गरुडपुराणम्

काशश्वासोरुसद्गनं शिरोरुङ्नाभिपार्श्वरुक् । मलासंगोऽरुचिश्छर्दिरुदरे मलमारुतः ॥ १,१६१.

खोकला, श्वास लागणे, छातीत दुखणे, डोकेदुखी, नाभी आणि बाजूला वेदना, मलावष्टंभ, भूक मंदावणे, उलटी—हे सर्व पोटातील वायूमुळे होतात.

स्थिरनीलारुणशिराजालैरुदरमावृतम् । नाभेरुपरि च प्रायो गोपुच्छाकृति जायते ॥ १,१६१.

पोटावर घट्ट, निळ्या आणि लाल रंगाच्या शिरा दिसतात; नाभीच्या वर गायीच्या शेपटीसारखा आकार बहुतेक वेळा दिसून येतो.

अस्थ्यादिशल्यै रन्यैश्च विद्धे चैवोदरे तथा । पच्यते यकृतादिश्च तच्छिद्रैश्च सरन्बहिः ॥ १,१६१.

हाडांचे तुकडे किंवा इतर परकीय वस्तू पोटात घुसल्यावर, यकृत आणि इतर अवयव सडू लागतात आणि त्या छिद्रांतून द्रव बाहेर येतो.

आम एव गुदाहेति ततोऽल्पाल्पः शकृद्रसः । स स्याद्विकृतगन्धोऽपि पिच्छिलः पीतलोहितः ॥ १,१६१.

गुदद्वारात कच्चेपणा किंवा जळजळ असल्यास, मल खूपच कमी, दुर्गंधीयुक्त, चिकट, पिवळसर आणि रक्तमिश्रित होतं.

शेषश्चापूर्य जठरं घोरमारभते ततः । वर्धते तदधो नाभेराशु चैति जलात्मताम् ॥ १,१६१.

शिल्लक राहिलेला पदार्थ पोटभर भरतो आणि तीव्र त्रास देतो; तो नाभीच्या खाली वाढतो आणि लवकरच पाण्यासारखा होतो.

उद्रिक्ते दोषरूपे च व्याप्ते च श्वासतृट्भ्रमैः । छिद्रोदरमिदं प्राहुः परिस्त्रावीति चापरे ॥ १,१६१.

दोष फार वाढले आणि संपूर्ण शरीरात पसरले, त्यासोबत श्वास लागणे, तहान आणि चक्कर येणे असेल, तर याला 'छिद्रयुक्त पोट' असे म्हणतात; काहीजण याला 'गळती' असेही म्हणतात.

प्रवृत्तस्नेहपानादेः सहसापथ्यसेविनः । अत्यम्बुपानान्मन्दाग्नेः क्षीणस्यातिकृशस्य च ॥ १,१६१.

स्नेहयुक्त पदार्थ घेतल्यानंतर अचानक अपथ्य अन्न खाणाऱ्यांना, खूप पाणी पिणाऱ्यांना, मंद पचन असणाऱ्यांना किंवा खूप अशक्त व कृश असणाऱ्यांना—

रुद्धः स्वमार्गादनिलः कफश्च जलमूर्छितः । वर्धते तु तदेवाम्बु तन्मात्राद्विन्दुराशितः ॥ १,१६१.

जेव्हा वारा आपल्या मार्गाने जाऊ शकत नाही आणि कफ पाण्यामुळे घट्ट होतो, तेव्हा तेच पाणी वाढते आणि त्याच्यापासून एक थेंब तयार होऊन साठू लागतो.

तत्कोपादुदरं तृष्णागुदस्नुतिरुजान्वितम् । काशश्वासारुचियुतं नानावर्णाशिराततम् ॥ १,१६१.

त्या बिघाडामुळे पोट फुगते, तहान लागते, गळ्यातून चिकट पाणी येते, वेदना होतात, खोकला, श्वास लागणे, भूक मंदावणे आणि रंगीबेरंगी शिरा पसरतात.

तोयपूर्णान्मृदुस्पर्शात्सदृशक्षोभवेपथु । बकोदरं स्थिरंस्निग्धं नाडीमावृत्य जायते ॥ १,१६१.

जेव्हा पोटात पाणी भरते, स्पर्शाला नरम वाटते, थरथरते आणि कंप येतो, तेव्हा 'बकोदर' नावाचा स्थिर आणि स्निग्ध रोग निर्माण होतो, जो नाड्या अडवतो.

उपेक्षायाञ्च सर्वेषां स्वस्थानां परिचालिताः । पाका द्रवा द्रवीकुर्युः सन्धिस्रोतोमुखान्यपि ॥ १,१६१.

जेव्हा सगळ्या आरोग्यदायी घटकांकडे दुर्लक्ष होते आणि ते अस्थिर होतात, तेव्हा पचलेले आणि अपच झालेले द्रव पदार्थ सांधे आणि नाड्यांच्या तोंडांनाही विरघळवतात.

स्वेदे चैव तु संरुद्धे मूर्छिताश्चान्तरस्थिताः । तदेवोदरमापूर्य कुर्यादुदरामयम् ॥ १,१६१.

घाम देखील अडला आणि आतले द्रव घट्ट झाले, तर तेच द्रव पोटात भरून उदररोग निर्माण करतात.

गुरूदरं स्थितं वृत्तमाहतञ्च न शब्दकृत् । हीनबलं तथा घोरं नाड्यां स्पृष्टञ्च सपति ॥ १,१६१.

जड पोट स्थिर, गोलाकार, दुखरं असतं आणि आवाज करत नाही; ते कमकुवत, तीव्र असतं आणि नाडीवर हात लावल्यावर धडधडतं.

शिरान्तर्धानमुदरे सर्वलक्षणमुच्यते । वातपित्तकफप्लीहसन्निपातोदकोदरम् ॥ १,१६१.

पोटातील शिरा दिसेनाशा होणे हे सर्व प्रकारच्या — वात, पित्त, कफ, प्लीहा, संनिपात आणि पाण्यामुळे होणाऱ्या उदररोगांचे लक्षण समजले जाते.

पक्षाच्च जातसलिलं विष्टम्भोपद्रवान्वितम् । जन्मनैवोदरं सर्वं प्रायः कृच्छ्रतमं मतम् ॥ १,१६१.

पालकांच्या दोषामुळे जन्मतःच पोटात पाणी भरलेले असेल आणि अडथळ्याची लक्षणे असतील, तर असे सगळे जन्मजात उदररोग फार कठीण मानले जातात.

श्रीगरुडमहापुराणम् १६२ धन्वन्तरिरुवाच । पाण्डुशोथनिदानञ्च शृणु सुश्रत वच्मि ते । पित्तप्रधानाः कुपिता यथोक्तैः कोपनैर्मलाः ॥ १,१६२.

धन्वंतरी म्हणाले: पांडू आणि सूज कशी होते ते मी तुला सांगतो, नीट ऐक. पूर्वी सांगितलेल्या कारणांनी पित्तप्रधान दोष बिघडले की —

नत्रानिलेन बलिना क्षिप्ताक्षिप्तं यदि स्थितम् । धमनीर्दशमीः प्राप्य व्याप्नुवन्सकलां तनुम् ॥ १,१६२.

त्या वेळी बलवान वायूने हलवले गेले नाही आणि ते जागेवरच राहिले, तर ते दहा नाड्यांमध्ये पोहोचून सगळ्या शरीरात पसरते.

त्वगसृक्छ्लेष्ममांसानि प्रदूष्यन्रसमाश्रितम् । त्वङ्मांसयोस्तु कुरुते त्वचि वर्णान् पृथग्विधान् ॥ १,१६२.

ते त्वचा, रक्त, कफ आणि मांस यांना दूषित करते आणि रसामध्ये राहून त्वचा व मांस यांचे वेगवेगळे रंग निर्माण करते.

स्वयं हरिद्रा हारिद्रं पाण्डुत्वं तेषु चाधिकम् । यातोऽयं प्रहतेदुग्रः स रोगस्तेन गौरवम् ॥ १,१६२.

ते स्वतः हळदीसारखे पिवळे असते आणि त्या भागांमध्ये जास्त पिवळेपणा दिसतो; हा रोग तीव्रपणे आल्यावर शरीर जड होते.

धातूनां स्पर्शशैथिल्यमामजश्च गुणक्षयः । ततोऽल्परक्तमेदोऽस्थिनिः सारः स्याच्छ्लथेन्द्रियः ॥ १,१६२.

धातूंचा स्पर्श सैल होतो, आमामुळे गुण कमी होतात; त्यामुळे रक्त, मेद, हाडे कमी राहतात आणि इंद्रिये कमकुवत होतात.

शीर्यमाणैरिवाङ्गैस्तु द्रवता हृदयेन च । शूलोक्षिकूटवदने स्तैमित्यं तत्र लालया ॥ १,१६२.

अंग जणू काही झिजत आहे असे वाटते, हृदय विरघळते, तोंड कोरडे पडते आणि लाळ येऊन ताठरपणा जाणवतो.

हीनतृट्शिशिरद्वेषी शीर्णलोभो हतानलः । मन्दशक्तिर्ज्वरी श्वासी कर्णशूली तथा भ्रमी ॥ १,१६२.

त्याला तहान कमी लागते, थंडीची चीड येते, इच्छा मरते, पचनशक्ती कमी होते, तो अशक्त, तापाने ग्रस्त, श्वास लागणारा, कानात दुखणारा आणि चक्कर येणारा असतो.

स पञ्चधा पृथग्दोषैः समस्तैर्मृत्तिकादनात् । प्राग्रूपमस्य हृदयस्पन्दनं रूक्षता त्वचि ॥ १,१६२.

हा रोग पाच प्रकारचा असतो, वेगवेगळ्या दोषांनी किंवा सर्व दोषांनी मिळून, तसेच माती खाल्ल्याने होतो; याची सुरुवातीची लक्षणे म्हणजे हृदयाची धडधड आणि त्वचेची कोरडेपणा.

अरुचिः पीतमूत्रत्वं स्वेदाभावोऽल्पमृत्रता । मेदः समानिलात्तत्र गाढरुक्क्लेदगात्रता ॥ १,१६२.

भूक लागत नाही, लघवी पिवळी होते, घाम येत नाही, लघवी कमी होते; मेद वाऱ्यामुळे बिघडला की शरीर फार कोरडे, खरखरीत आणि ओलसर होते.

कृष्णेक्षणं कृष्णशिरानखविण्मूत्रनेत्रता । शोथो नासास्यवैरस्यं विट्शोषः पार्श्वमूर्छना ॥ १,१६२.

डोळे, शिरा, नखे, विष्ठा, लघवी आणि डोळे काळे पडतात; सूज येते, वास व चवीची चीड वाटते, विष्ठा कोरडी होते आणि कधी कधी पोटाच्या बाजूला बेशुद्धी येते.

पित्ते हरितपित्ताभः शिरादिषु ज्वरस्तमः । तृट्शोषमूर्छादौर्गन्ध्यं शीतेच्छा कटुवक्रता ॥ १,१६२.

पित्त वाढल्यावर ताप डोक्यात आणि इतर भागांत हिरवट-पिवळा दिसतो; तहान लागते, तोंड कोरडं पडतं, चक्कर येते, वास येतो, थंड गोष्टींची इच्छा होते, तोंड कडू लागतं आणि चव वाकडी वाटते.

विड्भेदश्चाम्लको दाहः कफाच्च हृदयार्द्रता । तन्द्रा लवणवक्रत्वं रोमहर्षः स्वरक्षयः ॥ १,१६२.

मळ पातळ होतो, आंबटपणा आणि जळजळ होते; कफामुळे हृदय ओलसर वाटतं; झोप येते, तोंडाला खारट आणि विचित्र चव येते, अंगावर शहारे येतात आणि आवाज बसतो.

काशश्छर्दिश्च निचयान्नष्टलिङ्गोऽतिदुः सहः । उत्कृष्टेनिलपित्ताभ्या कटुर्वा मधुरः कफः ॥ १,१६२.

खोकला आणि उलटी होते, कधी कधी सगळे लक्षणे नाहीशी होतात आणि ती सहन करायला फार कठीण जातात; पित्त आणि वायू खूप वाढले तर कफ कडू किंवा गोड होतो.

दूषयित्वा वसादींश्च रौक्ष्याद्रक्तविमोक्षणम् । स्रोतसां संक्षयं कुर्यादनुरुध्य च पूर्ववत् ॥ १,१६२.

चरबी वगैरे धातू खराब झाल्यावर, कोरडेपणामुळे रक्त काढणे योग्य ठरते; त्यामुळे शरीरातील नळ्या कमी होतात आणि पूर्वीप्रमाणेच लक्षणे राहतात.