गरुडपुराणम्

पित्ताद्द्रुतगतिः पित्तज्वरलिङ्गोऽतिलोहितः । कफात्कण्डूयुतः स्निग्धः कफज्वरसमानरुक् ॥ १,१६३.

पित्तामुळे झाल्यास तो लवकर पसरतो, पित्तज्वरासारखी लक्षणे आणि तीव्र लालपणा असतो; कफामुळे झाल्यास खाज, स्निग्धपणा आणि कफज्वरासारखी वेदना असते.

सन्निपातसमुत्थाश्च सर्वलिङ्गसमन्विताः । स्वदोषलिङ्गैश्चीयन्ते सर्वैः स्फोटैरुपेक्षिताः । तेऽपि स्वेदान्विमुञ्चति बिभ्रतो व्रणलक्षणम् ॥ १,१६३.

सर्व कारणांच्या एकत्र येण्याने निर्माण होणारे, सर्व लक्षणांनी युक्त असे हे विकार, स्वतःच्या दोषांच्या खुणांनी वाढतात. सर्व फोडांकडून दुर्लक्षित राहतात, पण तरीही ते घाम सोडतात आणि जखमेची चिन्हे दाखवतात.

वातपित्ताज्ज्वरच्छर्दिमूर्छातीसारतृड्भ्रमैः । गन्थिभेदाग्निसदनतमकारोचकैर्युतः ॥ १,१६३.

वात आणि पित्तामुळे ताप, उलटी, बेशुद्धी, अतिसार, तहान, गरगरणे, गाठी फुटणे, भूक मंदावणे, अंधार दिसणे आणि तोंडाला चव न लागणे असे अनेक त्रास होतात.

करोति सर्वमङ्गञ्च दीप्ताङ्गारावकीर्णवत् । यंयं देशं विसर्पश्च विसर्पति भवेत्ससः ॥ १,१६३.

हे सर्व अंगांवर परिणाम करते, जणू काही प्रज्वलित निखारे विखुरले आहेत तसे. ज्या भागात हा विकार पसरतो, तिथे तो वेगाने वाढतो.

शान्ताङ्गारासितो नीलो रक्तो वासु च चीयते । अग्निदग्ध इव स्फोटैः शीघ्रगत्वाद्द्रुतं स च ॥ १,१६३.

निखारे शांत झाल्यावर हा विकार काळा, निळा किंवा लाल दिसतो आणि वाढतो. जणू काही आग लागली आहे तसे फोड येतात आणि हा विकार फार वेगाने पसरतो.

मर्मानुसारी वीसर्पः स्याद्वातोऽतिबलस्ततः । व्यथतेऽङ्गं हरेत्संज्ञां निद्राञ्च श्वासमीरयेत् ॥ १,१६३.

हा विकार जर मर्मस्थानांनुसार पसरला आणि वात खूपच वाढला, तर अंगांना वेदना होते, शुद्ध हरपते, झोप येते आणि श्वास घ्यायला त्रास होतो.

हिक्काञ्च स गतोऽवस्थामीदृशीं लभते नरः । क्वचिन्मर्मारतिग्रस्तो भूमिशय्यासनादिषु ॥ १,१६३.

हिक्का येते आणि माणूस अशा अवस्थेला पोहोचतो. कधी कधी मर्मस्थानांमध्ये त्रास होऊन तो जमिनीवर, पलंगावर किंवा आसनावर पडतो.

चेष्टमानस्ततः क्लिष्टो मनोदेहप्रमोहवान् । दुष्प्रबोधोऽश्नुते निद्रां सोऽग्निवीसर्प उच्यते ॥ १,१६३.

मग तो हालचाल करताना त्रासलेला असतो, मन आणि शरीर गोंधळलेले असते, झोपेतून उठवणे कठीण होते. हा अग्निवीसर्प म्हणून ओळखला जातो.

कफेन रुद्धः पवनो भित्त्वातं बहुधा कफम् । रक्तं वा वृद्धरक्तस्य त्वक्छिरास्नायुमांसगम् ॥ १,१६३.

कफामुळे वात अडवला गेला की, तो कफ किंवा रक्त फोडून अनेक मार्गांनी बाहेर पडतो. रक्त वाढले असेल तर त्वचा, शिरा, स्नायु आणि मांस यांवर परिणाम होतो.

दूषयित्वा तु दीर्घानुवृत्तस्थूलखरात्मिकाम् । ग्रन्थीनां कुरुते मालां सरक्तान्तीव्ररुग्ज्वराम् ॥ १,१६३.

हे सर्व दूषित केल्यावर, लांब, जाड, खरखरीत गाठींची माळ तयार होते, ती सर्व रक्ताळलेली, तीव्र वेदना आणि ताप युक्त असते.

श्वासकासातिसारास्यशोषहिक्कावमिभ्रमैः । मोहवैवर्ण्यमूर्छाङ्गभङ्गग्निसदनैर्युताम् । इत्ययं ग्रन्थिवीसर्पः कफमारुतकोपजः ॥ १,१६३.

श्वास लागणे, खोकला, अतिसार, तोंड कोरडे पडणे, हिक्का, उलटी, गरगरणे, गोंधळ, रंग बदलणे, बेशुद्धी, अंग तुटल्यासारखे वाटणे, भूक मंदावणे — हे सर्व लक्षणे असलेला, कफ आणि वात वाढल्याने होणारा हा ग्रंथिवीसर्प आहे.

कफपित्ताज्ज्वरः स्तम्भो निद्रा तन्द्रा शिरोरुजा । अङ्गावसादविक्षेंपौ प्रलापारोचकभ्रमाः ॥ १,१६३.

कफ आणि पित्तामुळे ताप, अंग जड होणे, झोप येणे, आळस, डोकेदुखी, अंगात अशक्तपणा, थरथर, बडबड, भूक मंदावणे आणि गरगरणे असे त्रास होतात.

मूर्छाग्निहानिर्भेदोऽस्थ्नां पिपासेन्द्रियगौरवम् । आमोपवेशनं लेपः स्रोतसां स च सर्पति ॥ १,१६३.

बेशुद्धी, पचनशक्ती कमी होणे, हाडे दुखणे, तहान, इंद्रियांना जडपणा, आम जमा होणे आणि लेप तयार होतो; हा विकार नाड्यांमधून पसरतो.

प्रायेणामाशयं गृह्णन्नेकदेशं न चातिरुक् । पीडकैरवकीर्णोऽतिपीतलोहितपाण्डुरैः ॥ १,१६३.

साधारणपणे हा विकार पोटाला धरतो, एका जागी फार वेदना नसतात, फोडांनी भरलेला, खूप पिवळा, लाल किंवा फिकट दिसतो.

स्निध्नोऽसितो मेचकाभो मलिनः शोथवान्गुरुः । गम्भीरपाकः प्रायोष्मस्पृष्टः क्लिन्नोंऽवदीर्यते ॥ १,१६३.

हा चिकट, काळा, काळ्या राखेसारखा, मळलेला, सूजलेला, जड असतो; आतून खोलवर पिकतो, उष्णतेने ओलसर होतो आणि फुटतो.

पक्ववच्छीर्णमांसश्च स्पष्टस्नायुशिरागणः । सर्वगो लक्षणैः सर्वेः सर्वगत्वक्समर्पणः । शवगन्धी च वीसर्पः कर्दमाख्यमुशन्ति तम् ॥ १,१६३.

पिकलेल्या मांसासारखा, स्नायु आणि शिरा स्पष्ट दिसतात, सर्व अंगांना सर्व लक्षणे असतात, सगळीकडे पसरतो आणि मृत शरीरासारखा वास येतो; याला 'कर्दम' असे नाव आहे.

बाह्यहेतोः क्षतात्क्रुद्ध्वः सरक्तं पित्तमीरयन् । वीसर्पं मारुतः कुर्यात्कुलत्थसदृशैश्चितम् ॥ १,१६३.

बाह्य कारणांमुळे, जखमेमुळे रक्त आणि पित्त चिडले की, वात अशा गाठी निर्माण करतो ज्या कुलथासारख्या दिसतात.

स्फोटैः शोथज्वररुजादाहाढ्यं श्यावशोणितम् । पथग्दोषैस्त्रयः साध्या द्वन्द्वजाश्चानुपद्रवाः ॥ १,१६३.

फोड, सूज, ताप, वेदना, जळजळ, काळसर रक्त — मार्गदोषांनी निर्माण झालेले तिन्ही विकार बरे होऊ शकतात आणि द्वंद्वदोषांनी झालेले त्रास उपद्रवाशिवाय असतात.

असाध्याः कृतसर्वोत्थाः सर्वे चाक्रान्तमर्मणः । शीर्णस्नायुशिरामांसाः क्लिन्नाश्चशवगन्धयः ॥ १,१६३.

सर्व कारणांनी निर्माण झालेले आणि मर्मस्थानांवर गेलेले विकार बरे होत नाहीत; स्नायु, शिरा, मांस फाटलेले, ओलसर आणि मृत शरीरासारखा वास येणारे असतात.

श्रीगरुडमहापुराणम् १६४ धन्वन्तरिरुवाच । मिथ्याहारविहारेण विशेषेण विरोधिना । साधुनिन्दावधाद्युद्धहरणाद्यैश्च सेवितैः ॥ १,१६४.

धन्वंतरी म्हणाले — चुकीच्या खाण्या-पिण्यामुळे आणि चुकीच्या वागण्यामुळे, तसेच चांगल्या लोकांची निंदा करणे, दुर्लक्ष करणे, भांडणे, चोरी करणे यांसारख्या वाईट वागणुकीमुळे —

पाप्मभिः कर्मभिः सद्यः प्राक्तनैः प्रेरितामलाः । शिराः प्रपद्य तैर्युक्तास्त्वग्वसारक्तमामिषम् ॥ १,१६४.

नवीन आणि जुन्या अशा पापी कर्मांमुळे अशुद्ध द्रव्ये नसांमध्ये जातात; ती त्वचा, मांस, रक्त आणि मेद यांच्यात मिसळतात.

दूषयन्ति च संशोष्य निश्चरन्तस्ततो बहिः । त्वचः कुर्वान्ति वैवर्ण्यं शिष्टाः कुष्ठमुशन्तितम् ॥ १,१६४.

ही अशुद्ध द्रव्ये त्या धातूंना खराब करतात, त्यांना कोरडे करून बाहेर येतात; त्यामुळे त्वचेचा रंग बदलतो, आणि उरलेली अशुद्धता कुष्ठरोग व इतर त्वचारोगांच्या रूपाने दिसते.

कालेनोपेक्षितं यत्स्यात्सर्वं कोष्ठानि तद्वपुः । प्रपद्य धातून्बाह्यान्तः सर्वान्संक्लेद्य चावहेत् ॥ १,१६४.

वेळेवर उपचार न केल्यास, हे दोष सर्व शरीराच्या नाड्यांमध्ये पसरतात; मग ते बाह्य आणि अंतर्गत सर्व धातूंमध्ये जाऊन त्यांना बिघडवतात आणि भरून वाहू लागतात.

सस्वेदक्लेदसङ्कोचान्कृमीन् सूक्ष्मांश्चदारुणान् । लोमत्वक्स्नायुधमनीराक्रामति यथाक्रमम् ॥ १,१६४.

घाम, ओलावा आणि आकुंचन यांच्या योगे सूक्ष्म व कठीण जंतू तयार होतात, जे केस, त्वचा, स्नायू आणि रक्तवाहिन्या यामध्ये एकामागून एक पसरतात.

भस्माच्छादितवत्कुर्याद्बाह्यं कुष्ठमुदाहृतम् । कुष्ठानि सप्तधा दोषैः पृथग्द्वन्द्वैः समागतैः ॥ १,१६४.

हे दोष जणू काही राखेने झाकलेले आहे असे वाटणारे बाह्य कुष्ठरोग निर्माण करतात; कुष्ठरोग सात प्रकारचे असतात, ते दोष एकटे, दोन मिळून किंवा तिन्ही मिळून होतात.

सर्वेष्वपि त्रिदोषेषु व्यपदेशोऽधिकस्ततः । वातेन कुष्ठं कापालं पित्तेनौदुम्बरं कफात् ॥ १,१६४.

तीनही दोषांमध्ये वेगवेगळे प्रकार ओळखले जातात: वातामुळे होणारे कुष्ठ 'कापाळ', पित्तामुळे 'औदुंबर', आणि कफामुळे —

मण्डलाख्यं विचर्चो च ऋष्याख्यं वातपित्तजम् । चर्मैककुष्ठं किटिमं सिध्मालसविपादिकाः ॥ १,१६४.

— 'मंडल', 'विचर्चू', 'ऋष्य' आणि वात-पित्तामुळे होणारे; 'चर्म', 'एककुष्ठ', 'किटिम', 'सिध्मा', 'अलसा' आणि 'विपादिका'.

वातश्लेष्मोद्भवाः श्लेष्मपित्ताद्दद्रूशतारुषी । पुण्डरीकं सविस्फोटं पामा चर्मदलं तथा ॥ १,१६४.

वात-कफ आणि कफ-पित्त यांच्यामुळे 'दद्रू' आणि 'शतारुषी' होतात; 'पुंडरीक' (फोडांसह), 'पामा' आणि 'चर्मदल' देखील.

सर्वेभ्यः काकणं पूर्वत्रिकं दद्रु सकाकणम् । पुण्डरीकर्यजिह्वे च महाकुष्ठानि सप्त तु ॥ १,१६४.

या सर्वांमध्ये 'काकण', 'पूर्वत्रिक', 'दद्रू' (काकणासह), 'पुंडरीक', 'र्यजिह्वा' — हे सात मुख्य कुष्ठरोग आहेत.