गरुडपुराणम्

सर्वदूषणदुष्टाश्च सरक्ताः सञ्चिता मलाः । कोष्ठं प्राप्य विकुर्वाणाः शोषमूर्छाभ्रमान्वितम् ॥ १,१६१.

सर्व अशुद्ध पदार्थ, जे विविध दूषणांनी दूषित झालेले आणि रक्ताशी मिसळलेले असतात, ते एकत्र येतात; पोटात पोहोचल्यावर त्यांच्यात बदल होतो आणि त्यामुळे क्षय, बेशुद्धी आणि चक्कर येते.

कुर्युस्त्रिलिङ्गमुदरं शीघ्रपाकं सुदारुणम् । वर्धते तच्च सुतरां शीतवातप्रदर्शने ॥ १,१६१.

हे पदार्थ पोटाच्या तिन्ही प्रकारच्या आजारांना जन्म देतात, जे लवकरच तीव्र स्वरूप घेतात; थंडी किंवा वाऱ्याचा संपर्क आल्यावर हे आजार आणखी वाढतात.

अत्यशनाच्च संक्षोभाद्यानपानादिचेष्ठितैः । अविहितैश्च पानाद्यैर्वमनव्याधिकर्षणैः ॥ १,१६१.

अती खाणे, अस्वस्थता, चुकीचे अन्न-पाणी, अयोग्य पेये, उलटी किंवा इतर आजारांमुळे होणारा त्रास—

वामपार्श्वास्थितः प्लीहा त्युतस्थानो विवर्धते । शोणिताद्वा रसादिभ्यो विवृद्धो जनयेद्व्यथाम् ॥ १,१६१.

डाव्या बाजूला असलेली प्लीहा तिच्या जागेवरून वाढते; रक्त किंवा इतर धातू वाढल्यास ती वेदना देते.

सोऽष्ठीला चातिकठिनः प्रोन्नतः कूर्मपृष्ठवत्? । क्रमेण वर्धमानश्च कुक्षौ व्याततिमाहरेत् ॥ १,१६१.

ती प्लीहा दगडासारखी कठीण, फार घट्ट आणि कासवाच्या पाठीसारखी उंचावलेली होते; हळूहळू वाढत जाऊन ती पोटभर पसरते.

श्वासकासपिपासास्यवैरस्याध्मानकज्वरैः । पाण्डुत्वमूर्छाछर्दित्वग्दाहमोहैश्च संयुतः ॥ १,१६१.

श्वास लागणे, खोकला, तहान, तोंडाला वाईट चव, फुगणे, ताप, पांडूपणा, बेशुद्धी, उलटी, जळजळ आणि गोंधळ या लक्षणांसह ती असते.

अरुणाभं विचित्राभं नीलहारिद्रराजितम् । उदावर्तेन चानाहमोहतृड्द्गहनज्वरैः ॥ १,१६१.

ती लालसर किंवा रंगीत दिसते, निळ्या आणि पिवळ्या रंगांनी झाकलेली असते; वाऱ्याचा उलटा प्रवाह, मळमळ, बेशुद्धी, तीव्र तहान आणि सतत ताप यांसह ती येते.

गौरवारुचिकाठिन्यैर्विघातभ्रमसंक्रमात् । प्लीहवद्दक्षिणात्पार्श्वात्कुर्याद्यकृदपि च्युतम् ॥ १,१६१.

जडपणा, भूक न लागणे, कठीणपणा, अडथळा आणि चक्कर यांमुळे प्लीहा डाव्या बाजूवरून उजव्या बाजूला सुद्धा जाऊ शकते.

पक्वे भूते यकृति च सदा बद्धमलो गुदे । दुर्नामभिरुदावर्तैरन्यैर्वा पीडितो भवेत् ॥ १,१६१.

यकृताला बाधा झाल्यावर आणि मल नेहमी गुदद्वारात अडकून राहिल्यावर, माणसाला कठीण नावांनी ओळखली जाणारी त्रासदायक लक्षणे किंवा इतर वेदनादायक उलट्या प्रवाहाचे त्रास होतात.

वर्चः पित्तकफान्बद्धान्करोति कुपितोऽनिलः । अपानो जठरे तेन संरुद्धो ज्वररुक्करः ॥ १,१६१.

जेव्हा अपान वायू पोटात बिघडतो, तेव्हा तो मल, पित्त आणि कफ यांना अडकवतो, त्यामुळे ताप आणि वेदना निर्माण होतात.

काशश्वासोरुसद्गनं शिरोरुङ्नाभिपार्श्वरुक् । मलासंगोऽरुचिश्छर्दिरुदरे मलमारुतः ॥ १,१६१.

खोकला, श्वास लागणे, छातीत दुखणे, डोकेदुखी, नाभी आणि बाजूला वेदना, मलावष्टंभ, भूक मंदावणे, उलटी—हे सर्व पोटातील वायूमुळे होतात.

स्थिरनीलारुणशिराजालैरुदरमावृतम् । नाभेरुपरि च प्रायो गोपुच्छाकृति जायते ॥ १,१६१.

पोटावर घट्ट, निळ्या आणि लाल रंगाच्या शिरा दिसतात; नाभीच्या वर गायीच्या शेपटीसारखा आकार बहुतेक वेळा दिसून येतो.

अस्थ्यादिशल्यै रन्यैश्च विद्धे चैवोदरे तथा । पच्यते यकृतादिश्च तच्छिद्रैश्च सरन्बहिः ॥ १,१६१.

हाडांचे तुकडे किंवा इतर परकीय वस्तू पोटात घुसल्यावर, यकृत आणि इतर अवयव सडू लागतात आणि त्या छिद्रांतून द्रव बाहेर येतो.

आम एव गुदाहेति ततोऽल्पाल्पः शकृद्रसः । स स्याद्विकृतगन्धोऽपि पिच्छिलः पीतलोहितः ॥ १,१६१.

गुदद्वारात कच्चेपणा किंवा जळजळ असल्यास, मल खूपच कमी, दुर्गंधीयुक्त, चिकट, पिवळसर आणि रक्तमिश्रित होतं.

शेषश्चापूर्य जठरं घोरमारभते ततः । वर्धते तदधो नाभेराशु चैति जलात्मताम् ॥ १,१६१.

शिल्लक राहिलेला पदार्थ पोटभर भरतो आणि तीव्र त्रास देतो; तो नाभीच्या खाली वाढतो आणि लवकरच पाण्यासारखा होतो.

उद्रिक्ते दोषरूपे च व्याप्ते च श्वासतृट्भ्रमैः । छिद्रोदरमिदं प्राहुः परिस्त्रावीति चापरे ॥ १,१६१.

दोष फार वाढले आणि संपूर्ण शरीरात पसरले, त्यासोबत श्वास लागणे, तहान आणि चक्कर येणे असेल, तर याला 'छिद्रयुक्त पोट' असे म्हणतात; काहीजण याला 'गळती' असेही म्हणतात.

प्रवृत्तस्नेहपानादेः सहसापथ्यसेविनः । अत्यम्बुपानान्मन्दाग्नेः क्षीणस्यातिकृशस्य च ॥ १,१६१.

स्नेहयुक्त पदार्थ घेतल्यानंतर अचानक अपथ्य अन्न खाणाऱ्यांना, खूप पाणी पिणाऱ्यांना, मंद पचन असणाऱ्यांना किंवा खूप अशक्त व कृश असणाऱ्यांना—

रुद्धः स्वमार्गादनिलः कफश्च जलमूर्छितः । वर्धते तु तदेवाम्बु तन्मात्राद्विन्दुराशितः ॥ १,१६१.

जेव्हा वारा आपल्या मार्गाने जाऊ शकत नाही आणि कफ पाण्यामुळे घट्ट होतो, तेव्हा तेच पाणी वाढते आणि त्याच्यापासून एक थेंब तयार होऊन साठू लागतो.

तत्कोपादुदरं तृष्णागुदस्नुतिरुजान्वितम् । काशश्वासारुचियुतं नानावर्णाशिराततम् ॥ १,१६१.

त्या बिघाडामुळे पोट फुगते, तहान लागते, गळ्यातून चिकट पाणी येते, वेदना होतात, खोकला, श्वास लागणे, भूक मंदावणे आणि रंगीबेरंगी शिरा पसरतात.

तोयपूर्णान्मृदुस्पर्शात्सदृशक्षोभवेपथु । बकोदरं स्थिरंस्निग्धं नाडीमावृत्य जायते ॥ १,१६१.

जेव्हा पोटात पाणी भरते, स्पर्शाला नरम वाटते, थरथरते आणि कंप येतो, तेव्हा 'बकोदर' नावाचा स्थिर आणि स्निग्ध रोग निर्माण होतो, जो नाड्या अडवतो.

उपेक्षायाञ्च सर्वेषां स्वस्थानां परिचालिताः । पाका द्रवा द्रवीकुर्युः सन्धिस्रोतोमुखान्यपि ॥ १,१६१.

जेव्हा सगळ्या आरोग्यदायी घटकांकडे दुर्लक्ष होते आणि ते अस्थिर होतात, तेव्हा पचलेले आणि अपच झालेले द्रव पदार्थ सांधे आणि नाड्यांच्या तोंडांनाही विरघळवतात.

स्वेदे चैव तु संरुद्धे मूर्छिताश्चान्तरस्थिताः । तदेवोदरमापूर्य कुर्यादुदरामयम् ॥ १,१६१.

घाम देखील अडला आणि आतले द्रव घट्ट झाले, तर तेच द्रव पोटात भरून उदररोग निर्माण करतात.

गुरूदरं स्थितं वृत्तमाहतञ्च न शब्दकृत् । हीनबलं तथा घोरं नाड्यां स्पृष्टञ्च सपति ॥ १,१६१.

जड पोट स्थिर, गोलाकार, दुखरं असतं आणि आवाज करत नाही; ते कमकुवत, तीव्र असतं आणि नाडीवर हात लावल्यावर धडधडतं.

शिरान्तर्धानमुदरे सर्वलक्षणमुच्यते । वातपित्तकफप्लीहसन्निपातोदकोदरम् ॥ १,१६१.

पोटातील शिरा दिसेनाशा होणे हे सर्व प्रकारच्या — वात, पित्त, कफ, प्लीहा, संनिपात आणि पाण्यामुळे होणाऱ्या उदररोगांचे लक्षण समजले जाते.

पक्षाच्च जातसलिलं विष्टम्भोपद्रवान्वितम् । जन्मनैवोदरं सर्वं प्रायः कृच्छ्रतमं मतम् ॥ १,१६१.

पालकांच्या दोषामुळे जन्मतःच पोटात पाणी भरलेले असेल आणि अडथळ्याची लक्षणे असतील, तर असे सगळे जन्मजात उदररोग फार कठीण मानले जातात.

श्रीगरुडमहापुराणम् १६२ धन्वन्तरिरुवाच । पाण्डुशोथनिदानञ्च शृणु सुश्रत वच्मि ते । पित्तप्रधानाः कुपिता यथोक्तैः कोपनैर्मलाः ॥ १,१६२.

धन्वंतरी म्हणाले: पांडू आणि सूज कशी होते ते मी तुला सांगतो, नीट ऐक. पूर्वी सांगितलेल्या कारणांनी पित्तप्रधान दोष बिघडले की —

नत्रानिलेन बलिना क्षिप्ताक्षिप्तं यदि स्थितम् । धमनीर्दशमीः प्राप्य व्याप्नुवन्सकलां तनुम् ॥ १,१६२.

त्या वेळी बलवान वायूने हलवले गेले नाही आणि ते जागेवरच राहिले, तर ते दहा नाड्यांमध्ये पोहोचून सगळ्या शरीरात पसरते.

त्वगसृक्छ्लेष्ममांसानि प्रदूष्यन्रसमाश्रितम् । त्वङ्मांसयोस्तु कुरुते त्वचि वर्णान् पृथग्विधान् ॥ १,१६२.

ते त्वचा, रक्त, कफ आणि मांस यांना दूषित करते आणि रसामध्ये राहून त्वचा व मांस यांचे वेगवेगळे रंग निर्माण करते.

स्वयं हरिद्रा हारिद्रं पाण्डुत्वं तेषु चाधिकम् । यातोऽयं प्रहतेदुग्रः स रोगस्तेन गौरवम् ॥ १,१६२.

ते स्वतः हळदीसारखे पिवळे असते आणि त्या भागांमध्ये जास्त पिवळेपणा दिसतो; हा रोग तीव्रपणे आल्यावर शरीर जड होते.