गरुडपुराणम्

शीर्यमाणैरिवाङ्गैस्तु द्रवता हृदयेन च । शूलोक्षिकूटवदने स्तैमित्यं तत्र लालया ॥ १,१६२.

अंग जणू काही झिजत आहे असे वाटते, हृदय विरघळते, तोंड कोरडे पडते आणि लाळ येऊन ताठरपणा जाणवतो.

हीनतृट्शिशिरद्वेषी शीर्णलोभो हतानलः । मन्दशक्तिर्ज्वरी श्वासी कर्णशूली तथा भ्रमी ॥ १,१६२.

त्याला तहान कमी लागते, थंडीची चीड येते, इच्छा मरते, पचनशक्ती कमी होते, तो अशक्त, तापाने ग्रस्त, श्वास लागणारा, कानात दुखणारा आणि चक्कर येणारा असतो.

स पञ्चधा पृथग्दोषैः समस्तैर्मृत्तिकादनात् । प्राग्रूपमस्य हृदयस्पन्दनं रूक्षता त्वचि ॥ १,१६२.

हा रोग पाच प्रकारचा असतो, वेगवेगळ्या दोषांनी किंवा सर्व दोषांनी मिळून, तसेच माती खाल्ल्याने होतो; याची सुरुवातीची लक्षणे म्हणजे हृदयाची धडधड आणि त्वचेची कोरडेपणा.

अरुचिः पीतमूत्रत्वं स्वेदाभावोऽल्पमृत्रता । मेदः समानिलात्तत्र गाढरुक्क्लेदगात्रता ॥ १,१६२.

भूक लागत नाही, लघवी पिवळी होते, घाम येत नाही, लघवी कमी होते; मेद वाऱ्यामुळे बिघडला की शरीर फार कोरडे, खरखरीत आणि ओलसर होते.

कृष्णेक्षणं कृष्णशिरानखविण्मूत्रनेत्रता । शोथो नासास्यवैरस्यं विट्शोषः पार्श्वमूर्छना ॥ १,१६२.

डोळे, शिरा, नखे, विष्ठा, लघवी आणि डोळे काळे पडतात; सूज येते, वास व चवीची चीड वाटते, विष्ठा कोरडी होते आणि कधी कधी पोटाच्या बाजूला बेशुद्धी येते.

पित्ते हरितपित्ताभः शिरादिषु ज्वरस्तमः । तृट्शोषमूर्छादौर्गन्ध्यं शीतेच्छा कटुवक्रता ॥ १,१६२.

पित्त वाढल्यावर ताप डोक्यात आणि इतर भागांत हिरवट-पिवळा दिसतो; तहान लागते, तोंड कोरडं पडतं, चक्कर येते, वास येतो, थंड गोष्टींची इच्छा होते, तोंड कडू लागतं आणि चव वाकडी वाटते.

विड्भेदश्चाम्लको दाहः कफाच्च हृदयार्द्रता । तन्द्रा लवणवक्रत्वं रोमहर्षः स्वरक्षयः ॥ १,१६२.

मळ पातळ होतो, आंबटपणा आणि जळजळ होते; कफामुळे हृदय ओलसर वाटतं; झोप येते, तोंडाला खारट आणि विचित्र चव येते, अंगावर शहारे येतात आणि आवाज बसतो.

काशश्छर्दिश्च निचयान्नष्टलिङ्गोऽतिदुः सहः । उत्कृष्टेनिलपित्ताभ्या कटुर्वा मधुरः कफः ॥ १,१६२.

खोकला आणि उलटी होते, कधी कधी सगळे लक्षणे नाहीशी होतात आणि ती सहन करायला फार कठीण जातात; पित्त आणि वायू खूप वाढले तर कफ कडू किंवा गोड होतो.

दूषयित्वा वसादींश्च रौक्ष्याद्रक्तविमोक्षणम् । स्रोतसां संक्षयं कुर्यादनुरुध्य च पूर्ववत् ॥ १,१६२.

चरबी वगैरे धातू खराब झाल्यावर, कोरडेपणामुळे रक्त काढणे योग्य ठरते; त्यामुळे शरीरातील नळ्या कमी होतात आणि पूर्वीप्रमाणेच लक्षणे राहतात.

पाण्डुरोगेक्षयेजाते नाभिपादास्यमेहनम् । पुरीषं कृमिवन्मुञ्चेद्भिन्नं सास्त्रं कफान्वितम् ॥ १,१६२.

पांडुरोग आणि क्षय झाल्यावर नाभी, पाय, तोंड आणि लघवी यांना त्रास होतो; विष्ठा किड्यांसारखी, तुटलेली आणि कफ मिसळलेली बाहेर पडते.

यः पित्तरोगी सेवेत पित्तलं तस्य कामलम् । कोष्ठशा खोद्गतं पित्तं दग्ध्वासृङ्मांसमाहरेत् ॥ १,१६२.

जो पित्ताचा रोगी पित्त वाढवणारे पदार्थ खातो, त्याला कामला (पिवळ्या रंगाचा रोग) होतो; पित्त आतड्यात जाऊन रक्त आणि मांस जाळून काढते.

हारिद्रमूत्रनेत्रत्वं मुखं रक्तं शकृत्तथा । दाही विपाकतृष्णावान् भेकाभो दुर्बलेन्द्रियः ॥ १,१६२.

मूत्र आणि डोळे पिवळे दिसतात, तोंड आणि विष्ठा लालसर होते; अंग जळते, पचन बिघडते, तहान लागते, बेडकासारखा चेहरा होतो आणि इंद्रिये कमजोर पडतात.

भवेत्पित्तानुगः शोथः पाण्डुरोगावृतस्य च । उपेक्षया च शोथाद्याः सकृच्छ्राः कुम्भकामलाः ॥ १,१६२.

पित्तासोबत सूज पांडुरोग्याला होते; दुर्लक्ष केल्यास सूज वगैरे त्रास निर्माण होतात, जे बरे करायला कठीण असतात, जसे जलोदर आणि तीव्र कामला.

हरितश्यामपित्तत्वे पाण्डुरोगो यदा भवेत् । वातपित्ते भ्रमस्तृष्णा स्त्रीषु हर्षो मृदुज्वरः ॥ १,१६२.

पांडुरोग हिरवा किंवा काळपट पित्तासोबत असेल, आणि वायू-पित्त वाढले असेल तर चक्कर, तहान, स्त्रियांमध्ये कामभावना आणि सौम्य ताप येतो.

तन्द्रा वा चानलभ्रंशस्तं वदन्ति हलीमकम् । आलस्यञ्चातिभवति तेषां पूर्वमुपद्रवः ॥ १,१६२.

झोप येणं किंवा पचनशक्ती कमी होणं याला हलिमक म्हणतात; त्यांना खूप आळस येतो, हे सुरुवातीचं लक्षण असतं.

शोथः प्रधानः कथितः स एवातो निगद्यते । पित्तरक्तकफान्वायुर्दुष्टो दुष्टान्बहिः शिराः ॥ १,१६२.

सूज हा मुख्य विकार सांगितला आहे, तो आता स्पष्ट करतो: पित्त, रक्त, कफ आणि वायू दूषित झाले की ते दूषितपणा बाहेरच्या शिरांमध्ये नेतात.

नीत्वा रुद्धगतिस्तैर्हि कुर्यात्त्वङ्मांससंश्रयम् । उत्सेधं संहतं शोथं तमाहुर्निचयादतः ॥ १,१६२.

ते तिथे नेल्यावर मार्ग अडवतात आणि त्वचा व मांसात सूज निर्माण करतात; ही घट्ट, उंचावलेली सूज काही जण संचित म्हणतात.

सर्वहेतुविशषैस्तु रूपभेदान्नवात्मकम् । दोषैः पृथग्विधैः सर्वैरभिघाताद्विषादपि ॥ १,१६२.

सर्व कारणांनी, वेगवेगळ्या रूपांनी आणि दोषांनी, तसेच इजा किंवा विषामुळेही अशी सूज निर्माण होते.

तदेव नीयमानन्तु सर्वाङ्गे कामजम्भवेत् । पृथून्नताग्रग्रथितैर्विशेषैश्च त्रिधा विदुः ॥ १,१६२.

ही सूज सगळ्या अंगात पसरली की ती कामला म्हणून ओळखली जाते; ती जाड, उंचावलेली आणि गाठीदार असते, आणि तिला तीन प्रकार मानतात.

सामान्यहेतुः शोथानां दोषजातो विशेषतः । व्याधिः कर्मोपवासादिक्षीणस्य भवति द्रुतम् ॥ १,१६२.

सूजेचं सामान्य कारण म्हणजे दोषांचा बिघाड; विशेषतः उपवासासारख्या गोष्टींमुळे कमजोर झालेल्यांना आजार पटकन होतो.

अतिमात्रं यदासेवेद्गुरुमत्यन्तशीतलम् । लवणक्षारतीक्ष्णाम्लशाकाम्बुस्वप्नजागरम् ॥ १,१६२.

कोणी खूप जड किंवा फार थंड पदार्थ, किंवा खारट, क्षारयुक्त, तिखट, आंबट भाजी, पाणी, किंवा झोप-जागरणाचा अयोग्य क्रम घेतल्यास,

रोधो वेगस्य वल्लूरमजीर्णश्रममैथुनम् । पच्यते मार्गगमनं यानेन क्षोभिणापि वा ॥ १,१६२.

स्वाभाविक वेग थांबवणं, कडक मांस खाणं, अपचन, दमणूक, मैथुन, प्रवास किंवा वाहनाने हालचाल—हे सगळं कारणीभूत ठरतं.

श्वासकासातिसारार्शोजठरप्रदरज्वराः । विष्टम्भालस्यकच्छर्दिहिक्कापाण्डुविसर्पकम् ॥ १,१६२.

श्वास लागणे, खोकला, अतिसार, मूळव्याध, पोटाचे विकार, ताप, फुगवटा, आळस, उलटी, हिक्का, पांडुरोग आणि फडफडणारे त्वचारोग होतात.

ऊर्ध्वशोथमधो बस्तौ मध्ये कुर्वन्ति मध्यगाः । सर्वाङ्गगः सर्वगतः प्रत्यप्रत्यगेति तदाश्रयः ॥ १,१६२.

मूत्राशयाच्या वर, खाली किंवा मध्ये सूज आली आणि ती मध्यभागी आहे, तर संपूर्ण अंगात पसरली असल्यास तिला 'सर्वांगग' म्हणतात, सर्वत्र पसरली असल्यास 'सर्वगत', आणि एखाद्या ठिकाणीच मर्यादित असल्यास 'प्रत्‍यप्रत्‍यग' असे म्हणतात.

तत्पूर्वरूपं क्षवथुः शिरायामङ्गगौरवम् । वाताच्छोथश्चलो रूक्षः खररोमारुणोऽसितः ॥ १,१६२.

त्याची सुरुवातीची लक्षणे म्हणजे शिंक येणे, डोके आणि अंगात जडपणा, वायूमुळे आलेली सूज जी हलती, कोरडी, केस खरखरीत, लालसर किंवा काळसर रंगाची असते.

शङ्खबस्त्यन्त्रशोफर्तिमेदोभेदाः प्रसुप्तिता । वातोत्तानः क्लमः शीघ्रमुन्नमेत्पीडितां तनुम् ॥ १,१६२.

मूत्राशय, सांधे आणि मेदामध्ये सूज येते, शरीर बधीर होते, वायू वर चढतो, थकवा येतो आणि लवकरच त्रास वाढतो, त्यामुळे पीडित शरीराला यातना होतात.

सिग्धस्तु मर्दनैः शाम्येद्रात्रावल्पो दिवा महान् । त्वक्सर्षपविलिप्ते च तस्मिंश्चिमिचिमायते ॥ १,१६२.

सूज स्निग्ध असल्यास ती मालिश केल्याने कमी होते, रात्री लहान आणि दिवसा मोठी दिसते; त्वचेवर मोहरीचे तेल लावल्यावर ती चिमचिमते.

पीतरक्तासिंताभासः पित्तजातश्च शोषकृत् । शीघ्रं नासौ वा प्रशमेन्मध्ये प्राग्दहते तनुम् ॥ १,१६२.

पित्तामुळे आलेली सूज पिवळसर-रक्तवर्णाची दिसते, कोरडेपणा आणते, पटकन कमी होत नाही किंवा अजिबातच कमी होत नाही, आणि शरीरात आतून जळजळ करते.

सतृट्दाहज्वरस्वेदो भ्रमक्लोदमदभ्रमाः । साभिलाषी शकृद्भेदो गन्धः स्पर्शसहो मृदुः ॥ १,१६२.

त्यात तहान, जळजळ, ताप, घाम, गरगर, ओलावा, बेशुद्धी, इच्छा, जुलाब, दुर्गंध, स्पर्शाने वेदना आणि मऊपणा असे लक्षणे दिसतात.