गरुडपुराणम्

पाप्मभिः कर्मभिः सद्यः प्राक्तनैः प्रेरितामलाः । शिराः प्रपद्य तैर्युक्तास्त्वग्वसारक्तमामिषम् ॥ १,१६४.

नवीन आणि जुन्या अशा पापी कर्मांमुळे अशुद्ध द्रव्ये नसांमध्ये जातात; ती त्वचा, मांस, रक्त आणि मेद यांच्यात मिसळतात.

दूषयन्ति च संशोष्य निश्चरन्तस्ततो बहिः । त्वचः कुर्वान्ति वैवर्ण्यं शिष्टाः कुष्ठमुशन्तितम् ॥ १,१६४.

ही अशुद्ध द्रव्ये त्या धातूंना खराब करतात, त्यांना कोरडे करून बाहेर येतात; त्यामुळे त्वचेचा रंग बदलतो, आणि उरलेली अशुद्धता कुष्ठरोग व इतर त्वचारोगांच्या रूपाने दिसते.

कालेनोपेक्षितं यत्स्यात्सर्वं कोष्ठानि तद्वपुः । प्रपद्य धातून्बाह्यान्तः सर्वान्संक्लेद्य चावहेत् ॥ १,१६४.

वेळेवर उपचार न केल्यास, हे दोष सर्व शरीराच्या नाड्यांमध्ये पसरतात; मग ते बाह्य आणि अंतर्गत सर्व धातूंमध्ये जाऊन त्यांना बिघडवतात आणि भरून वाहू लागतात.

सस्वेदक्लेदसङ्कोचान्कृमीन् सूक्ष्मांश्चदारुणान् । लोमत्वक्स्नायुधमनीराक्रामति यथाक्रमम् ॥ १,१६४.

घाम, ओलावा आणि आकुंचन यांच्या योगे सूक्ष्म व कठीण जंतू तयार होतात, जे केस, त्वचा, स्नायू आणि रक्तवाहिन्या यामध्ये एकामागून एक पसरतात.

भस्माच्छादितवत्कुर्याद्बाह्यं कुष्ठमुदाहृतम् । कुष्ठानि सप्तधा दोषैः पृथग्द्वन्द्वैः समागतैः ॥ १,१६४.

हे दोष जणू काही राखेने झाकलेले आहे असे वाटणारे बाह्य कुष्ठरोग निर्माण करतात; कुष्ठरोग सात प्रकारचे असतात, ते दोष एकटे, दोन मिळून किंवा तिन्ही मिळून होतात.

सर्वेष्वपि त्रिदोषेषु व्यपदेशोऽधिकस्ततः । वातेन कुष्ठं कापालं पित्तेनौदुम्बरं कफात् ॥ १,१६४.

तीनही दोषांमध्ये वेगवेगळे प्रकार ओळखले जातात: वातामुळे होणारे कुष्ठ 'कापाळ', पित्तामुळे 'औदुंबर', आणि कफामुळे —

मण्डलाख्यं विचर्चो च ऋष्याख्यं वातपित्तजम् । चर्मैककुष्ठं किटिमं सिध्मालसविपादिकाः ॥ १,१६४.

— 'मंडल', 'विचर्चू', 'ऋष्य' आणि वात-पित्तामुळे होणारे; 'चर्म', 'एककुष्ठ', 'किटिम', 'सिध्मा', 'अलसा' आणि 'विपादिका'.

वातश्लेष्मोद्भवाः श्लेष्मपित्ताद्दद्रूशतारुषी । पुण्डरीकं सविस्फोटं पामा चर्मदलं तथा ॥ १,१६४.

वात-कफ आणि कफ-पित्त यांच्यामुळे 'दद्रू' आणि 'शतारुषी' होतात; 'पुंडरीक' (फोडांसह), 'पामा' आणि 'चर्मदल' देखील.

सर्वेभ्यः काकणं पूर्वत्रिकं दद्रु सकाकणम् । पुण्डरीकर्यजिह्वे च महाकुष्ठानि सप्त तु ॥ १,१६४.

या सर्वांमध्ये 'काकण', 'पूर्वत्रिक', 'दद्रू' (काकणासह), 'पुंडरीक', 'र्यजिह्वा' — हे सात मुख्य कुष्ठरोग आहेत.

अतिश्लक्ष्णखरस्पर्शस्वेदास्वेदविवर्णताः । दाहः कण्डूस्त्वचि स्वापस्तोदः कोचोन्नतिस्तमः ॥ १,१६४.

अतिशय गुळगुळीत किंवा खरखरीत स्पर्श, घाम येणे किंवा कोरडेपणा, रंग बदल, जळजळ, त्वचेची खाज, बधिरता, टोचणारे दुखणे, सूज आणि काळसरपणा —

व्रणानामधिकं शूलं शीघ्रोत्पत्तिश्चिरस्थितिः । रूढानामपि रूक्षत्वं निमित्तेऽल्पेऽतिकोपनम् ॥ १,१६४.

जखमांना जास्त वेदना, पटकन होणे आणि खूप दिवस टिकणे, बरे झाल्यावरही कोरडेपणा राहणे; अगदी थोड्या कारणानेही ते जोरात वाढतात.

रोमहर्षोऽसृजः कार्ष्ण्यं कुष्ठलक्षणमग्रजम् । कृष्णारुणकपालाभं यद्रूक्षं परुषं तनु ॥ १,१६४.

अंगावर शहारे येणे, रक्त काळे पडणे — हे कुष्ठरोगाची सुरुवातीची लक्षणे; जेव्हा ते काळे, लाल, कोरडे, खरखरीत आणि पातळ, कापाळासारखे दिसते —

विस्तृताकृतिपर्यस्तन्दूषितैर्लोमभिश्चितम् । कापालं तोदबहुलं तत्कुष्ठं विषमं स्मृतम् ॥ १,१६४.

— मोठ्या आकारात पसरलेले, खराब केसांनी भरलेले, ते 'कापाळ' कुष्ठरोग समजला जातो, ज्यात खूप टोचणारे दुखणे असते आणि तो अनियमित असतो.

उदुम्बरफलाभासं कुष्ठमौदुम्बरं वदेत् । वर्तुलं बहुलकेत्युक्तं दाहरुजाधिकम् ॥ १,१६४.

उदुंबर फळासारखा दिसणारा कुष्ठरोग 'औदुंबर' म्हणतात; तो गोल, कडा जाड, आणि त्यात जळजळ व वेदना जास्त असतात.

असंच्छन्नमदरणं कृमिवत्स्यादुदुम्बरम् । स्थिरं सत्यानं गुरु स्निग्धं श्वेतरक्तं मलान्वितम् ॥ १,१६४.

हा रोग झाकलेला नसतो, पसरत नाही, आणि जंतूंनी भरलेला असतो; तो घट्ट, खरा, जड, तेलकट, पांढरा किंवा लाल, आणि अशुद्धतेने युक्त असतो.

अन्योन्यसक्तपुच्छूनबहुकण्डूस्नुतिकृमि । श्लक्ष्णपीताभासंयुक्तं मण्डलं परिकीर्तितम् ॥ १,१६४.

एकमेकांना चिकटलेल्या शेपटीसारखे, खूप खाज, स्त्राव आणि जंतू असलेले; गुळगुळीत आणि पिवळसर दिसणारे, हे 'मंडल' म्हणून ओळखले जाते.

सकण्डूपिटिका श्यावा सक्लेदा च विचर्चिका । परुषन्तत्ररक्तान्तमन्तः श्यामं समुन्नतम् ॥ १,१६४.

खाज आणि पुटकुळ्या असलेले, काळसर आणि ओलसर, हे 'विचर्चिका' आहे; ते खरखरीत, आतून लाल, आत काळसर आणि फुगलेले असते.

ऋष्यजिह्वाकृतिप्रोक्तं ऋष्यजिह्वं बहुक्रिमि । हस्तिचर्मखरस्पर्शं चर्माख्यं कुष्ठमुच्यते ॥ १,१६४.

जे त्वचेवर हिरव्याच्या जिभेसारखे दिसते, त्यात अनेक कृमी असतात, आणि हत्तीच्या कातडीसारखे खरखरीत वाटते, त्याला 'कर्म' नावाचा कुष्ठरोग म्हणतात.

अस्वेदञ्चमत्स्यशल्कसन्निभं किटिमं पुनः । रूक्षाग्निवर्णं दुः स्पर्शं कण्डूमत्परुषासितम् ॥ १,१६४.

जे घाम येत नाही, मासळीच्या खव्यासारखे दिसते, कोरडे असते, अग्नीसारखे रंगाचे, स्पर्शास कठीण, खाज येणारे, खरखरीत आणि करड्या काळपट रंगाचे असते, त्याला 'किटिम' म्हणतात.

अन्ता रूक्षं बहिः स्निग्धमन्तर्घृष्टं रजः किरेत् । श्लक्ष्णस्पर्शं तनु स्निग्धं स्वच्छमस्वेदपुष्पवत् ॥ १,१६४.

जे आतून कोरडे आणि बाहेरून तेलकट असते, आतून घासल्यावर धूळ सुटते, स्पर्शाला गुळगुळीत, पातळ, स्निग्ध, स्वच्छ आणि घामाच्या फुलासारखे दिसते, ते दुसरे प्रकार आहे.

प्रायेण चोर्ध्वकार्श्यञ्च कुण्डैः कण्डूपरैश्चितम् । रक्तैरलंशुका पाणिपादे कुर्याद्विपादिका ॥ १,१६४.

जे शरीर वरच्या बाजूने सुकते, गाठींनी आणि तीव्र खाजेने भरलेले असते, हातपायांवर लाल रेघा दिसतात, ते 'विपादिका' तयार करते.

तीव्रार्तिं गाढकण्डूञ्च सरागपिडिकाचितम् । दीर्घप्रतानदूर्वावदतसीकुसुमच्छवि ॥ १,१६४.

जेथे तीव्र वेदना, जबरदस्त खाज, लाल पुरळ, मोठ्या प्रमाणावर पसरलेले, आणि दुर्वा किंवा अतसीच्या फुलासारखा रंग असतो.

उच्छूनमण्डलो दद्रुः कण्डूमानिति कथ्यते । स्थूलमूलं सदाहार्ति रक्तस्त्रावं बहुव्रणम् ॥ १,१६४.

जे गोल आणि उंचावलेले असते, त्याला 'दद्रू' म्हणतात, त्यात खाज येते, मुळ जाड असते, कायम जळजळ होते, लाल स्त्राव येतो आणि अनेक जखमा असतात.

सादहकक्लेदरुजं प्रायशः सर्वजन्म च । रक्ताक्तमण्डलं पाण्डु कण्डूदाहरुजान्वितम् ॥ १,१६४.

जळजळ, ओलावा आणि वेदना यांसह, प्रत्येक जन्मात पुन्हा पुन्हा येणारे; फिकट, गोल, लालसर, खाज, जळजळ आणि वेदना असलेले.

सोत्सेधमाचितं रक्तैः कञ्जपर्णमिवाम्बुभिः । पुण्डरीकं भवेत्तद्धि चितं स्फोटैः सितारुणैः ॥ १,१६४.

जे उंचावलेले आणि लालसर असते, पाण्याने ओथंबलेल्या कमळाच्या पानासारखे दिसते, त्याला 'पुंडरीक' म्हणतात, त्यात पांढऱ्या आणि गुलाबी फोड असतात.

विस्फोटपिटिका पामा कण्डूक्लेदरुजान्विताः । सूक्ष्मा श्यामारुणा रूक्षा प्रायः स्फिक्पाणिकूर्परे ॥ १,१६४.

'पामा' मध्ये फोड आणि पुरळ असतात, खाज, ओलावा आणि वेदना असतात; ती बारीक, काळसर-गुलाबी, कोरडी, आणि बहुतेक वेळा नितंब, हात आणि कोपरांवर दिसते.

सस्फोटसंस्पर्शसहं कण्डूरक्तातिदाहवत् । रक्तदलं चर्मदलं काकणं तीव्रदाहरुक् ॥ १,१६४.

फोडांसह, स्पर्शास वेदनादायक, खाज, लालसरपणा आणि तीव्र जळजळ असते; 'काकण' म्हणजे लाल डाग किंवा त्वचेवरची जखम, ज्यात तीव्र जळजळ आणि वेदना असतात.

पूर्वरक्तञ्च कृष्णञ्च काकणं त्रिफलोपमम् । कृष्णलिङ्गैर्युतैः सर्वैः स्वस्वकारणतो भवेत् ॥ १,१६४.

'काकण' सुरुवातीला लाल आणि नंतर काळा होतो, त्रिफळेसारखा दिसतो; त्यात सर्व काळे लक्षणे असू शकतात, आणि प्रत्येक त्याच्या कारणामुळे निर्माण होतो.

दोषभेदाय विहितैरादिशेल्लिङ्गकर्मभिः । कुष्ठस्वदोषानुगतं सर्वदोषगतं त्यजेत् ॥ १,१६४.

दोषांचे प्रकार ओळखण्यासाठी, त्यांची लक्षणे आणि परिणाम सांगावीत; सर्व दोषांनी निर्माण झालेला कुष्ठरोग सोडावा.