गरुडपुराणम्

प्रायेण चोर्ध्वकार्श्यञ्च कुण्डैः कण्डूपरैश्चितम् । रक्तैरलंशुका पाणिपादे कुर्याद्विपादिका ॥ १,१६४.

जे शरीर वरच्या बाजूने सुकते, गाठींनी आणि तीव्र खाजेने भरलेले असते, हातपायांवर लाल रेघा दिसतात, ते 'विपादिका' तयार करते.

तीव्रार्तिं गाढकण्डूञ्च सरागपिडिकाचितम् । दीर्घप्रतानदूर्वावदतसीकुसुमच्छवि ॥ १,१६४.

जेथे तीव्र वेदना, जबरदस्त खाज, लाल पुरळ, मोठ्या प्रमाणावर पसरलेले, आणि दुर्वा किंवा अतसीच्या फुलासारखा रंग असतो.

उच्छूनमण्डलो दद्रुः कण्डूमानिति कथ्यते । स्थूलमूलं सदाहार्ति रक्तस्त्रावं बहुव्रणम् ॥ १,१६४.

जे गोल आणि उंचावलेले असते, त्याला 'दद्रू' म्हणतात, त्यात खाज येते, मुळ जाड असते, कायम जळजळ होते, लाल स्त्राव येतो आणि अनेक जखमा असतात.

सादहकक्लेदरुजं प्रायशः सर्वजन्म च । रक्ताक्तमण्डलं पाण्डु कण्डूदाहरुजान्वितम् ॥ १,१६४.

जळजळ, ओलावा आणि वेदना यांसह, प्रत्येक जन्मात पुन्हा पुन्हा येणारे; फिकट, गोल, लालसर, खाज, जळजळ आणि वेदना असलेले.

सोत्सेधमाचितं रक्तैः कञ्जपर्णमिवाम्बुभिः । पुण्डरीकं भवेत्तद्धि चितं स्फोटैः सितारुणैः ॥ १,१६४.

जे उंचावलेले आणि लालसर असते, पाण्याने ओथंबलेल्या कमळाच्या पानासारखे दिसते, त्याला 'पुंडरीक' म्हणतात, त्यात पांढऱ्या आणि गुलाबी फोड असतात.

विस्फोटपिटिका पामा कण्डूक्लेदरुजान्विताः । सूक्ष्मा श्यामारुणा रूक्षा प्रायः स्फिक्पाणिकूर्परे ॥ १,१६४.

'पामा' मध्ये फोड आणि पुरळ असतात, खाज, ओलावा आणि वेदना असतात; ती बारीक, काळसर-गुलाबी, कोरडी, आणि बहुतेक वेळा नितंब, हात आणि कोपरांवर दिसते.

सस्फोटसंस्पर्शसहं कण्डूरक्तातिदाहवत् । रक्तदलं चर्मदलं काकणं तीव्रदाहरुक् ॥ १,१६४.

फोडांसह, स्पर्शास वेदनादायक, खाज, लालसरपणा आणि तीव्र जळजळ असते; 'काकण' म्हणजे लाल डाग किंवा त्वचेवरची जखम, ज्यात तीव्र जळजळ आणि वेदना असतात.

पूर्वरक्तञ्च कृष्णञ्च काकणं त्रिफलोपमम् । कृष्णलिङ्गैर्युतैः सर्वैः स्वस्वकारणतो भवेत् ॥ १,१६४.

'काकण' सुरुवातीला लाल आणि नंतर काळा होतो, त्रिफळेसारखा दिसतो; त्यात सर्व काळे लक्षणे असू शकतात, आणि प्रत्येक त्याच्या कारणामुळे निर्माण होतो.

दोषभेदाय विहितैरादिशेल्लिङ्गकर्मभिः । कुष्ठस्वदोषानुगतं सर्वदोषगतं त्यजेत् ॥ १,१६४.

दोषांचे प्रकार ओळखण्यासाठी, त्यांची लक्षणे आणि परिणाम सांगावीत; सर्व दोषांनी निर्माण झालेला कुष्ठरोग सोडावा.

कुष्ठोक्तं यच्च यच्चास्थिमज्जाशुक्रसमाश्रयम् । कृच्छ्रं मेदोमतञ्चैव याप्यं स्नाप्वास्थिमांसगम् ॥ १,१६४.

जो कुष्ठरोग हाड, मज्जा किंवा वीर्यात असतो, तो बरा करणे कठीण असते; मेदात असलेला सांभाळता येतो, आणि त्वचा, मांस किंवा हाडात असलेला दीर्घकाळ टिकतो.

अकृच्छ्रं कफवातोत्थं त्वग्गतं त्वमलञ्च यत् । तत्र त्वचि स्थिते कष्ठे काये वैवर्ण्यरूक्षाता ॥ १,१६४.

जो कठीण नाही, कफ आणि वातामुळे होतो, त्वचेत किंवा अशुद्ध असतो; तो त्वचेत राहिल्यास शरीरात रंग बदलतो आणि कोरडेपणा येतो.

स्वेदतापश्वयथवः शोणिते पिशिते पुनः । पाणिपादाश्रिताः स्फोटाः क्लेशात्सन्धिषु चाधिकम् ॥ १,१६४.

रक्त आणि मांसात घाम, उष्णता आणि सूज येते; हातपायांवर फोड येतात, आणि सांध्यांमध्ये जास्त त्रास होतो.

दोषस्याभीक्ष्णयोगेन दलनं स्याच्च मेदसि । नातिसंज्ञास्ति मज्जास्थिनेत्रवेगस्वरक्ष्यः ॥ १,१६४.

दोष वारंवार एकत्र आल्याने मेद नष्ट होतो; मज्जा, हाड, डोळे किंवा आवाज यात स्पष्ट लक्षणे दिसत नाहीत.

क्षते च क्रिमिभिः शुक्रे स्वदारापत्यबाधनम् । यथापूर्वाणि सर्वाणि स्वलिङ्गानि मृगादिषु ॥ १,१६४.

जखम असल्यास, वीर्यात कृमी असतील किंवा पत्नी-पोरांना त्रास होईल, तर वरील सर्व लक्षणे प्राण्यांमध्येही दिसतात.

कष्ठैकसम्भवं श्वित्रं किलासं दारुणं भवेत् । निर्दिष्टमपरिस्त्रावि त्रिधातूद्भवसंश्रयम् ॥ १,१६४.

फक्त लाकडापासून उत्पन्न झालेले 'श्वित्र' किंवा 'किलास' फारच भयंकर असते; ते वाहणारे असते आणि तिन्ही दोषांमुळे निर्माण होते असे सांगितले आहे.

वाताद्रूक्षारुणं पित्तात्ताम्रं कमलपत्रवत् । सदाहं रोमविध्वंसि कफाच्छ्वेतं घन गुरु ॥ १,१६४.

वायूमुळे जखम कोरडी आणि लालसर दिसते; पित्तामुळे ती तांबडी, कमळाच्या पाकळीप्रमाणे, नेहमी जळणारी आणि केस गळवणारी असते; कफामुळे ती पांढरी, जाड आणि जड असते.

सकण्डूरं क्रमाद्रक्तमांसमेदः सु चादिशेत् । वर्णेनैवेदृगुभयं कृच्छ्रं तच्चोत्तरोत्तरम् ॥ १,१६४.

खाज येत जाऊन ती हळूहळू लाल होते, मांस आणि मेद यांना व्यापते; रंगावरून दोन्ही प्रकार ओळखता येतात आणि त्रास हळूहळू वाढत जातो.

अशुक्लरोमबहुलमसंश्लिष्टं मिथो नवम् । अनग्निदग्धजं साध्यं श्वित्रं वर्ज्यमतोऽन्यथा ॥ १,१६४.

जर ती पांढरी नसेल, केस भरपूर असतील, चिकटलेली नसेल, नवी असेल आणि आगीने भाजलेली नसेल, तर श्वित्र हा आजार बरा होऊ शकतो; अन्यथा त्याचा त्याग करावा.

गुह्यपाणितलौष्ठेषु जातमप्यचिरन्तरम् । वर्जनीयं विशेषेण किलासं सिद्धिमिच्छिता ॥ १,१६४.

गुप्तांग, तळहात किंवा ओठ याठिकाणी नुकतेच श्वित्र झाले असेल, तर सिद्धी इच्छिणाऱ्यांनी ते विशेषतः टाळावे.

स्पर्शैकाहारसंगादिसेवनात्प्रायशो गदाः । एकशय्यासनाच्चैव वस्त्रमाल्यानुलेपनात् ॥ १,१६४.

स्पर्श, एकत्र जेवण आणि अशा इतर गोष्टींमुळे, तसेच एकाच खाटेवर झोपल्याने, आसन, वस्त्र, फुलमाळा आणि उटणे यांचा वापर केल्याने रोग बहुतेक वेळा होतात.

श्रीगरुडमहापुराणम् १६५ धन्वन्तरिरुवाच । क्रिमयश्च द्विधा प्रोक्ता बाह्यभ्यन्तरभेदतः । बहिर्मलकफासृग्विट्जन्मभेदाच्चतुर्विधाः ॥ १,१६५.

धन्वंतरी म्हणाले: कृमी दोन प्रकारचे सांगितले आहेत — बाह्य आणि अंतर्गत; बाहेरचे कृमी चार प्रकारचे असतात, ते घाण, कफ, रक्त आणि मल यापासून उत्पन्न होतात.

नामतो विंशतिविधा बाह्यास्तत्र मलोद्भवाः । तिलप्रमाणसंस्थानवर्णाः केशाम्बराश्रयाः ॥ १,१६५.

नावाने बाह्य कृमी वीस प्रकारचे आहेत; त्यात घाणीतून निर्माण होणारे तीळाएवढ्या आकाराचे, केस आणि कपड्यांमध्ये राहणारे असतात.

बहुपादाश्च सूक्ष्माश्च यूका लिक्षाश्च नामतः । द्विधा ते कोष्ठपिडिकाः कण्डूगण्डान्प्रकुर्वते ॥ १,१६५.

हे अनेक पायांचे आणि सूक्ष्म असतात, त्यांना उवा आणि लीस असे म्हणतात; हे दोन प्रकारचे असून, शरीरात राहून खाज आणि गाठी निर्माण करतात.

कुष्ठैकहेतवोऽन्तर्जाः श्लेष्मजा बाह्यसम्भवाः । मधुरान्नगुडक्षीरदधिमत्स्यनवौदनैः ॥ १,१६५.

कुष्ठरोगाचा एकमेव कारण म्हणजे अंतर्गत कृमी; हे बाहेर कफामुळे आणि गोड पदार्थ, गूळ, दूध, दही, मासे आणि ताजे भात यामुळे निर्माण होतात.

कफादामाशये जाता वृद्धाः सर्पन्ति सर्वतः । पृथुब्रध्ननिभाः केचित्केचिद्गण्डूपदोपमाः ॥ १,१६५.

कफापासून पोटात जन्मलेले हे कृमी वाढून सर्वत्र फिरतात; काही जाड धाग्यासारखे, तर काही गाठीसारखे दिसतात.

रूढधान्याङ्कुराकारास्तनुदीर्घास्तथाणवः । श्वेतास्ताम्रावभासाश्च नामतः सप्तधा तु ते ॥ १,१६५.

काही अंकुरलेल्या धान्यांसारखे, बारीक, लांब आणि छोटे असतात; ते पांढरे किंवा तांबडे दिसतात आणि नावाने सात प्रकारचे आहेत.

अन्त्रादा उदरावेष्टा हृदयादा महागुदाः । च्युरवो दर्भकुसुमाः सुगन्धास्ते च कुर्वते ॥ १,१६५.

काही आतड्यांतून निर्माण होतात, पोटाभोवती वेटोळे घालतात, काही हृदयातून, काही गुदद्वारातून येतात; हे बाहेर टाकल्यावर कुशाच्या फुलांसारखे, सुगंधी असतात आणि त्रास देतात.

हृल्लासमास्यश्रवणमविपाकमरोचकम् । मूर्छाच्छर्दिज्वरानाहकार्श्यक्षवथुपीनसान् ॥ १,१६५.

हे मळमळ, तोंडातून पाणी येणे, अजीर्ण, भूक न लागणे, चक्कर, उलटी, ताप, पोट फुगणे, कृशता, शिंक आणि नाक गळणे असे त्रास देतात.

रक्तवाहिशिरास्थानरक्तजा जन्तवोऽणवः । अपादा वृत्तताम्राश्च सौक्ष्म्यात्केचिददर्शनाः ॥ १,१६५.

रक्तवाहिन्यांमध्ये जन्मणारे हे अतिशय सूक्ष्म जीव असतात, त्यांना पाय नसतात, गोल आणि तांबडे असतात; सूक्ष्मतेमुळे काही दिसतही नाहीत.