छृणु । सर्वथानर्थकथने विघ्न एव च कारणम् ॥ १,१६६.

धन्वंतरी म्हणाले — सुश्रुत, वायूजन्य आजार कसे होतात ते मी तुला सांगतो, नीट ऐक. प्रत्येक संकटामागे अडथळा हेच खरे कारण असते.

अदृष्टदुष्टपवनशरीरमविशेषतः । स विश्वकर्मा विश्वात्मा विश्वरूपः प्रजापतिः ॥ १,१६६.

दृश्य नसलेला, दूषित वायू शरीरात कुठेही परिणाम करतो; तोच सर्वांचा कर्ता, सर्वांचा आत्मा, सर्व रूपांचा धारक आणि प्रजांचा स्वामी आहे.

स्रष्टा धाता विभुर्विष्णुः संहर्ता मृत्युरन्तकः । तद्वदुक्तं च यत्नेन यतितव्यमतः सदा ॥ १,१६६.

तोच निर्माण करणारा, पालन करणारा, सर्वत्र व्यापणारा, विष्णू, नाश करणारा, मृत्यू आणि शेवट आहे. म्हणून सांगितलेले नेहमी प्रयत्नपूर्वक आचरणात आणावे.

तस्योक्ते दोषविज्ञाने कर्म प्राकृतवैकृतम् । समासव्यासतो दोषभेदानामवधार्य च ॥ १,१६६.

त्याने सांगितलेल्या दोषांचे ज्ञान झाल्यावर, नैसर्गिक आणि बदललेली कृत्ये ओळखावीत आणि दोषांचे प्रकार थोडक्यात व सविस्तर समजून घ्यावेत.

प्रत्येकं पञ्चधा वीरो व्यापारश्चेह वैकृतः । तस्योच्यते विभागेन सनिदानं सलक्षणम् ॥ १,१६६.

प्रत्येक दोष पाच प्रकारांनी वेगवेगळ्या स्वरूपात कार्य करतो; त्यांचे विभाग, कारणे आणि लक्षणे असे सर्व समजावून सांगितले आहे.

धातुक्षयकरैर्वायुः क्रुद्धो नातिनिषेव्यते । चतुः स्नोतोऽवकाशेषु भूयस्तान्येव पूरयेत् ॥ १,१६६.

शरीरातील घटक कमी करणाऱ्या पदार्थांमुळे वायू संतप्त होतो आणि त्याची योग्य काळजी घेतली नाही, तर तो शरीरातील चार मार्गांमध्ये अधिक प्रमाणात भरतो.

तेभ्यस्तु दोषपूर्णेभ्यः प्रच्छाद्य विवरं ततः । तव वायुः सकृत्क्रुद्धः शूलानाहान्त्रकूजनम् ॥ १,१६६.

जेव्हा हे मार्ग दोषांनी भरले जातात आणि छिद्रे बंद होतात, तेव्हा संतप्त वायू पोटात कळ, अडथळा आणि आतड्यात गडगडाट निर्माण करतो.

मलरोधं स्वरभ्रंशं दृष्टिपृष्ठकटिग्रहम् । करोत्येव पुनः काये कृच्छ्रानन्यानुपद्रवान् ॥ १,१६६.

तो मल थांबवतो, आवाज बसतो, डोळे, पाठ आणि कंबर जड होतात; पुन्हा शरीरात इतरही गंभीर त्रास निर्माण होतात.

आमाशयोत्थवमथुश्वासकासविषूचिकाः । कण्डूपरोधघर्मादिव्याधीनूर्ध्वञ्च नाभितः ॥ १,१६६.

पोटातून उलटी, धाप लागणे, खोकला, विषमज्वर असे आजार होतात; खाज, अडथळा, ज्वर आणि इतर विकार नाभीच्या वरच्या भागात होतात.

श्रोत्रादीन्द्रियबाधां च त्वचि स्फोटनरूक्षताम् । चक्रेतीव्ररुजाश्वासगरामयविवर्णताः ॥ १,१६६.

कानासारख्या इंद्रियांना त्रास, त्वचेवर फोड येणे, खरखरीतपणा, तीव्र वेदना, धाप लागणे, ताप आणि रंग बदलणे — असे लक्षणे निर्माण होतात.

अन्त्रस्यान्तञ्च विष्टम्भमरुचिं कृशतां भ्रमम् । मांसमेदोगतग्रन्थिं चर्मादावुपकर्कशम् ॥ १,१६६.

आतड्यांत अडथळा, भूक न लागणे, शरीर सुकणे, गरगरणे; स्नायू आणि मेदात गाठी येणे, त्वचा आणि इतर ठिकाणी कडकपणा येतो.

गुर्वङ्गन्तुद्यतेऽत्यर्थं दण्डमुष्टिहतं यथा । अस्थिस्थः सक्थिसन्ध्यस्थिशूलं तीव्रञ्च लक्षयेत् ॥ १,१६६.

अंगात फार जडपणा येतो, जणू काही काठी किंवा मुठीने मारले असावे; हाडांत वायू साठला की, सख्यांमध्ये आणि हाडांत तीव्र वेदना जाणवते.

मज्जस्थोऽस्थिषु चास्थैर्यमस्वप्नं यत्तदा रुजाम् । शुक्रस्य शीघ्रमुत्सङ्गसर्गान्विकृतिमेव वा ॥ १,१६६.

मज्जेत वायू असला की, हाडे कमकुवत होतात, झोप लागत नाही आणि वेदना होतात; शुक्रात वायू असला की, लवकर उत्सर्जन किंवा विकृती होते.

तत्तद्गर्भस्थशुक्रस्थः शिरस्याध्मानरिक्ताता । तत्र स्थानस्थितः कुर्यात्क्रुद्धः श्वयथुकृच्छ्रताम् ॥ १,१६६.

गर्भात किंवा शुक्रात वायू असला की, डोक्यात फुगवटा आणि रिकामपणा जाणवतो; तो वायू आपल्या जागी राहून संतप्त झाला की, तीव्र सूज निर्माण करतो.

जलपूर्णदृतिस्पर्शं शोषं सन्धिगतोऽनिलः । सर्वाङ्गसंश्रयस्तोदभेदस्फुरणभञ्जनम् ॥ १,१६६.

संधींमध्ये वायू असला की, पाण्याने भरल्यासारखे वाटते, कोरडेपणा येतो आणि स्पर्श वेगळा वाटतो; तो सर्व अंगात पसरला की, वेदना, फाटणे, झटके आणि मोड येतात.