गरुडपुराणम्

व्रणानामधिकं शूलं शीघ्रोत्पत्तिश्चिरस्थितिः । रूढानामपि रूक्षत्वं निमित्तेऽल्पेऽतिकोपनम् ॥ १,१६४.

जखमांना जास्त वेदना, पटकन होणे आणि खूप दिवस टिकणे, बरे झाल्यावरही कोरडेपणा राहणे; अगदी थोड्या कारणानेही ते जोरात वाढतात.

रोमहर्षोऽसृजः कार्ष्ण्यं कुष्ठलक्षणमग्रजम् । कृष्णारुणकपालाभं यद्रूक्षं परुषं तनु ॥ १,१६४.

अंगावर शहारे येणे, रक्त काळे पडणे — हे कुष्ठरोगाची सुरुवातीची लक्षणे; जेव्हा ते काळे, लाल, कोरडे, खरखरीत आणि पातळ, कापाळासारखे दिसते —

विस्तृताकृतिपर्यस्तन्दूषितैर्लोमभिश्चितम् । कापालं तोदबहुलं तत्कुष्ठं विषमं स्मृतम् ॥ १,१६४.

— मोठ्या आकारात पसरलेले, खराब केसांनी भरलेले, ते 'कापाळ' कुष्ठरोग समजला जातो, ज्यात खूप टोचणारे दुखणे असते आणि तो अनियमित असतो.

उदुम्बरफलाभासं कुष्ठमौदुम्बरं वदेत् । वर्तुलं बहुलकेत्युक्तं दाहरुजाधिकम् ॥ १,१६४.

उदुंबर फळासारखा दिसणारा कुष्ठरोग 'औदुंबर' म्हणतात; तो गोल, कडा जाड, आणि त्यात जळजळ व वेदना जास्त असतात.

असंच्छन्नमदरणं कृमिवत्स्यादुदुम्बरम् । स्थिरं सत्यानं गुरु स्निग्धं श्वेतरक्तं मलान्वितम् ॥ १,१६४.

हा रोग झाकलेला नसतो, पसरत नाही, आणि जंतूंनी भरलेला असतो; तो घट्ट, खरा, जड, तेलकट, पांढरा किंवा लाल, आणि अशुद्धतेने युक्त असतो.

अन्योन्यसक्तपुच्छूनबहुकण्डूस्नुतिकृमि । श्लक्ष्णपीताभासंयुक्तं मण्डलं परिकीर्तितम् ॥ १,१६४.

एकमेकांना चिकटलेल्या शेपटीसारखे, खूप खाज, स्त्राव आणि जंतू असलेले; गुळगुळीत आणि पिवळसर दिसणारे, हे 'मंडल' म्हणून ओळखले जाते.

सकण्डूपिटिका श्यावा सक्लेदा च विचर्चिका । परुषन्तत्ररक्तान्तमन्तः श्यामं समुन्नतम् ॥ १,१६४.

खाज आणि पुटकुळ्या असलेले, काळसर आणि ओलसर, हे 'विचर्चिका' आहे; ते खरखरीत, आतून लाल, आत काळसर आणि फुगलेले असते.

ऋष्यजिह्वाकृतिप्रोक्तं ऋष्यजिह्वं बहुक्रिमि । हस्तिचर्मखरस्पर्शं चर्माख्यं कुष्ठमुच्यते ॥ १,१६४.

जे त्वचेवर हिरव्याच्या जिभेसारखे दिसते, त्यात अनेक कृमी असतात, आणि हत्तीच्या कातडीसारखे खरखरीत वाटते, त्याला 'कर्म' नावाचा कुष्ठरोग म्हणतात.

अस्वेदञ्चमत्स्यशल्कसन्निभं किटिमं पुनः । रूक्षाग्निवर्णं दुः स्पर्शं कण्डूमत्परुषासितम् ॥ १,१६४.

जे घाम येत नाही, मासळीच्या खव्यासारखे दिसते, कोरडे असते, अग्नीसारखे रंगाचे, स्पर्शास कठीण, खाज येणारे, खरखरीत आणि करड्या काळपट रंगाचे असते, त्याला 'किटिम' म्हणतात.

अन्ता रूक्षं बहिः स्निग्धमन्तर्घृष्टं रजः किरेत् । श्लक्ष्णस्पर्शं तनु स्निग्धं स्वच्छमस्वेदपुष्पवत् ॥ १,१६४.

जे आतून कोरडे आणि बाहेरून तेलकट असते, आतून घासल्यावर धूळ सुटते, स्पर्शाला गुळगुळीत, पातळ, स्निग्ध, स्वच्छ आणि घामाच्या फुलासारखे दिसते, ते दुसरे प्रकार आहे.

प्रायेण चोर्ध्वकार्श्यञ्च कुण्डैः कण्डूपरैश्चितम् । रक्तैरलंशुका पाणिपादे कुर्याद्विपादिका ॥ १,१६४.

जे शरीर वरच्या बाजूने सुकते, गाठींनी आणि तीव्र खाजेने भरलेले असते, हातपायांवर लाल रेघा दिसतात, ते 'विपादिका' तयार करते.

तीव्रार्तिं गाढकण्डूञ्च सरागपिडिकाचितम् । दीर्घप्रतानदूर्वावदतसीकुसुमच्छवि ॥ १,१६४.

जेथे तीव्र वेदना, जबरदस्त खाज, लाल पुरळ, मोठ्या प्रमाणावर पसरलेले, आणि दुर्वा किंवा अतसीच्या फुलासारखा रंग असतो.

उच्छूनमण्डलो दद्रुः कण्डूमानिति कथ्यते । स्थूलमूलं सदाहार्ति रक्तस्त्रावं बहुव्रणम् ॥ १,१६४.

जे गोल आणि उंचावलेले असते, त्याला 'दद्रू' म्हणतात, त्यात खाज येते, मुळ जाड असते, कायम जळजळ होते, लाल स्त्राव येतो आणि अनेक जखमा असतात.

सादहकक्लेदरुजं प्रायशः सर्वजन्म च । रक्ताक्तमण्डलं पाण्डु कण्डूदाहरुजान्वितम् ॥ १,१६४.

जळजळ, ओलावा आणि वेदना यांसह, प्रत्येक जन्मात पुन्हा पुन्हा येणारे; फिकट, गोल, लालसर, खाज, जळजळ आणि वेदना असलेले.

सोत्सेधमाचितं रक्तैः कञ्जपर्णमिवाम्बुभिः । पुण्डरीकं भवेत्तद्धि चितं स्फोटैः सितारुणैः ॥ १,१६४.

जे उंचावलेले आणि लालसर असते, पाण्याने ओथंबलेल्या कमळाच्या पानासारखे दिसते, त्याला 'पुंडरीक' म्हणतात, त्यात पांढऱ्या आणि गुलाबी फोड असतात.

विस्फोटपिटिका पामा कण्डूक्लेदरुजान्विताः । सूक्ष्मा श्यामारुणा रूक्षा प्रायः स्फिक्पाणिकूर्परे ॥ १,१६४.

'पामा' मध्ये फोड आणि पुरळ असतात, खाज, ओलावा आणि वेदना असतात; ती बारीक, काळसर-गुलाबी, कोरडी, आणि बहुतेक वेळा नितंब, हात आणि कोपरांवर दिसते.

सस्फोटसंस्पर्शसहं कण्डूरक्तातिदाहवत् । रक्तदलं चर्मदलं काकणं तीव्रदाहरुक् ॥ १,१६४.

फोडांसह, स्पर्शास वेदनादायक, खाज, लालसरपणा आणि तीव्र जळजळ असते; 'काकण' म्हणजे लाल डाग किंवा त्वचेवरची जखम, ज्यात तीव्र जळजळ आणि वेदना असतात.

पूर्वरक्तञ्च कृष्णञ्च काकणं त्रिफलोपमम् । कृष्णलिङ्गैर्युतैः सर्वैः स्वस्वकारणतो भवेत् ॥ १,१६४.

'काकण' सुरुवातीला लाल आणि नंतर काळा होतो, त्रिफळेसारखा दिसतो; त्यात सर्व काळे लक्षणे असू शकतात, आणि प्रत्येक त्याच्या कारणामुळे निर्माण होतो.

दोषभेदाय विहितैरादिशेल्लिङ्गकर्मभिः । कुष्ठस्वदोषानुगतं सर्वदोषगतं त्यजेत् ॥ १,१६४.

दोषांचे प्रकार ओळखण्यासाठी, त्यांची लक्षणे आणि परिणाम सांगावीत; सर्व दोषांनी निर्माण झालेला कुष्ठरोग सोडावा.

कुष्ठोक्तं यच्च यच्चास्थिमज्जाशुक्रसमाश्रयम् । कृच्छ्रं मेदोमतञ्चैव याप्यं स्नाप्वास्थिमांसगम् ॥ १,१६४.

जो कुष्ठरोग हाड, मज्जा किंवा वीर्यात असतो, तो बरा करणे कठीण असते; मेदात असलेला सांभाळता येतो, आणि त्वचा, मांस किंवा हाडात असलेला दीर्घकाळ टिकतो.

अकृच्छ्रं कफवातोत्थं त्वग्गतं त्वमलञ्च यत् । तत्र त्वचि स्थिते कष्ठे काये वैवर्ण्यरूक्षाता ॥ १,१६४.

जो कठीण नाही, कफ आणि वातामुळे होतो, त्वचेत किंवा अशुद्ध असतो; तो त्वचेत राहिल्यास शरीरात रंग बदलतो आणि कोरडेपणा येतो.

स्वेदतापश्वयथवः शोणिते पिशिते पुनः । पाणिपादाश्रिताः स्फोटाः क्लेशात्सन्धिषु चाधिकम् ॥ १,१६४.

रक्त आणि मांसात घाम, उष्णता आणि सूज येते; हातपायांवर फोड येतात, आणि सांध्यांमध्ये जास्त त्रास होतो.

दोषस्याभीक्ष्णयोगेन दलनं स्याच्च मेदसि । नातिसंज्ञास्ति मज्जास्थिनेत्रवेगस्वरक्ष्यः ॥ १,१६४.

दोष वारंवार एकत्र आल्याने मेद नष्ट होतो; मज्जा, हाड, डोळे किंवा आवाज यात स्पष्ट लक्षणे दिसत नाहीत.

क्षते च क्रिमिभिः शुक्रे स्वदारापत्यबाधनम् । यथापूर्वाणि सर्वाणि स्वलिङ्गानि मृगादिषु ॥ १,१६४.

जखम असल्यास, वीर्यात कृमी असतील किंवा पत्नी-पोरांना त्रास होईल, तर वरील सर्व लक्षणे प्राण्यांमध्येही दिसतात.

कष्ठैकसम्भवं श्वित्रं किलासं दारुणं भवेत् । निर्दिष्टमपरिस्त्रावि त्रिधातूद्भवसंश्रयम् ॥ १,१६४.

फक्त लाकडापासून उत्पन्न झालेले 'श्वित्र' किंवा 'किलास' फारच भयंकर असते; ते वाहणारे असते आणि तिन्ही दोषांमुळे निर्माण होते असे सांगितले आहे.

वाताद्रूक्षारुणं पित्तात्ताम्रं कमलपत्रवत् । सदाहं रोमविध्वंसि कफाच्छ्वेतं घन गुरु ॥ १,१६४.

वायूमुळे जखम कोरडी आणि लालसर दिसते; पित्तामुळे ती तांबडी, कमळाच्या पाकळीप्रमाणे, नेहमी जळणारी आणि केस गळवणारी असते; कफामुळे ती पांढरी, जाड आणि जड असते.

सकण्डूरं क्रमाद्रक्तमांसमेदः सु चादिशेत् । वर्णेनैवेदृगुभयं कृच्छ्रं तच्चोत्तरोत्तरम् ॥ १,१६४.

खाज येत जाऊन ती हळूहळू लाल होते, मांस आणि मेद यांना व्यापते; रंगावरून दोन्ही प्रकार ओळखता येतात आणि त्रास हळूहळू वाढत जातो.

अशुक्लरोमबहुलमसंश्लिष्टं मिथो नवम् । अनग्निदग्धजं साध्यं श्वित्रं वर्ज्यमतोऽन्यथा ॥ १,१६४.

जर ती पांढरी नसेल, केस भरपूर असतील, चिकटलेली नसेल, नवी असेल आणि आगीने भाजलेली नसेल, तर श्वित्र हा आजार बरा होऊ शकतो; अन्यथा त्याचा त्याग करावा.

गुह्यपाणितलौष्ठेषु जातमप्यचिरन्तरम् । वर्जनीयं विशेषेण किलासं सिद्धिमिच्छिता ॥ १,१६४.

गुप्तांग, तळहात किंवा ओठ याठिकाणी नुकतेच श्वित्र झाले असेल, तर सिद्धी इच्छिणाऱ्यांनी ते विशेषतः टाळावे.