गरुडपुराणम्

यः पित्तरोगी सेवेत पित्तलं तस्य कामलम् । कोष्ठशा खोद्गतं पित्तं दग्ध्वासृङ्मांसमाहरेत् ॥ १,१६२.

जो पित्ताचा रोगी पित्त वाढवणारे पदार्थ खातो, त्याला कामला (पिवळ्या रंगाचा रोग) होतो; पित्त आतड्यात जाऊन रक्त आणि मांस जाळून काढते.

हारिद्रमूत्रनेत्रत्वं मुखं रक्तं शकृत्तथा । दाही विपाकतृष्णावान् भेकाभो दुर्बलेन्द्रियः ॥ १,१६२.

मूत्र आणि डोळे पिवळे दिसतात, तोंड आणि विष्ठा लालसर होते; अंग जळते, पचन बिघडते, तहान लागते, बेडकासारखा चेहरा होतो आणि इंद्रिये कमजोर पडतात.

भवेत्पित्तानुगः शोथः पाण्डुरोगावृतस्य च । उपेक्षया च शोथाद्याः सकृच्छ्राः कुम्भकामलाः ॥ १,१६२.

पित्तासोबत सूज पांडुरोग्याला होते; दुर्लक्ष केल्यास सूज वगैरे त्रास निर्माण होतात, जे बरे करायला कठीण असतात, जसे जलोदर आणि तीव्र कामला.

हरितश्यामपित्तत्वे पाण्डुरोगो यदा भवेत् । वातपित्ते भ्रमस्तृष्णा स्त्रीषु हर्षो मृदुज्वरः ॥ १,१६२.

पांडुरोग हिरवा किंवा काळपट पित्तासोबत असेल, आणि वायू-पित्त वाढले असेल तर चक्कर, तहान, स्त्रियांमध्ये कामभावना आणि सौम्य ताप येतो.

तन्द्रा वा चानलभ्रंशस्तं वदन्ति हलीमकम् । आलस्यञ्चातिभवति तेषां पूर्वमुपद्रवः ॥ १,१६२.

झोप येणं किंवा पचनशक्ती कमी होणं याला हलिमक म्हणतात; त्यांना खूप आळस येतो, हे सुरुवातीचं लक्षण असतं.

शोथः प्रधानः कथितः स एवातो निगद्यते । पित्तरक्तकफान्वायुर्दुष्टो दुष्टान्बहिः शिराः ॥ १,१६२.

सूज हा मुख्य विकार सांगितला आहे, तो आता स्पष्ट करतो: पित्त, रक्त, कफ आणि वायू दूषित झाले की ते दूषितपणा बाहेरच्या शिरांमध्ये नेतात.

नीत्वा रुद्धगतिस्तैर्हि कुर्यात्त्वङ्मांससंश्रयम् । उत्सेधं संहतं शोथं तमाहुर्निचयादतः ॥ १,१६२.

ते तिथे नेल्यावर मार्ग अडवतात आणि त्वचा व मांसात सूज निर्माण करतात; ही घट्ट, उंचावलेली सूज काही जण संचित म्हणतात.

सर्वहेतुविशषैस्तु रूपभेदान्नवात्मकम् । दोषैः पृथग्विधैः सर्वैरभिघाताद्विषादपि ॥ १,१६२.

सर्व कारणांनी, वेगवेगळ्या रूपांनी आणि दोषांनी, तसेच इजा किंवा विषामुळेही अशी सूज निर्माण होते.

तदेव नीयमानन्तु सर्वाङ्गे कामजम्भवेत् । पृथून्नताग्रग्रथितैर्विशेषैश्च त्रिधा विदुः ॥ १,१६२.

ही सूज सगळ्या अंगात पसरली की ती कामला म्हणून ओळखली जाते; ती जाड, उंचावलेली आणि गाठीदार असते, आणि तिला तीन प्रकार मानतात.

सामान्यहेतुः शोथानां दोषजातो विशेषतः । व्याधिः कर्मोपवासादिक्षीणस्य भवति द्रुतम् ॥ १,१६२.

सूजेचं सामान्य कारण म्हणजे दोषांचा बिघाड; विशेषतः उपवासासारख्या गोष्टींमुळे कमजोर झालेल्यांना आजार पटकन होतो.

अतिमात्रं यदासेवेद्गुरुमत्यन्तशीतलम् । लवणक्षारतीक्ष्णाम्लशाकाम्बुस्वप्नजागरम् ॥ १,१६२.

कोणी खूप जड किंवा फार थंड पदार्थ, किंवा खारट, क्षारयुक्त, तिखट, आंबट भाजी, पाणी, किंवा झोप-जागरणाचा अयोग्य क्रम घेतल्यास,

रोधो वेगस्य वल्लूरमजीर्णश्रममैथुनम् । पच्यते मार्गगमनं यानेन क्षोभिणापि वा ॥ १,१६२.

स्वाभाविक वेग थांबवणं, कडक मांस खाणं, अपचन, दमणूक, मैथुन, प्रवास किंवा वाहनाने हालचाल—हे सगळं कारणीभूत ठरतं.

श्वासकासातिसारार्शोजठरप्रदरज्वराः । विष्टम्भालस्यकच्छर्दिहिक्कापाण्डुविसर्पकम् ॥ १,१६२.

श्वास लागणे, खोकला, अतिसार, मूळव्याध, पोटाचे विकार, ताप, फुगवटा, आळस, उलटी, हिक्का, पांडुरोग आणि फडफडणारे त्वचारोग होतात.

ऊर्ध्वशोथमधो बस्तौ मध्ये कुर्वन्ति मध्यगाः । सर्वाङ्गगः सर्वगतः प्रत्यप्रत्यगेति तदाश्रयः ॥ १,१६२.

मूत्राशयाच्या वर, खाली किंवा मध्ये सूज आली आणि ती मध्यभागी आहे, तर संपूर्ण अंगात पसरली असल्यास तिला 'सर्वांगग' म्हणतात, सर्वत्र पसरली असल्यास 'सर्वगत', आणि एखाद्या ठिकाणीच मर्यादित असल्यास 'प्रत्‍यप्रत्‍यग' असे म्हणतात.

तत्पूर्वरूपं क्षवथुः शिरायामङ्गगौरवम् । वाताच्छोथश्चलो रूक्षः खररोमारुणोऽसितः ॥ १,१६२.

त्याची सुरुवातीची लक्षणे म्हणजे शिंक येणे, डोके आणि अंगात जडपणा, वायूमुळे आलेली सूज जी हलती, कोरडी, केस खरखरीत, लालसर किंवा काळसर रंगाची असते.

शङ्खबस्त्यन्त्रशोफर्तिमेदोभेदाः प्रसुप्तिता । वातोत्तानः क्लमः शीघ्रमुन्नमेत्पीडितां तनुम् ॥ १,१६२.

मूत्राशय, सांधे आणि मेदामध्ये सूज येते, शरीर बधीर होते, वायू वर चढतो, थकवा येतो आणि लवकरच त्रास वाढतो, त्यामुळे पीडित शरीराला यातना होतात.

सिग्धस्तु मर्दनैः शाम्येद्रात्रावल्पो दिवा महान् । त्वक्सर्षपविलिप्ते च तस्मिंश्चिमिचिमायते ॥ १,१६२.

सूज स्निग्ध असल्यास ती मालिश केल्याने कमी होते, रात्री लहान आणि दिवसा मोठी दिसते; त्वचेवर मोहरीचे तेल लावल्यावर ती चिमचिमते.

पीतरक्तासिंताभासः पित्तजातश्च शोषकृत् । शीघ्रं नासौ वा प्रशमेन्मध्ये प्राग्दहते तनुम् ॥ १,१६२.

पित्तामुळे आलेली सूज पिवळसर-रक्तवर्णाची दिसते, कोरडेपणा आणते, पटकन कमी होत नाही किंवा अजिबातच कमी होत नाही, आणि शरीरात आतून जळजळ करते.

सतृट्दाहज्वरस्वेदो भ्रमक्लोदमदभ्रमाः । साभिलाषी शकृद्भेदो गन्धः स्पर्शसहो मृदुः ॥ १,१६२.

त्यात तहान, जळजळ, ताप, घाम, गरगर, ओलावा, बेशुद्धी, इच्छा, जुलाब, दुर्गंध, स्पर्शाने वेदना आणि मऊपणा असे लक्षणे दिसतात.

कण्डूमान्पाण्डुरोमा त्वक्कठिनः शीतलो गुरुः । स्निग्धःश्लक्ष्णः स्थिरः शूलो निद्राच्छर्द्यग्निमान्द्यकृत् ॥ १,१६२.

त्यात खाज, केस पांढरे होणे, त्वचा कठीण व थंड, जडपणा, स्निग्धता, गुळगुळीतपणा, स्थिरता, वेदना, झोप येणे, उलटी आणि मंद पचनशक्ती असे लक्षणे असतात.

आघातेन च शस्त्रादिच्छेदभेदक्षतादिभिः । हिमानिलैर्दध्यनिलैर्भल्लातकपिकच्छजैः ॥ १,१६२.

आघात, शस्त्र किंवा इतर जखमा, थंड किंवा आंबट वारा, भल्लातक किंवा कपिकच्छु या वनस्पतींमुळेही सूज येऊ शकते.

रसैः शुष्कैश्च संस्पर्शाच्छ्वयथुः स्याद्विसर्पवान् । भृशोष्मा लोहिताभासः प्रायशः पित्तलक्षणः ॥ १,१६२.

तिखट किंवा कोरड्या पदार्थांच्या स्पर्शाने सूज येते, त्यासोबत पसरत जाणारी जळजळ, तीव्र उष्णता, लालसरपणा आणि बहुतेक वेळा पित्ताची लक्षणे दिसतात.

विषजः सविषप्राणिपरिसर्पणमूत्रणात् । दंष्ट्रादन्तनखाघातादविषप्राणिनामपि ॥ १,१६२.

विषामुळे आलेली सूज विषारी प्राणी चावल्याने, ओरखडा किंवा स्पर्शाने, तसेच अविषारी प्राण्यांच्या घासामुळेही होते.

विण्मूत्रशुक्रोपहतमलवद्वस्तुसंङ्करात् । विषवृक्षानिलस्पर्शाद्गरयोगावचूर्णनात् ॥ १,१६२.

मल, मूत्र, शुक्र किंवा इतर अशुद्ध पदार्थांनी दूषित झाल्याने, विषारी वनस्पती किंवा वाऱ्याच्या संपर्काने, किंवा विषारी चूर्ण वापरल्यानेही सूज येऊ शकते.

मृदुश्चलोऽवलम्बी च शीघ्रो दाहरुजाकरः । नवोऽनुपद्रवः शोथः साध्योऽसाध्यः पुरेरितः ॥ १,१६२.

अशी सूज मऊ, हलती, लोंबती, पटकन जळजळ व वेदना देते, नवीन असते, गुंतागुंत नसते आणि परंपरेनुसार ती बरी होणारी किंवा न होणारी मानली जाते.

श्रीगरुडमहापुराणम् १६३ धन्वन्तीररुवाच । विसर्पादिनिदानन्ते वक्ष्ये सुश्रुत तच्छृणु । स्याद्विसर्पो विघातात्तु दोषैर्दुष्टैश्च शोथवत् ॥ १,१६३.

धन्वंतरी म्हणाले: आता मी विसर्प वगैरे रोगांची कारणे सांगतो, ऐक सुश्रुत. विसर्प हा जखम किंवा दूषित दोषांमुळे, सूजेप्रमाणेच, होतो.

अधिष्ठानञ्च तं प्राहुर्बाह्यं तत्र भयाच्छ्रमात् । यथात्तरञ्च दुः साध्यस्तत्र दोषो यथायथम् ॥ १,१६३.

त्याचे स्थान बाह्य असते, आणि तिथे भीती किंवा श्रमामुळे तो अधिक तीव्र होतो; बरा होण्याची कठीणता दोषानुसार वेगळी असते.

प्रकोपनैः प्रकुपिता विशेषेण विदाहिभिः । देहे शीघ्रं विशन्तीह तेऽन्तरे हि स्थिता बहिः ॥ १,१६३.

विशिष्ट कारणांनी दोष चिडले की ते शरीरात लवकर प्रवेश करतात, काही आत राहतात तर काही बाहेर प्रकट होतात.

तृष्णाभियोगाद्वेगानां विषमाच्च प्रवर्तनात् । आशु चाग्निबलभ्रंशादतो बाह्यं विसर्पयेत् ॥ १,१६३.

जास्त तहान, नैसर्गिक वेग रोखणे किंवा असम्यक कृती, आणि अचानक पचनशक्ती कमी झाल्याने हा रोग बाहेर पसरतो.