गरुडपुराणम्

श्वासकासातिसारास्यशोषहिक्कावमिभ्रमैः । मोहवैवर्ण्यमूर्छाङ्गभङ्गग्निसदनैर्युताम् । इत्ययं ग्रन्थिवीसर्पः कफमारुतकोपजः ॥ १,१६३.

श्वास लागणे, खोकला, अतिसार, तोंड कोरडे पडणे, हिक्का, उलटी, गरगरणे, गोंधळ, रंग बदलणे, बेशुद्धी, अंग तुटल्यासारखे वाटणे, भूक मंदावणे — हे सर्व लक्षणे असलेला, कफ आणि वात वाढल्याने होणारा हा ग्रंथिवीसर्प आहे.

कफपित्ताज्ज्वरः स्तम्भो निद्रा तन्द्रा शिरोरुजा । अङ्गावसादविक्षेंपौ प्रलापारोचकभ्रमाः ॥ १,१६३.

कफ आणि पित्तामुळे ताप, अंग जड होणे, झोप येणे, आळस, डोकेदुखी, अंगात अशक्तपणा, थरथर, बडबड, भूक मंदावणे आणि गरगरणे असे त्रास होतात.

मूर्छाग्निहानिर्भेदोऽस्थ्नां पिपासेन्द्रियगौरवम् । आमोपवेशनं लेपः स्रोतसां स च सर्पति ॥ १,१६३.

बेशुद्धी, पचनशक्ती कमी होणे, हाडे दुखणे, तहान, इंद्रियांना जडपणा, आम जमा होणे आणि लेप तयार होतो; हा विकार नाड्यांमधून पसरतो.

प्रायेणामाशयं गृह्णन्नेकदेशं न चातिरुक् । पीडकैरवकीर्णोऽतिपीतलोहितपाण्डुरैः ॥ १,१६३.

साधारणपणे हा विकार पोटाला धरतो, एका जागी फार वेदना नसतात, फोडांनी भरलेला, खूप पिवळा, लाल किंवा फिकट दिसतो.

स्निध्नोऽसितो मेचकाभो मलिनः शोथवान्गुरुः । गम्भीरपाकः प्रायोष्मस्पृष्टः क्लिन्नोंऽवदीर्यते ॥ १,१६३.

हा चिकट, काळा, काळ्या राखेसारखा, मळलेला, सूजलेला, जड असतो; आतून खोलवर पिकतो, उष्णतेने ओलसर होतो आणि फुटतो.

पक्ववच्छीर्णमांसश्च स्पष्टस्नायुशिरागणः । सर्वगो लक्षणैः सर्वेः सर्वगत्वक्समर्पणः । शवगन्धी च वीसर्पः कर्दमाख्यमुशन्ति तम् ॥ १,१६३.

पिकलेल्या मांसासारखा, स्नायु आणि शिरा स्पष्ट दिसतात, सर्व अंगांना सर्व लक्षणे असतात, सगळीकडे पसरतो आणि मृत शरीरासारखा वास येतो; याला 'कर्दम' असे नाव आहे.

बाह्यहेतोः क्षतात्क्रुद्ध्वः सरक्तं पित्तमीरयन् । वीसर्पं मारुतः कुर्यात्कुलत्थसदृशैश्चितम् ॥ १,१६३.

बाह्य कारणांमुळे, जखमेमुळे रक्त आणि पित्त चिडले की, वात अशा गाठी निर्माण करतो ज्या कुलथासारख्या दिसतात.

स्फोटैः शोथज्वररुजादाहाढ्यं श्यावशोणितम् । पथग्दोषैस्त्रयः साध्या द्वन्द्वजाश्चानुपद्रवाः ॥ १,१६३.

फोड, सूज, ताप, वेदना, जळजळ, काळसर रक्त — मार्गदोषांनी निर्माण झालेले तिन्ही विकार बरे होऊ शकतात आणि द्वंद्वदोषांनी झालेले त्रास उपद्रवाशिवाय असतात.

असाध्याः कृतसर्वोत्थाः सर्वे चाक्रान्तमर्मणः । शीर्णस्नायुशिरामांसाः क्लिन्नाश्चशवगन्धयः ॥ १,१६३.

सर्व कारणांनी निर्माण झालेले आणि मर्मस्थानांवर गेलेले विकार बरे होत नाहीत; स्नायु, शिरा, मांस फाटलेले, ओलसर आणि मृत शरीरासारखा वास येणारे असतात.

श्रीगरुडमहापुराणम् १६४ धन्वन्तरिरुवाच । मिथ्याहारविहारेण विशेषेण विरोधिना । साधुनिन्दावधाद्युद्धहरणाद्यैश्च सेवितैः ॥ १,१६४.

धन्वंतरी म्हणाले — चुकीच्या खाण्या-पिण्यामुळे आणि चुकीच्या वागण्यामुळे, तसेच चांगल्या लोकांची निंदा करणे, दुर्लक्ष करणे, भांडणे, चोरी करणे यांसारख्या वाईट वागणुकीमुळे —

पाप्मभिः कर्मभिः सद्यः प्राक्तनैः प्रेरितामलाः । शिराः प्रपद्य तैर्युक्तास्त्वग्वसारक्तमामिषम् ॥ १,१६४.

नवीन आणि जुन्या अशा पापी कर्मांमुळे अशुद्ध द्रव्ये नसांमध्ये जातात; ती त्वचा, मांस, रक्त आणि मेद यांच्यात मिसळतात.

दूषयन्ति च संशोष्य निश्चरन्तस्ततो बहिः । त्वचः कुर्वान्ति वैवर्ण्यं शिष्टाः कुष्ठमुशन्तितम् ॥ १,१६४.

ही अशुद्ध द्रव्ये त्या धातूंना खराब करतात, त्यांना कोरडे करून बाहेर येतात; त्यामुळे त्वचेचा रंग बदलतो, आणि उरलेली अशुद्धता कुष्ठरोग व इतर त्वचारोगांच्या रूपाने दिसते.

कालेनोपेक्षितं यत्स्यात्सर्वं कोष्ठानि तद्वपुः । प्रपद्य धातून्बाह्यान्तः सर्वान्संक्लेद्य चावहेत् ॥ १,१६४.

वेळेवर उपचार न केल्यास, हे दोष सर्व शरीराच्या नाड्यांमध्ये पसरतात; मग ते बाह्य आणि अंतर्गत सर्व धातूंमध्ये जाऊन त्यांना बिघडवतात आणि भरून वाहू लागतात.

सस्वेदक्लेदसङ्कोचान्कृमीन् सूक्ष्मांश्चदारुणान् । लोमत्वक्स्नायुधमनीराक्रामति यथाक्रमम् ॥ १,१६४.

घाम, ओलावा आणि आकुंचन यांच्या योगे सूक्ष्म व कठीण जंतू तयार होतात, जे केस, त्वचा, स्नायू आणि रक्तवाहिन्या यामध्ये एकामागून एक पसरतात.

भस्माच्छादितवत्कुर्याद्बाह्यं कुष्ठमुदाहृतम् । कुष्ठानि सप्तधा दोषैः पृथग्द्वन्द्वैः समागतैः ॥ १,१६४.

हे दोष जणू काही राखेने झाकलेले आहे असे वाटणारे बाह्य कुष्ठरोग निर्माण करतात; कुष्ठरोग सात प्रकारचे असतात, ते दोष एकटे, दोन मिळून किंवा तिन्ही मिळून होतात.

सर्वेष्वपि त्रिदोषेषु व्यपदेशोऽधिकस्ततः । वातेन कुष्ठं कापालं पित्तेनौदुम्बरं कफात् ॥ १,१६४.

तीनही दोषांमध्ये वेगवेगळे प्रकार ओळखले जातात: वातामुळे होणारे कुष्ठ 'कापाळ', पित्तामुळे 'औदुंबर', आणि कफामुळे —

मण्डलाख्यं विचर्चो च ऋष्याख्यं वातपित्तजम् । चर्मैककुष्ठं किटिमं सिध्मालसविपादिकाः ॥ १,१६४.

— 'मंडल', 'विचर्चू', 'ऋष्य' आणि वात-पित्तामुळे होणारे; 'चर्म', 'एककुष्ठ', 'किटिम', 'सिध्मा', 'अलसा' आणि 'विपादिका'.

वातश्लेष्मोद्भवाः श्लेष्मपित्ताद्दद्रूशतारुषी । पुण्डरीकं सविस्फोटं पामा चर्मदलं तथा ॥ १,१६४.

वात-कफ आणि कफ-पित्त यांच्यामुळे 'दद्रू' आणि 'शतारुषी' होतात; 'पुंडरीक' (फोडांसह), 'पामा' आणि 'चर्मदल' देखील.

सर्वेभ्यः काकणं पूर्वत्रिकं दद्रु सकाकणम् । पुण्डरीकर्यजिह्वे च महाकुष्ठानि सप्त तु ॥ १,१६४.

या सर्वांमध्ये 'काकण', 'पूर्वत्रिक', 'दद्रू' (काकणासह), 'पुंडरीक', 'र्यजिह्वा' — हे सात मुख्य कुष्ठरोग आहेत.

अतिश्लक्ष्णखरस्पर्शस्वेदास्वेदविवर्णताः । दाहः कण्डूस्त्वचि स्वापस्तोदः कोचोन्नतिस्तमः ॥ १,१६४.

अतिशय गुळगुळीत किंवा खरखरीत स्पर्श, घाम येणे किंवा कोरडेपणा, रंग बदल, जळजळ, त्वचेची खाज, बधिरता, टोचणारे दुखणे, सूज आणि काळसरपणा —

व्रणानामधिकं शूलं शीघ्रोत्पत्तिश्चिरस्थितिः । रूढानामपि रूक्षत्वं निमित्तेऽल्पेऽतिकोपनम् ॥ १,१६४.

जखमांना जास्त वेदना, पटकन होणे आणि खूप दिवस टिकणे, बरे झाल्यावरही कोरडेपणा राहणे; अगदी थोड्या कारणानेही ते जोरात वाढतात.

रोमहर्षोऽसृजः कार्ष्ण्यं कुष्ठलक्षणमग्रजम् । कृष्णारुणकपालाभं यद्रूक्षं परुषं तनु ॥ १,१६४.

अंगावर शहारे येणे, रक्त काळे पडणे — हे कुष्ठरोगाची सुरुवातीची लक्षणे; जेव्हा ते काळे, लाल, कोरडे, खरखरीत आणि पातळ, कापाळासारखे दिसते —

विस्तृताकृतिपर्यस्तन्दूषितैर्लोमभिश्चितम् । कापालं तोदबहुलं तत्कुष्ठं विषमं स्मृतम् ॥ १,१६४.

— मोठ्या आकारात पसरलेले, खराब केसांनी भरलेले, ते 'कापाळ' कुष्ठरोग समजला जातो, ज्यात खूप टोचणारे दुखणे असते आणि तो अनियमित असतो.

उदुम्बरफलाभासं कुष्ठमौदुम्बरं वदेत् । वर्तुलं बहुलकेत्युक्तं दाहरुजाधिकम् ॥ १,१६४.

उदुंबर फळासारखा दिसणारा कुष्ठरोग 'औदुंबर' म्हणतात; तो गोल, कडा जाड, आणि त्यात जळजळ व वेदना जास्त असतात.

असंच्छन्नमदरणं कृमिवत्स्यादुदुम्बरम् । स्थिरं सत्यानं गुरु स्निग्धं श्वेतरक्तं मलान्वितम् ॥ १,१६४.

हा रोग झाकलेला नसतो, पसरत नाही, आणि जंतूंनी भरलेला असतो; तो घट्ट, खरा, जड, तेलकट, पांढरा किंवा लाल, आणि अशुद्धतेने युक्त असतो.

अन्योन्यसक्तपुच्छूनबहुकण्डूस्नुतिकृमि । श्लक्ष्णपीताभासंयुक्तं मण्डलं परिकीर्तितम् ॥ १,१६४.

एकमेकांना चिकटलेल्या शेपटीसारखे, खूप खाज, स्त्राव आणि जंतू असलेले; गुळगुळीत आणि पिवळसर दिसणारे, हे 'मंडल' म्हणून ओळखले जाते.

सकण्डूपिटिका श्यावा सक्लेदा च विचर्चिका । परुषन्तत्ररक्तान्तमन्तः श्यामं समुन्नतम् ॥ १,१६४.

खाज आणि पुटकुळ्या असलेले, काळसर आणि ओलसर, हे 'विचर्चिका' आहे; ते खरखरीत, आतून लाल, आत काळसर आणि फुगलेले असते.

ऋष्यजिह्वाकृतिप्रोक्तं ऋष्यजिह्वं बहुक्रिमि । हस्तिचर्मखरस्पर्शं चर्माख्यं कुष्ठमुच्यते ॥ १,१६४.

जे त्वचेवर हिरव्याच्या जिभेसारखे दिसते, त्यात अनेक कृमी असतात, आणि हत्तीच्या कातडीसारखे खरखरीत वाटते, त्याला 'कर्म' नावाचा कुष्ठरोग म्हणतात.

अस्वेदञ्चमत्स्यशल्कसन्निभं किटिमं पुनः । रूक्षाग्निवर्णं दुः स्पर्शं कण्डूमत्परुषासितम् ॥ १,१६४.

जे घाम येत नाही, मासळीच्या खव्यासारखे दिसते, कोरडे असते, अग्नीसारखे रंगाचे, स्पर्शास कठीण, खाज येणारे, खरखरीत आणि करड्या काळपट रंगाचे असते, त्याला 'किटिम' म्हणतात.