गरुडपुराणम्

अतिमात्रं यदासेवेद्गुरुमत्यन्तशीतलम् । लवणक्षारतीक्ष्णाम्लशाकाम्बुस्वप्नजागरम् ॥ १,१६२.

कोणी खूप जड किंवा फार थंड पदार्थ, किंवा खारट, क्षारयुक्त, तिखट, आंबट भाजी, पाणी, किंवा झोप-जागरणाचा अयोग्य क्रम घेतल्यास,

रोधो वेगस्य वल्लूरमजीर्णश्रममैथुनम् । पच्यते मार्गगमनं यानेन क्षोभिणापि वा ॥ १,१६२.

स्वाभाविक वेग थांबवणं, कडक मांस खाणं, अपचन, दमणूक, मैथुन, प्रवास किंवा वाहनाने हालचाल—हे सगळं कारणीभूत ठरतं.

श्वासकासातिसारार्शोजठरप्रदरज्वराः । विष्टम्भालस्यकच्छर्दिहिक्कापाण्डुविसर्पकम् ॥ १,१६२.

श्वास लागणे, खोकला, अतिसार, मूळव्याध, पोटाचे विकार, ताप, फुगवटा, आळस, उलटी, हिक्का, पांडुरोग आणि फडफडणारे त्वचारोग होतात.

ऊर्ध्वशोथमधो बस्तौ मध्ये कुर्वन्ति मध्यगाः । सर्वाङ्गगः सर्वगतः प्रत्यप्रत्यगेति तदाश्रयः ॥ १,१६२.

मूत्राशयाच्या वर, खाली किंवा मध्ये सूज आली आणि ती मध्यभागी आहे, तर संपूर्ण अंगात पसरली असल्यास तिला 'सर्वांगग' म्हणतात, सर्वत्र पसरली असल्यास 'सर्वगत', आणि एखाद्या ठिकाणीच मर्यादित असल्यास 'प्रत्‍यप्रत्‍यग' असे म्हणतात.

तत्पूर्वरूपं क्षवथुः शिरायामङ्गगौरवम् । वाताच्छोथश्चलो रूक्षः खररोमारुणोऽसितः ॥ १,१६२.

त्याची सुरुवातीची लक्षणे म्हणजे शिंक येणे, डोके आणि अंगात जडपणा, वायूमुळे आलेली सूज जी हलती, कोरडी, केस खरखरीत, लालसर किंवा काळसर रंगाची असते.

शङ्खबस्त्यन्त्रशोफर्तिमेदोभेदाः प्रसुप्तिता । वातोत्तानः क्लमः शीघ्रमुन्नमेत्पीडितां तनुम् ॥ १,१६२.

मूत्राशय, सांधे आणि मेदामध्ये सूज येते, शरीर बधीर होते, वायू वर चढतो, थकवा येतो आणि लवकरच त्रास वाढतो, त्यामुळे पीडित शरीराला यातना होतात.

सिग्धस्तु मर्दनैः शाम्येद्रात्रावल्पो दिवा महान् । त्वक्सर्षपविलिप्ते च तस्मिंश्चिमिचिमायते ॥ १,१६२.

सूज स्निग्ध असल्यास ती मालिश केल्याने कमी होते, रात्री लहान आणि दिवसा मोठी दिसते; त्वचेवर मोहरीचे तेल लावल्यावर ती चिमचिमते.

पीतरक्तासिंताभासः पित्तजातश्च शोषकृत् । शीघ्रं नासौ वा प्रशमेन्मध्ये प्राग्दहते तनुम् ॥ १,१६२.

पित्तामुळे आलेली सूज पिवळसर-रक्तवर्णाची दिसते, कोरडेपणा आणते, पटकन कमी होत नाही किंवा अजिबातच कमी होत नाही, आणि शरीरात आतून जळजळ करते.

सतृट्दाहज्वरस्वेदो भ्रमक्लोदमदभ्रमाः । साभिलाषी शकृद्भेदो गन्धः स्पर्शसहो मृदुः ॥ १,१६२.

त्यात तहान, जळजळ, ताप, घाम, गरगर, ओलावा, बेशुद्धी, इच्छा, जुलाब, दुर्गंध, स्पर्शाने वेदना आणि मऊपणा असे लक्षणे दिसतात.

कण्डूमान्पाण्डुरोमा त्वक्कठिनः शीतलो गुरुः । स्निग्धःश्लक्ष्णः स्थिरः शूलो निद्राच्छर्द्यग्निमान्द्यकृत् ॥ १,१६२.

त्यात खाज, केस पांढरे होणे, त्वचा कठीण व थंड, जडपणा, स्निग्धता, गुळगुळीतपणा, स्थिरता, वेदना, झोप येणे, उलटी आणि मंद पचनशक्ती असे लक्षणे असतात.

आघातेन च शस्त्रादिच्छेदभेदक्षतादिभिः । हिमानिलैर्दध्यनिलैर्भल्लातकपिकच्छजैः ॥ १,१६२.

आघात, शस्त्र किंवा इतर जखमा, थंड किंवा आंबट वारा, भल्लातक किंवा कपिकच्छु या वनस्पतींमुळेही सूज येऊ शकते.

रसैः शुष्कैश्च संस्पर्शाच्छ्वयथुः स्याद्विसर्पवान् । भृशोष्मा लोहिताभासः प्रायशः पित्तलक्षणः ॥ १,१६२.

तिखट किंवा कोरड्या पदार्थांच्या स्पर्शाने सूज येते, त्यासोबत पसरत जाणारी जळजळ, तीव्र उष्णता, लालसरपणा आणि बहुतेक वेळा पित्ताची लक्षणे दिसतात.

विषजः सविषप्राणिपरिसर्पणमूत्रणात् । दंष्ट्रादन्तनखाघातादविषप्राणिनामपि ॥ १,१६२.

विषामुळे आलेली सूज विषारी प्राणी चावल्याने, ओरखडा किंवा स्पर्शाने, तसेच अविषारी प्राण्यांच्या घासामुळेही होते.

विण्मूत्रशुक्रोपहतमलवद्वस्तुसंङ्करात् । विषवृक्षानिलस्पर्शाद्गरयोगावचूर्णनात् ॥ १,१६२.

मल, मूत्र, शुक्र किंवा इतर अशुद्ध पदार्थांनी दूषित झाल्याने, विषारी वनस्पती किंवा वाऱ्याच्या संपर्काने, किंवा विषारी चूर्ण वापरल्यानेही सूज येऊ शकते.

मृदुश्चलोऽवलम्बी च शीघ्रो दाहरुजाकरः । नवोऽनुपद्रवः शोथः साध्योऽसाध्यः पुरेरितः ॥ १,१६२.

अशी सूज मऊ, हलती, लोंबती, पटकन जळजळ व वेदना देते, नवीन असते, गुंतागुंत नसते आणि परंपरेनुसार ती बरी होणारी किंवा न होणारी मानली जाते.

श्रीगरुडमहापुराणम् १६३ धन्वन्तीररुवाच । विसर्पादिनिदानन्ते वक्ष्ये सुश्रुत तच्छृणु । स्याद्विसर्पो विघातात्तु दोषैर्दुष्टैश्च शोथवत् ॥ १,१६३.

धन्वंतरी म्हणाले: आता मी विसर्प वगैरे रोगांची कारणे सांगतो, ऐक सुश्रुत. विसर्प हा जखम किंवा दूषित दोषांमुळे, सूजेप्रमाणेच, होतो.

अधिष्ठानञ्च तं प्राहुर्बाह्यं तत्र भयाच्छ्रमात् । यथात्तरञ्च दुः साध्यस्तत्र दोषो यथायथम् ॥ १,१६३.

त्याचे स्थान बाह्य असते, आणि तिथे भीती किंवा श्रमामुळे तो अधिक तीव्र होतो; बरा होण्याची कठीणता दोषानुसार वेगळी असते.

प्रकोपनैः प्रकुपिता विशेषेण विदाहिभिः । देहे शीघ्रं विशन्तीह तेऽन्तरे हि स्थिता बहिः ॥ १,१६३.

विशिष्ट कारणांनी दोष चिडले की ते शरीरात लवकर प्रवेश करतात, काही आत राहतात तर काही बाहेर प्रकट होतात.

तृष्णाभियोगाद्वेगानां विषमाच्च प्रवर्तनात् । आशु चाग्निबलभ्रंशादतो बाह्यं विसर्पयेत् ॥ १,१६३.

जास्त तहान, नैसर्गिक वेग रोखणे किंवा असम्यक कृती, आणि अचानक पचनशक्ती कमी झाल्याने हा रोग बाहेर पसरतो.

तत्र वातात्स वीसर्पो वातज्वरसमव्यथः । शोथस्फुरणनिस्तोदभेदायासार्तिहर्षवान् ॥ १,१६३.

वायूमुळे झालेल्या विसर्पात वायूजन्य तापासारखी लक्षणे असतात: सूज, धडधड, टोचणारी वेदना, थकवा आणि प्रसन्नता जाणवते.

पित्ताद्द्रुतगतिः पित्तज्वरलिङ्गोऽतिलोहितः । कफात्कण्डूयुतः स्निग्धः कफज्वरसमानरुक् ॥ १,१६३.

पित्तामुळे झाल्यास तो लवकर पसरतो, पित्तज्वरासारखी लक्षणे आणि तीव्र लालपणा असतो; कफामुळे झाल्यास खाज, स्निग्धपणा आणि कफज्वरासारखी वेदना असते.

सन्निपातसमुत्थाश्च सर्वलिङ्गसमन्विताः । स्वदोषलिङ्गैश्चीयन्ते सर्वैः स्फोटैरुपेक्षिताः । तेऽपि स्वेदान्विमुञ्चति बिभ्रतो व्रणलक्षणम् ॥ १,१६३.

सर्व कारणांच्या एकत्र येण्याने निर्माण होणारे, सर्व लक्षणांनी युक्त असे हे विकार, स्वतःच्या दोषांच्या खुणांनी वाढतात. सर्व फोडांकडून दुर्लक्षित राहतात, पण तरीही ते घाम सोडतात आणि जखमेची चिन्हे दाखवतात.

वातपित्ताज्ज्वरच्छर्दिमूर्छातीसारतृड्भ्रमैः । गन्थिभेदाग्निसदनतमकारोचकैर्युतः ॥ १,१६३.

वात आणि पित्तामुळे ताप, उलटी, बेशुद्धी, अतिसार, तहान, गरगरणे, गाठी फुटणे, भूक मंदावणे, अंधार दिसणे आणि तोंडाला चव न लागणे असे अनेक त्रास होतात.

करोति सर्वमङ्गञ्च दीप्ताङ्गारावकीर्णवत् । यंयं देशं विसर्पश्च विसर्पति भवेत्ससः ॥ १,१६३.

हे सर्व अंगांवर परिणाम करते, जणू काही प्रज्वलित निखारे विखुरले आहेत तसे. ज्या भागात हा विकार पसरतो, तिथे तो वेगाने वाढतो.

शान्ताङ्गारासितो नीलो रक्तो वासु च चीयते । अग्निदग्ध इव स्फोटैः शीघ्रगत्वाद्द्रुतं स च ॥ १,१६३.

निखारे शांत झाल्यावर हा विकार काळा, निळा किंवा लाल दिसतो आणि वाढतो. जणू काही आग लागली आहे तसे फोड येतात आणि हा विकार फार वेगाने पसरतो.

मर्मानुसारी वीसर्पः स्याद्वातोऽतिबलस्ततः । व्यथतेऽङ्गं हरेत्संज्ञां निद्राञ्च श्वासमीरयेत् ॥ १,१६३.

हा विकार जर मर्मस्थानांनुसार पसरला आणि वात खूपच वाढला, तर अंगांना वेदना होते, शुद्ध हरपते, झोप येते आणि श्वास घ्यायला त्रास होतो.

हिक्काञ्च स गतोऽवस्थामीदृशीं लभते नरः । क्वचिन्मर्मारतिग्रस्तो भूमिशय्यासनादिषु ॥ १,१६३.

हिक्का येते आणि माणूस अशा अवस्थेला पोहोचतो. कधी कधी मर्मस्थानांमध्ये त्रास होऊन तो जमिनीवर, पलंगावर किंवा आसनावर पडतो.

चेष्टमानस्ततः क्लिष्टो मनोदेहप्रमोहवान् । दुष्प्रबोधोऽश्नुते निद्रां सोऽग्निवीसर्प उच्यते ॥ १,१६३.

मग तो हालचाल करताना त्रासलेला असतो, मन आणि शरीर गोंधळलेले असते, झोपेतून उठवणे कठीण होते. हा अग्निवीसर्प म्हणून ओळखला जातो.

कफेन रुद्धः पवनो भित्त्वातं बहुधा कफम् । रक्तं वा वृद्धरक्तस्य त्वक्छिरास्नायुमांसगम् ॥ १,१६३.

कफामुळे वात अडवला गेला की, तो कफ किंवा रक्त फोडून अनेक मार्गांनी बाहेर पडतो. रक्त वाढले असेल तर त्वचा, शिरा, स्नायु आणि मांस यांवर परिणाम होतो.