गरुडपुराणम्

अकृच्छ्रं कफवातोत्थं त्वग्गतं त्वमलञ्च यत् । तत्र त्वचि स्थिते कष्ठे काये वैवर्ण्यरूक्षाता ॥ १,१६४.

जो कठीण नाही, कफ आणि वातामुळे होतो, त्वचेत किंवा अशुद्ध असतो; तो त्वचेत राहिल्यास शरीरात रंग बदलतो आणि कोरडेपणा येतो.

स्वेदतापश्वयथवः शोणिते पिशिते पुनः । पाणिपादाश्रिताः स्फोटाः क्लेशात्सन्धिषु चाधिकम् ॥ १,१६४.

रक्त आणि मांसात घाम, उष्णता आणि सूज येते; हातपायांवर फोड येतात, आणि सांध्यांमध्ये जास्त त्रास होतो.

दोषस्याभीक्ष्णयोगेन दलनं स्याच्च मेदसि । नातिसंज्ञास्ति मज्जास्थिनेत्रवेगस्वरक्ष्यः ॥ १,१६४.

दोष वारंवार एकत्र आल्याने मेद नष्ट होतो; मज्जा, हाड, डोळे किंवा आवाज यात स्पष्ट लक्षणे दिसत नाहीत.

क्षते च क्रिमिभिः शुक्रे स्वदारापत्यबाधनम् । यथापूर्वाणि सर्वाणि स्वलिङ्गानि मृगादिषु ॥ १,१६४.

जखम असल्यास, वीर्यात कृमी असतील किंवा पत्नी-पोरांना त्रास होईल, तर वरील सर्व लक्षणे प्राण्यांमध्येही दिसतात.

कष्ठैकसम्भवं श्वित्रं किलासं दारुणं भवेत् । निर्दिष्टमपरिस्त्रावि त्रिधातूद्भवसंश्रयम् ॥ १,१६४.

फक्त लाकडापासून उत्पन्न झालेले 'श्वित्र' किंवा 'किलास' फारच भयंकर असते; ते वाहणारे असते आणि तिन्ही दोषांमुळे निर्माण होते असे सांगितले आहे.

वाताद्रूक्षारुणं पित्तात्ताम्रं कमलपत्रवत् । सदाहं रोमविध्वंसि कफाच्छ्वेतं घन गुरु ॥ १,१६४.

वायूमुळे जखम कोरडी आणि लालसर दिसते; पित्तामुळे ती तांबडी, कमळाच्या पाकळीप्रमाणे, नेहमी जळणारी आणि केस गळवणारी असते; कफामुळे ती पांढरी, जाड आणि जड असते.

सकण्डूरं क्रमाद्रक्तमांसमेदः सु चादिशेत् । वर्णेनैवेदृगुभयं कृच्छ्रं तच्चोत्तरोत्तरम् ॥ १,१६४.

खाज येत जाऊन ती हळूहळू लाल होते, मांस आणि मेद यांना व्यापते; रंगावरून दोन्ही प्रकार ओळखता येतात आणि त्रास हळूहळू वाढत जातो.

अशुक्लरोमबहुलमसंश्लिष्टं मिथो नवम् । अनग्निदग्धजं साध्यं श्वित्रं वर्ज्यमतोऽन्यथा ॥ १,१६४.

जर ती पांढरी नसेल, केस भरपूर असतील, चिकटलेली नसेल, नवी असेल आणि आगीने भाजलेली नसेल, तर श्वित्र हा आजार बरा होऊ शकतो; अन्यथा त्याचा त्याग करावा.

गुह्यपाणितलौष्ठेषु जातमप्यचिरन्तरम् । वर्जनीयं विशेषेण किलासं सिद्धिमिच्छिता ॥ १,१६४.

गुप्तांग, तळहात किंवा ओठ याठिकाणी नुकतेच श्वित्र झाले असेल, तर सिद्धी इच्छिणाऱ्यांनी ते विशेषतः टाळावे.

स्पर्शैकाहारसंगादिसेवनात्प्रायशो गदाः । एकशय्यासनाच्चैव वस्त्रमाल्यानुलेपनात् ॥ १,१६४.

स्पर्श, एकत्र जेवण आणि अशा इतर गोष्टींमुळे, तसेच एकाच खाटेवर झोपल्याने, आसन, वस्त्र, फुलमाळा आणि उटणे यांचा वापर केल्याने रोग बहुतेक वेळा होतात.

श्रीगरुडमहापुराणम् १६५ धन्वन्तरिरुवाच । क्रिमयश्च द्विधा प्रोक्ता बाह्यभ्यन्तरभेदतः । बहिर्मलकफासृग्विट्जन्मभेदाच्चतुर्विधाः ॥ १,१६५.

धन्वंतरी म्हणाले: कृमी दोन प्रकारचे सांगितले आहेत — बाह्य आणि अंतर्गत; बाहेरचे कृमी चार प्रकारचे असतात, ते घाण, कफ, रक्त आणि मल यापासून उत्पन्न होतात.

नामतो विंशतिविधा बाह्यास्तत्र मलोद्भवाः । तिलप्रमाणसंस्थानवर्णाः केशाम्बराश्रयाः ॥ १,१६५.

नावाने बाह्य कृमी वीस प्रकारचे आहेत; त्यात घाणीतून निर्माण होणारे तीळाएवढ्या आकाराचे, केस आणि कपड्यांमध्ये राहणारे असतात.

बहुपादाश्च सूक्ष्माश्च यूका लिक्षाश्च नामतः । द्विधा ते कोष्ठपिडिकाः कण्डूगण्डान्प्रकुर्वते ॥ १,१६५.

हे अनेक पायांचे आणि सूक्ष्म असतात, त्यांना उवा आणि लीस असे म्हणतात; हे दोन प्रकारचे असून, शरीरात राहून खाज आणि गाठी निर्माण करतात.

कुष्ठैकहेतवोऽन्तर्जाः श्लेष्मजा बाह्यसम्भवाः । मधुरान्नगुडक्षीरदधिमत्स्यनवौदनैः ॥ १,१६५.

कुष्ठरोगाचा एकमेव कारण म्हणजे अंतर्गत कृमी; हे बाहेर कफामुळे आणि गोड पदार्थ, गूळ, दूध, दही, मासे आणि ताजे भात यामुळे निर्माण होतात.

कफादामाशये जाता वृद्धाः सर्पन्ति सर्वतः । पृथुब्रध्ननिभाः केचित्केचिद्गण्डूपदोपमाः ॥ १,१६५.

कफापासून पोटात जन्मलेले हे कृमी वाढून सर्वत्र फिरतात; काही जाड धाग्यासारखे, तर काही गाठीसारखे दिसतात.

रूढधान्याङ्कुराकारास्तनुदीर्घास्तथाणवः । श्वेतास्ताम्रावभासाश्च नामतः सप्तधा तु ते ॥ १,१६५.

काही अंकुरलेल्या धान्यांसारखे, बारीक, लांब आणि छोटे असतात; ते पांढरे किंवा तांबडे दिसतात आणि नावाने सात प्रकारचे आहेत.

अन्त्रादा उदरावेष्टा हृदयादा महागुदाः । च्युरवो दर्भकुसुमाः सुगन्धास्ते च कुर्वते ॥ १,१६५.

काही आतड्यांतून निर्माण होतात, पोटाभोवती वेटोळे घालतात, काही हृदयातून, काही गुदद्वारातून येतात; हे बाहेर टाकल्यावर कुशाच्या फुलांसारखे, सुगंधी असतात आणि त्रास देतात.

हृल्लासमास्यश्रवणमविपाकमरोचकम् । मूर्छाच्छर्दिज्वरानाहकार्श्यक्षवथुपीनसान् ॥ १,१६५.

हे मळमळ, तोंडातून पाणी येणे, अजीर्ण, भूक न लागणे, चक्कर, उलटी, ताप, पोट फुगणे, कृशता, शिंक आणि नाक गळणे असे त्रास देतात.

रक्तवाहिशिरास्थानरक्तजा जन्तवोऽणवः । अपादा वृत्तताम्राश्च सौक्ष्म्यात्केचिददर्शनाः ॥ १,१६५.

रक्तवाहिन्यांमध्ये जन्मणारे हे अतिशय सूक्ष्म जीव असतात, त्यांना पाय नसतात, गोल आणि तांबडे असतात; सूक्ष्मतेमुळे काही दिसतही नाहीत.

केशादा रोमविध्वंसा रोमद्वीपा उदुम्बराः । षट्ते कुष्ठैककर्माणः सहसौरसमातरः ॥ १,१६५.

केसांतून निर्माण होणारे हे केस गळवतात, केसांचे बेट तयार करतात आणि उंबरासारखे दिसतात; हे सहा प्रकारचे कृमी, सौरस आणि समातरासह, केवळ कुष्ठरोगाचे कारण आहेत.

पक्वाशये पुरीषोत्था जायन्तेऽथोविसर्पिणः । वृद्धास्ते स्युर्भवेयुश्च ते यदामाशयोन्मुखाः ॥ १,१६५.

पक्वाशयात मलापासून जन्मलेले हे कृमी कधी कधी पसरतात; वाढले की ते पोटाकडे जातात.

तदास्योद्गारनिः श्वामविड्गन्धानुविधायिनः । पृथुवृत्ततनुस्थूलाः श्यावपीतसितासिताः ॥ १,१६५.

तेव्हा तोंडाला दुर्गंध, श्वास लागणे आणि मलासारखा वास येतो; हे जाड, गोल, स्थूल, काळसर, पिवळे, पांढरे किंवा काळे असतात.

ते पञ्चनाम्ना क्रिमयः ककेरुकमकेरुकाः । सौसुरादाः सशूलाख्या लेलिहा जनयन्ति हि ॥ १,१६५.

हे कृमी पाच नावांनी ओळखले जातात: ककेरुक, मकेरुक, सौरस, शूल आणि लेलिहा; हे सर्व संतती निर्माण करतात.

वङ्भेदशूलविष्टम्भकार्श्यपारुष्यपाण्डुताः । रोमहर्षाग्निसदनं गुदकण्डूंर्विमार्गगाः ॥ १,१६५.

बोलण्यात अडथळा येणे, छिद्रासारखी वेदना, अंगात जडपणा, शरीर सुकणे, त्वचा खरखरीत होणे, रंग फिकट पडणे; अंगावर शहारे येणे, गुदद्वारात जळजळ होणे, गुदद्वाराला खाज येणे आणि मलाचा मार्ग बदलणे — असे हे लक्षणे दिसतात.

श्रीगरुडमहापुराणम् १६६ धन्वन्तरिरुवाच । वातव्याधिनिदानं ते वक्ष्ये सुश्रुत तच्छृणु । सर्वथानर्थकथने विघ्न एव च कारणम् ॥ १,१६६.

धन्वंतरी म्हणाले — सुश्रुत, वायूजन्य आजार कसे होतात ते मी तुला सांगतो, नीट ऐक. प्रत्येक संकटामागे अडथळा हेच खरे कारण असते.

अदृष्टदुष्टपवनशरीरमविशेषतः । स विश्वकर्मा विश्वात्मा विश्वरूपः प्रजापतिः ॥ १,१६६.

दृश्य नसलेला, दूषित वायू शरीरात कुठेही परिणाम करतो; तोच सर्वांचा कर्ता, सर्वांचा आत्मा, सर्व रूपांचा धारक आणि प्रजांचा स्वामी आहे.

स्रष्टा धाता विभुर्विष्णुः संहर्ता मृत्युरन्तकः । तद्वदुक्तं च यत्नेन यतितव्यमतः सदा ॥ १,१६६.

तोच निर्माण करणारा, पालन करणारा, सर्वत्र व्यापणारा, विष्णू, नाश करणारा, मृत्यू आणि शेवट आहे. म्हणून सांगितलेले नेहमी प्रयत्नपूर्वक आचरणात आणावे.

तस्योक्ते दोषविज्ञाने कर्म प्राकृतवैकृतम् । समासव्यासतो दोषभेदानामवधार्य च ॥ १,१६६.

त्याने सांगितलेल्या दोषांचे ज्ञान झाल्यावर, नैसर्गिक आणि बदललेली कृत्ये ओळखावीत आणि दोषांचे प्रकार थोडक्यात व सविस्तर समजून घ्यावेत.

प्रत्येकं पञ्चधा वीरो व्यापारश्चेह वैकृतः । तस्योच्यते विभागेन सनिदानं सलक्षणम् ॥ १,१६६.

प्रत्येक दोष पाच प्रकारांनी वेगवेगळ्या स्वरूपात कार्य करतो; त्यांचे विभाग, कारणे आणि लक्षणे असे सर्व समजावून सांगितले आहे.