गरुडपुराणम्

उपेक्षायाञ्च सर्वेषां स्वस्थानां परिचालिताः । पाका द्रवा द्रवीकुर्युः सन्धिस्रोतोमुखान्यपि ॥ १,१६१.

जेव्हा सगळ्या आरोग्यदायी घटकांकडे दुर्लक्ष होते आणि ते अस्थिर होतात, तेव्हा पचलेले आणि अपच झालेले द्रव पदार्थ सांधे आणि नाड्यांच्या तोंडांनाही विरघळवतात.

स्वेदे चैव तु संरुद्धे मूर्छिताश्चान्तरस्थिताः । तदेवोदरमापूर्य कुर्यादुदरामयम् ॥ १,१६१.

घाम देखील अडला आणि आतले द्रव घट्ट झाले, तर तेच द्रव पोटात भरून उदररोग निर्माण करतात.

गुरूदरं स्थितं वृत्तमाहतञ्च न शब्दकृत् । हीनबलं तथा घोरं नाड्यां स्पृष्टञ्च सपति ॥ १,१६१.

जड पोट स्थिर, गोलाकार, दुखरं असतं आणि आवाज करत नाही; ते कमकुवत, तीव्र असतं आणि नाडीवर हात लावल्यावर धडधडतं.

शिरान्तर्धानमुदरे सर्वलक्षणमुच्यते । वातपित्तकफप्लीहसन्निपातोदकोदरम् ॥ १,१६१.

पोटातील शिरा दिसेनाशा होणे हे सर्व प्रकारच्या — वात, पित्त, कफ, प्लीहा, संनिपात आणि पाण्यामुळे होणाऱ्या उदररोगांचे लक्षण समजले जाते.

पक्षाच्च जातसलिलं विष्टम्भोपद्रवान्वितम् । जन्मनैवोदरं सर्वं प्रायः कृच्छ्रतमं मतम् ॥ १,१६१.

पालकांच्या दोषामुळे जन्मतःच पोटात पाणी भरलेले असेल आणि अडथळ्याची लक्षणे असतील, तर असे सगळे जन्मजात उदररोग फार कठीण मानले जातात.

श्रीगरुडमहापुराणम् १६२ धन्वन्तरिरुवाच । पाण्डुशोथनिदानञ्च शृणु सुश्रत वच्मि ते । पित्तप्रधानाः कुपिता यथोक्तैः कोपनैर्मलाः ॥ १,१६२.

धन्वंतरी म्हणाले: पांडू आणि सूज कशी होते ते मी तुला सांगतो, नीट ऐक. पूर्वी सांगितलेल्या कारणांनी पित्तप्रधान दोष बिघडले की —

नत्रानिलेन बलिना क्षिप्ताक्षिप्तं यदि स्थितम् । धमनीर्दशमीः प्राप्य व्याप्नुवन्सकलां तनुम् ॥ १,१६२.

त्या वेळी बलवान वायूने हलवले गेले नाही आणि ते जागेवरच राहिले, तर ते दहा नाड्यांमध्ये पोहोचून सगळ्या शरीरात पसरते.

त्वगसृक्छ्लेष्ममांसानि प्रदूष्यन्रसमाश्रितम् । त्वङ्मांसयोस्तु कुरुते त्वचि वर्णान् पृथग्विधान् ॥ १,१६२.

ते त्वचा, रक्त, कफ आणि मांस यांना दूषित करते आणि रसामध्ये राहून त्वचा व मांस यांचे वेगवेगळे रंग निर्माण करते.

स्वयं हरिद्रा हारिद्रं पाण्डुत्वं तेषु चाधिकम् । यातोऽयं प्रहतेदुग्रः स रोगस्तेन गौरवम् ॥ १,१६२.

ते स्वतः हळदीसारखे पिवळे असते आणि त्या भागांमध्ये जास्त पिवळेपणा दिसतो; हा रोग तीव्रपणे आल्यावर शरीर जड होते.

धातूनां स्पर्शशैथिल्यमामजश्च गुणक्षयः । ततोऽल्परक्तमेदोऽस्थिनिः सारः स्याच्छ्लथेन्द्रियः ॥ १,१६२.

धातूंचा स्पर्श सैल होतो, आमामुळे गुण कमी होतात; त्यामुळे रक्त, मेद, हाडे कमी राहतात आणि इंद्रिये कमकुवत होतात.

शीर्यमाणैरिवाङ्गैस्तु द्रवता हृदयेन च । शूलोक्षिकूटवदने स्तैमित्यं तत्र लालया ॥ १,१६२.

अंग जणू काही झिजत आहे असे वाटते, हृदय विरघळते, तोंड कोरडे पडते आणि लाळ येऊन ताठरपणा जाणवतो.

हीनतृट्शिशिरद्वेषी शीर्णलोभो हतानलः । मन्दशक्तिर्ज्वरी श्वासी कर्णशूली तथा भ्रमी ॥ १,१६२.

त्याला तहान कमी लागते, थंडीची चीड येते, इच्छा मरते, पचनशक्ती कमी होते, तो अशक्त, तापाने ग्रस्त, श्वास लागणारा, कानात दुखणारा आणि चक्कर येणारा असतो.

स पञ्चधा पृथग्दोषैः समस्तैर्मृत्तिकादनात् । प्राग्रूपमस्य हृदयस्पन्दनं रूक्षता त्वचि ॥ १,१६२.

हा रोग पाच प्रकारचा असतो, वेगवेगळ्या दोषांनी किंवा सर्व दोषांनी मिळून, तसेच माती खाल्ल्याने होतो; याची सुरुवातीची लक्षणे म्हणजे हृदयाची धडधड आणि त्वचेची कोरडेपणा.

अरुचिः पीतमूत्रत्वं स्वेदाभावोऽल्पमृत्रता । मेदः समानिलात्तत्र गाढरुक्क्लेदगात्रता ॥ १,१६२.

भूक लागत नाही, लघवी पिवळी होते, घाम येत नाही, लघवी कमी होते; मेद वाऱ्यामुळे बिघडला की शरीर फार कोरडे, खरखरीत आणि ओलसर होते.

कृष्णेक्षणं कृष्णशिरानखविण्मूत्रनेत्रता । शोथो नासास्यवैरस्यं विट्शोषः पार्श्वमूर्छना ॥ १,१६२.

डोळे, शिरा, नखे, विष्ठा, लघवी आणि डोळे काळे पडतात; सूज येते, वास व चवीची चीड वाटते, विष्ठा कोरडी होते आणि कधी कधी पोटाच्या बाजूला बेशुद्धी येते.

पित्ते हरितपित्ताभः शिरादिषु ज्वरस्तमः । तृट्शोषमूर्छादौर्गन्ध्यं शीतेच्छा कटुवक्रता ॥ १,१६२.

पित्त वाढल्यावर ताप डोक्यात आणि इतर भागांत हिरवट-पिवळा दिसतो; तहान लागते, तोंड कोरडं पडतं, चक्कर येते, वास येतो, थंड गोष्टींची इच्छा होते, तोंड कडू लागतं आणि चव वाकडी वाटते.

विड्भेदश्चाम्लको दाहः कफाच्च हृदयार्द्रता । तन्द्रा लवणवक्रत्वं रोमहर्षः स्वरक्षयः ॥ १,१६२.

मळ पातळ होतो, आंबटपणा आणि जळजळ होते; कफामुळे हृदय ओलसर वाटतं; झोप येते, तोंडाला खारट आणि विचित्र चव येते, अंगावर शहारे येतात आणि आवाज बसतो.

काशश्छर्दिश्च निचयान्नष्टलिङ्गोऽतिदुः सहः । उत्कृष्टेनिलपित्ताभ्या कटुर्वा मधुरः कफः ॥ १,१६२.

खोकला आणि उलटी होते, कधी कधी सगळे लक्षणे नाहीशी होतात आणि ती सहन करायला फार कठीण जातात; पित्त आणि वायू खूप वाढले तर कफ कडू किंवा गोड होतो.

दूषयित्वा वसादींश्च रौक्ष्याद्रक्तविमोक्षणम् । स्रोतसां संक्षयं कुर्यादनुरुध्य च पूर्ववत् ॥ १,१६२.

चरबी वगैरे धातू खराब झाल्यावर, कोरडेपणामुळे रक्त काढणे योग्य ठरते; त्यामुळे शरीरातील नळ्या कमी होतात आणि पूर्वीप्रमाणेच लक्षणे राहतात.

पाण्डुरोगेक्षयेजाते नाभिपादास्यमेहनम् । पुरीषं कृमिवन्मुञ्चेद्भिन्नं सास्त्रं कफान्वितम् ॥ १,१६२.

पांडुरोग आणि क्षय झाल्यावर नाभी, पाय, तोंड आणि लघवी यांना त्रास होतो; विष्ठा किड्यांसारखी, तुटलेली आणि कफ मिसळलेली बाहेर पडते.

यः पित्तरोगी सेवेत पित्तलं तस्य कामलम् । कोष्ठशा खोद्गतं पित्तं दग्ध्वासृङ्मांसमाहरेत् ॥ १,१६२.

जो पित्ताचा रोगी पित्त वाढवणारे पदार्थ खातो, त्याला कामला (पिवळ्या रंगाचा रोग) होतो; पित्त आतड्यात जाऊन रक्त आणि मांस जाळून काढते.

हारिद्रमूत्रनेत्रत्वं मुखं रक्तं शकृत्तथा । दाही विपाकतृष्णावान् भेकाभो दुर्बलेन्द्रियः ॥ १,१६२.

मूत्र आणि डोळे पिवळे दिसतात, तोंड आणि विष्ठा लालसर होते; अंग जळते, पचन बिघडते, तहान लागते, बेडकासारखा चेहरा होतो आणि इंद्रिये कमजोर पडतात.

भवेत्पित्तानुगः शोथः पाण्डुरोगावृतस्य च । उपेक्षया च शोथाद्याः सकृच्छ्राः कुम्भकामलाः ॥ १,१६२.

पित्तासोबत सूज पांडुरोग्याला होते; दुर्लक्ष केल्यास सूज वगैरे त्रास निर्माण होतात, जे बरे करायला कठीण असतात, जसे जलोदर आणि तीव्र कामला.

हरितश्यामपित्तत्वे पाण्डुरोगो यदा भवेत् । वातपित्ते भ्रमस्तृष्णा स्त्रीषु हर्षो मृदुज्वरः ॥ १,१६२.

पांडुरोग हिरवा किंवा काळपट पित्तासोबत असेल, आणि वायू-पित्त वाढले असेल तर चक्कर, तहान, स्त्रियांमध्ये कामभावना आणि सौम्य ताप येतो.

तन्द्रा वा चानलभ्रंशस्तं वदन्ति हलीमकम् । आलस्यञ्चातिभवति तेषां पूर्वमुपद्रवः ॥ १,१६२.

झोप येणं किंवा पचनशक्ती कमी होणं याला हलिमक म्हणतात; त्यांना खूप आळस येतो, हे सुरुवातीचं लक्षण असतं.

शोथः प्रधानः कथितः स एवातो निगद्यते । पित्तरक्तकफान्वायुर्दुष्टो दुष्टान्बहिः शिराः ॥ १,१६२.

सूज हा मुख्य विकार सांगितला आहे, तो आता स्पष्ट करतो: पित्त, रक्त, कफ आणि वायू दूषित झाले की ते दूषितपणा बाहेरच्या शिरांमध्ये नेतात.

नीत्वा रुद्धगतिस्तैर्हि कुर्यात्त्वङ्मांससंश्रयम् । उत्सेधं संहतं शोथं तमाहुर्निचयादतः ॥ १,१६२.

ते तिथे नेल्यावर मार्ग अडवतात आणि त्वचा व मांसात सूज निर्माण करतात; ही घट्ट, उंचावलेली सूज काही जण संचित म्हणतात.

सर्वहेतुविशषैस्तु रूपभेदान्नवात्मकम् । दोषैः पृथग्विधैः सर्वैरभिघाताद्विषादपि ॥ १,१६२.

सर्व कारणांनी, वेगवेगळ्या रूपांनी आणि दोषांनी, तसेच इजा किंवा विषामुळेही अशी सूज निर्माण होते.

तदेव नीयमानन्तु सर्वाङ्गे कामजम्भवेत् । पृथून्नताग्रग्रथितैर्विशेषैश्च त्रिधा विदुः ॥ १,१६२.

ही सूज सगळ्या अंगात पसरली की ती कामला म्हणून ओळखली जाते; ती जाड, उंचावलेली आणि गाठीदार असते, आणि तिला तीन प्रकार मानतात.