गरुडपुराणम्

आघातेन च शस्त्रादिच्छेदभेदक्षतादिभिः । हिमानिलैर्दध्यनिलैर्भल्लातकपिकच्छजैः ॥ १,१६२.

आघात, शस्त्र किंवा इतर जखमा, थंड किंवा आंबट वारा, भल्लातक किंवा कपिकच्छु या वनस्पतींमुळेही सूज येऊ शकते.

रसैः शुष्कैश्च संस्पर्शाच्छ्वयथुः स्याद्विसर्पवान् । भृशोष्मा लोहिताभासः प्रायशः पित्तलक्षणः ॥ १,१६२.

तिखट किंवा कोरड्या पदार्थांच्या स्पर्शाने सूज येते, त्यासोबत पसरत जाणारी जळजळ, तीव्र उष्णता, लालसरपणा आणि बहुतेक वेळा पित्ताची लक्षणे दिसतात.

विषजः सविषप्राणिपरिसर्पणमूत्रणात् । दंष्ट्रादन्तनखाघातादविषप्राणिनामपि ॥ १,१६२.

विषामुळे आलेली सूज विषारी प्राणी चावल्याने, ओरखडा किंवा स्पर्शाने, तसेच अविषारी प्राण्यांच्या घासामुळेही होते.

विण्मूत्रशुक्रोपहतमलवद्वस्तुसंङ्करात् । विषवृक्षानिलस्पर्शाद्गरयोगावचूर्णनात् ॥ १,१६२.

मल, मूत्र, शुक्र किंवा इतर अशुद्ध पदार्थांनी दूषित झाल्याने, विषारी वनस्पती किंवा वाऱ्याच्या संपर्काने, किंवा विषारी चूर्ण वापरल्यानेही सूज येऊ शकते.

मृदुश्चलोऽवलम्बी च शीघ्रो दाहरुजाकरः । नवोऽनुपद्रवः शोथः साध्योऽसाध्यः पुरेरितः ॥ १,१६२.

अशी सूज मऊ, हलती, लोंबती, पटकन जळजळ व वेदना देते, नवीन असते, गुंतागुंत नसते आणि परंपरेनुसार ती बरी होणारी किंवा न होणारी मानली जाते.

श्रीगरुडमहापुराणम् १६३ धन्वन्तीररुवाच । विसर्पादिनिदानन्ते वक्ष्ये सुश्रुत तच्छृणु । स्याद्विसर्पो विघातात्तु दोषैर्दुष्टैश्च शोथवत् ॥ १,१६३.

धन्वंतरी म्हणाले: आता मी विसर्प वगैरे रोगांची कारणे सांगतो, ऐक सुश्रुत. विसर्प हा जखम किंवा दूषित दोषांमुळे, सूजेप्रमाणेच, होतो.

अधिष्ठानञ्च तं प्राहुर्बाह्यं तत्र भयाच्छ्रमात् । यथात्तरञ्च दुः साध्यस्तत्र दोषो यथायथम् ॥ १,१६३.

त्याचे स्थान बाह्य असते, आणि तिथे भीती किंवा श्रमामुळे तो अधिक तीव्र होतो; बरा होण्याची कठीणता दोषानुसार वेगळी असते.

प्रकोपनैः प्रकुपिता विशेषेण विदाहिभिः । देहे शीघ्रं विशन्तीह तेऽन्तरे हि स्थिता बहिः ॥ १,१६३.

विशिष्ट कारणांनी दोष चिडले की ते शरीरात लवकर प्रवेश करतात, काही आत राहतात तर काही बाहेर प्रकट होतात.

तृष्णाभियोगाद्वेगानां विषमाच्च प्रवर्तनात् । आशु चाग्निबलभ्रंशादतो बाह्यं विसर्पयेत् ॥ १,१६३.

जास्त तहान, नैसर्गिक वेग रोखणे किंवा असम्यक कृती, आणि अचानक पचनशक्ती कमी झाल्याने हा रोग बाहेर पसरतो.

तत्र वातात्स वीसर्पो वातज्वरसमव्यथः । शोथस्फुरणनिस्तोदभेदायासार्तिहर्षवान् ॥ १,१६३.

वायूमुळे झालेल्या विसर्पात वायूजन्य तापासारखी लक्षणे असतात: सूज, धडधड, टोचणारी वेदना, थकवा आणि प्रसन्नता जाणवते.

पित्ताद्द्रुतगतिः पित्तज्वरलिङ्गोऽतिलोहितः । कफात्कण्डूयुतः स्निग्धः कफज्वरसमानरुक् ॥ १,१६३.

पित्तामुळे झाल्यास तो लवकर पसरतो, पित्तज्वरासारखी लक्षणे आणि तीव्र लालपणा असतो; कफामुळे झाल्यास खाज, स्निग्धपणा आणि कफज्वरासारखी वेदना असते.

सन्निपातसमुत्थाश्च सर्वलिङ्गसमन्विताः । स्वदोषलिङ्गैश्चीयन्ते सर्वैः स्फोटैरुपेक्षिताः । तेऽपि स्वेदान्विमुञ्चति बिभ्रतो व्रणलक्षणम् ॥ १,१६३.

सर्व कारणांच्या एकत्र येण्याने निर्माण होणारे, सर्व लक्षणांनी युक्त असे हे विकार, स्वतःच्या दोषांच्या खुणांनी वाढतात. सर्व फोडांकडून दुर्लक्षित राहतात, पण तरीही ते घाम सोडतात आणि जखमेची चिन्हे दाखवतात.

वातपित्ताज्ज्वरच्छर्दिमूर्छातीसारतृड्भ्रमैः । गन्थिभेदाग्निसदनतमकारोचकैर्युतः ॥ १,१६३.

वात आणि पित्तामुळे ताप, उलटी, बेशुद्धी, अतिसार, तहान, गरगरणे, गाठी फुटणे, भूक मंदावणे, अंधार दिसणे आणि तोंडाला चव न लागणे असे अनेक त्रास होतात.

करोति सर्वमङ्गञ्च दीप्ताङ्गारावकीर्णवत् । यंयं देशं विसर्पश्च विसर्पति भवेत्ससः ॥ १,१६३.

हे सर्व अंगांवर परिणाम करते, जणू काही प्रज्वलित निखारे विखुरले आहेत तसे. ज्या भागात हा विकार पसरतो, तिथे तो वेगाने वाढतो.

शान्ताङ्गारासितो नीलो रक्तो वासु च चीयते । अग्निदग्ध इव स्फोटैः शीघ्रगत्वाद्द्रुतं स च ॥ १,१६३.

निखारे शांत झाल्यावर हा विकार काळा, निळा किंवा लाल दिसतो आणि वाढतो. जणू काही आग लागली आहे तसे फोड येतात आणि हा विकार फार वेगाने पसरतो.

मर्मानुसारी वीसर्पः स्याद्वातोऽतिबलस्ततः । व्यथतेऽङ्गं हरेत्संज्ञां निद्राञ्च श्वासमीरयेत् ॥ १,१६३.

हा विकार जर मर्मस्थानांनुसार पसरला आणि वात खूपच वाढला, तर अंगांना वेदना होते, शुद्ध हरपते, झोप येते आणि श्वास घ्यायला त्रास होतो.

हिक्काञ्च स गतोऽवस्थामीदृशीं लभते नरः । क्वचिन्मर्मारतिग्रस्तो भूमिशय्यासनादिषु ॥ १,१६३.

हिक्का येते आणि माणूस अशा अवस्थेला पोहोचतो. कधी कधी मर्मस्थानांमध्ये त्रास होऊन तो जमिनीवर, पलंगावर किंवा आसनावर पडतो.

चेष्टमानस्ततः क्लिष्टो मनोदेहप्रमोहवान् । दुष्प्रबोधोऽश्नुते निद्रां सोऽग्निवीसर्प उच्यते ॥ १,१६३.

मग तो हालचाल करताना त्रासलेला असतो, मन आणि शरीर गोंधळलेले असते, झोपेतून उठवणे कठीण होते. हा अग्निवीसर्प म्हणून ओळखला जातो.

कफेन रुद्धः पवनो भित्त्वातं बहुधा कफम् । रक्तं वा वृद्धरक्तस्य त्वक्छिरास्नायुमांसगम् ॥ १,१६३.

कफामुळे वात अडवला गेला की, तो कफ किंवा रक्त फोडून अनेक मार्गांनी बाहेर पडतो. रक्त वाढले असेल तर त्वचा, शिरा, स्नायु आणि मांस यांवर परिणाम होतो.

दूषयित्वा तु दीर्घानुवृत्तस्थूलखरात्मिकाम् । ग्रन्थीनां कुरुते मालां सरक्तान्तीव्ररुग्ज्वराम् ॥ १,१६३.

हे सर्व दूषित केल्यावर, लांब, जाड, खरखरीत गाठींची माळ तयार होते, ती सर्व रक्ताळलेली, तीव्र वेदना आणि ताप युक्त असते.

श्वासकासातिसारास्यशोषहिक्कावमिभ्रमैः । मोहवैवर्ण्यमूर्छाङ्गभङ्गग्निसदनैर्युताम् । इत्ययं ग्रन्थिवीसर्पः कफमारुतकोपजः ॥ १,१६३.

श्वास लागणे, खोकला, अतिसार, तोंड कोरडे पडणे, हिक्का, उलटी, गरगरणे, गोंधळ, रंग बदलणे, बेशुद्धी, अंग तुटल्यासारखे वाटणे, भूक मंदावणे — हे सर्व लक्षणे असलेला, कफ आणि वात वाढल्याने होणारा हा ग्रंथिवीसर्प आहे.

कफपित्ताज्ज्वरः स्तम्भो निद्रा तन्द्रा शिरोरुजा । अङ्गावसादविक्षेंपौ प्रलापारोचकभ्रमाः ॥ १,१६३.

कफ आणि पित्तामुळे ताप, अंग जड होणे, झोप येणे, आळस, डोकेदुखी, अंगात अशक्तपणा, थरथर, बडबड, भूक मंदावणे आणि गरगरणे असे त्रास होतात.

मूर्छाग्निहानिर्भेदोऽस्थ्नां पिपासेन्द्रियगौरवम् । आमोपवेशनं लेपः स्रोतसां स च सर्पति ॥ १,१६३.

बेशुद्धी, पचनशक्ती कमी होणे, हाडे दुखणे, तहान, इंद्रियांना जडपणा, आम जमा होणे आणि लेप तयार होतो; हा विकार नाड्यांमधून पसरतो.

प्रायेणामाशयं गृह्णन्नेकदेशं न चातिरुक् । पीडकैरवकीर्णोऽतिपीतलोहितपाण्डुरैः ॥ १,१६३.

साधारणपणे हा विकार पोटाला धरतो, एका जागी फार वेदना नसतात, फोडांनी भरलेला, खूप पिवळा, लाल किंवा फिकट दिसतो.

स्निध्नोऽसितो मेचकाभो मलिनः शोथवान्गुरुः । गम्भीरपाकः प्रायोष्मस्पृष्टः क्लिन्नोंऽवदीर्यते ॥ १,१६३.

हा चिकट, काळा, काळ्या राखेसारखा, मळलेला, सूजलेला, जड असतो; आतून खोलवर पिकतो, उष्णतेने ओलसर होतो आणि फुटतो.

पक्ववच्छीर्णमांसश्च स्पष्टस्नायुशिरागणः । सर्वगो लक्षणैः सर्वेः सर्वगत्वक्समर्पणः । शवगन्धी च वीसर्पः कर्दमाख्यमुशन्ति तम् ॥ १,१६३.

पिकलेल्या मांसासारखा, स्नायु आणि शिरा स्पष्ट दिसतात, सर्व अंगांना सर्व लक्षणे असतात, सगळीकडे पसरतो आणि मृत शरीरासारखा वास येतो; याला 'कर्दम' असे नाव आहे.

बाह्यहेतोः क्षतात्क्रुद्ध्वः सरक्तं पित्तमीरयन् । वीसर्पं मारुतः कुर्यात्कुलत्थसदृशैश्चितम् ॥ १,१६३.

बाह्य कारणांमुळे, जखमेमुळे रक्त आणि पित्त चिडले की, वात अशा गाठी निर्माण करतो ज्या कुलथासारख्या दिसतात.

स्फोटैः शोथज्वररुजादाहाढ्यं श्यावशोणितम् । पथग्दोषैस्त्रयः साध्या द्वन्द्वजाश्चानुपद्रवाः ॥ १,१६३.

फोड, सूज, ताप, वेदना, जळजळ, काळसर रक्त — मार्गदोषांनी निर्माण झालेले तिन्ही विकार बरे होऊ शकतात आणि द्वंद्वदोषांनी झालेले त्रास उपद्रवाशिवाय असतात.

असाध्याः कृतसर्वोत्थाः सर्वे चाक्रान्तमर्मणः । शीर्णस्नायुशिरामांसाः क्लिन्नाश्चशवगन्धयः ॥ १,१६३.

सर्व कारणांनी निर्माण झालेले आणि मर्मस्थानांवर गेलेले विकार बरे होत नाहीत; स्नायु, शिरा, मांस फाटलेले, ओलसर आणि मृत शरीरासारखा वास येणारे असतात.