गरुडपुराणम्

नाभिमन्त्रश्च विष्टभ्य वेगं कृत्वा प्रणश्यति । मारुते हृत्कटीनाभिपायुवङ्क्षणवेदनाः ॥ १,१६१.

नाभीला अडथळा येतो आणि दाब निर्माण होऊन ती नष्ट होते. वाऱ्यामुळे हृदय, कंबर, नाभी, गुदद्वार आणि वंक्षण या ठिकाणी वेदना होतात.

सशब्दो निः सरेद्वायुर्वहते मूत्रमल्पकम् । नातिमात्रं भवेल्लौल्यं नरस्य विरसं मुखम् ॥ १,१६१.

वारा आवाज करत बाहेर पडतो आणि मूत्र कमी प्रमाणात जाते. मनुष्याला फारशी इच्छा राहत नाही आणि तोंड बेस्वाद होते.

तत्रवातोदरे शोथः पाणिपान्मुखकुक्षिषु । कुर्क्षिपार्श्वोदरकटीपृष्ठरुक्पर्वभदनम् ॥ १,१६१.

वाताच्या पोटदुखीत, हात, पाय, चेहरा आणि पोट फुगतात. कूस, बाजू, पोट, कंबर, पाठ आणि सांधे या ठिकाणी वेदना होतात.

शुष्ककासाङ्गमर्दाधोगुरुतामलसंग्रहः । श्यामारुणत्वगादित्वं मुखे च रसवद्धिता ॥ १,१६१.

कोरडा खोकला, अंग दुखणे, खालच्या भागात जडपणा आणि घाण साचणे असे लक्षणे दिसतात. त्वचा काळी किंवा तांबडी होते आणि तोंडाचा स्वाद कमी होतो.

सतोदभेदमुदरं नीलकृष्णशिराततम् । आध्मातमुदरे शब्दमद्भुतं वा करोति सः ॥ १,१६१.

पोटात वेदना होऊन ते फाटल्यास, शिरा निळ्या-काळ्या दिसतात आणि पसरतात. पोट फुगल्यावर ते विचित्र आवाज करते.

वायुश्चात्र सरुक्च्छब्दं विधत्ते सर्वथा गतिम् । पित्तोदरे ज्वरो मूर्छा दाहित्वं कटुकास्यता ॥ १,१६१.

इथे वारा सर्वत्र वेदना आणि आवाज निर्माण करतो. पित्ताच्या पोटदुखीत ताप, बेशुद्धी, जळजळ आणि तोंड कडू होते.

भ्रमोतिसारः पीतत्वं त्वगादावुदरं हरित् । पीतताम्रशिरादित्वं सस्वेदं सोष्म दह्यते ॥ १,१६१.

गरगरणे, अतिसार, त्वचेसह इतर भाग पिवळे होणे अशी लक्षणे दिसतात. शिरा पिवळ्या किंवा तांबड्या होतात, घाम येतो, उष्णता वाढते आणि जळजळ होते.

धूमायते मृदुस्पर्शं क्षैप्रपाकं प्रदूयते । श्लेष्मोदरेषु सदनं स्वेदश्वयथुगौरवम् ॥ १,१६१.

शरीर धुरकट दिसते, स्पर्शाला मऊ वाटते आणि लवकर सडते. कफाच्या पोटदुखीत अशक्तपणा, घाम, सूज आणि जडपणा येतो.

निद्रा क्लेशोऽरुचिः श्वासः काशः शुक्लत्वगादिता । उदरं तिमिरं स्निग्धं शुक्लकृष्णशिरावृतम् ॥ १,१६१.

झोप येते, त्रास होतो, भूक लागत नाही, श्वास घ्यायला त्रास होतो, खोकला येतो आणि त्वचा फिकट होते. पोट धूसर, स्निग्ध आणि पांढऱ्या-काळ्या शिरांनी वेढलेले असते.

नीरातिवृद्धौ कठिनं शीतस्पर्शं गुरु स्थिरम् । त्रिदोषकोपने तैस्तैस्त्रिदोषजीनैतर्मलैः ॥ १,१६१.

पाण्याचा अतीप्रमाणात वाढ झाल्यास ते कठीण, थंड, जड आणि घट्ट होतं; अशा अवस्थेत ते तिन्ही दोषांना भडकवतं आणि त्यांच्या अशुद्धीमुळे ते दूषित होतं.

सर्वदूषणदुष्टाश्च सरक्ताः सञ्चिता मलाः । कोष्ठं प्राप्य विकुर्वाणाः शोषमूर्छाभ्रमान्वितम् ॥ १,१६१.

सर्व अशुद्ध पदार्थ, जे विविध दूषणांनी दूषित झालेले आणि रक्ताशी मिसळलेले असतात, ते एकत्र येतात; पोटात पोहोचल्यावर त्यांच्यात बदल होतो आणि त्यामुळे क्षय, बेशुद्धी आणि चक्कर येते.

कुर्युस्त्रिलिङ्गमुदरं शीघ्रपाकं सुदारुणम् । वर्धते तच्च सुतरां शीतवातप्रदर्शने ॥ १,१६१.

हे पदार्थ पोटाच्या तिन्ही प्रकारच्या आजारांना जन्म देतात, जे लवकरच तीव्र स्वरूप घेतात; थंडी किंवा वाऱ्याचा संपर्क आल्यावर हे आजार आणखी वाढतात.

अत्यशनाच्च संक्षोभाद्यानपानादिचेष्ठितैः । अविहितैश्च पानाद्यैर्वमनव्याधिकर्षणैः ॥ १,१६१.

अती खाणे, अस्वस्थता, चुकीचे अन्न-पाणी, अयोग्य पेये, उलटी किंवा इतर आजारांमुळे होणारा त्रास—

वामपार्श्वास्थितः प्लीहा त्युतस्थानो विवर्धते । शोणिताद्वा रसादिभ्यो विवृद्धो जनयेद्व्यथाम् ॥ १,१६१.

डाव्या बाजूला असलेली प्लीहा तिच्या जागेवरून वाढते; रक्त किंवा इतर धातू वाढल्यास ती वेदना देते.

सोऽष्ठीला चातिकठिनः प्रोन्नतः कूर्मपृष्ठवत्? । क्रमेण वर्धमानश्च कुक्षौ व्याततिमाहरेत् ॥ १,१६१.

ती प्लीहा दगडासारखी कठीण, फार घट्ट आणि कासवाच्या पाठीसारखी उंचावलेली होते; हळूहळू वाढत जाऊन ती पोटभर पसरते.

श्वासकासपिपासास्यवैरस्याध्मानकज्वरैः । पाण्डुत्वमूर्छाछर्दित्वग्दाहमोहैश्च संयुतः ॥ १,१६१.

श्वास लागणे, खोकला, तहान, तोंडाला वाईट चव, फुगणे, ताप, पांडूपणा, बेशुद्धी, उलटी, जळजळ आणि गोंधळ या लक्षणांसह ती असते.

अरुणाभं विचित्राभं नीलहारिद्रराजितम् । उदावर्तेन चानाहमोहतृड्द्गहनज्वरैः ॥ १,१६१.

ती लालसर किंवा रंगीत दिसते, निळ्या आणि पिवळ्या रंगांनी झाकलेली असते; वाऱ्याचा उलटा प्रवाह, मळमळ, बेशुद्धी, तीव्र तहान आणि सतत ताप यांसह ती येते.

गौरवारुचिकाठिन्यैर्विघातभ्रमसंक्रमात् । प्लीहवद्दक्षिणात्पार्श्वात्कुर्याद्यकृदपि च्युतम् ॥ १,१६१.

जडपणा, भूक न लागणे, कठीणपणा, अडथळा आणि चक्कर यांमुळे प्लीहा डाव्या बाजूवरून उजव्या बाजूला सुद्धा जाऊ शकते.

पक्वे भूते यकृति च सदा बद्धमलो गुदे । दुर्नामभिरुदावर्तैरन्यैर्वा पीडितो भवेत् ॥ १,१६१.

यकृताला बाधा झाल्यावर आणि मल नेहमी गुदद्वारात अडकून राहिल्यावर, माणसाला कठीण नावांनी ओळखली जाणारी त्रासदायक लक्षणे किंवा इतर वेदनादायक उलट्या प्रवाहाचे त्रास होतात.

वर्चः पित्तकफान्बद्धान्करोति कुपितोऽनिलः । अपानो जठरे तेन संरुद्धो ज्वररुक्करः ॥ १,१६१.

जेव्हा अपान वायू पोटात बिघडतो, तेव्हा तो मल, पित्त आणि कफ यांना अडकवतो, त्यामुळे ताप आणि वेदना निर्माण होतात.

काशश्वासोरुसद्गनं शिरोरुङ्नाभिपार्श्वरुक् । मलासंगोऽरुचिश्छर्दिरुदरे मलमारुतः ॥ १,१६१.

खोकला, श्वास लागणे, छातीत दुखणे, डोकेदुखी, नाभी आणि बाजूला वेदना, मलावष्टंभ, भूक मंदावणे, उलटी—हे सर्व पोटातील वायूमुळे होतात.

स्थिरनीलारुणशिराजालैरुदरमावृतम् । नाभेरुपरि च प्रायो गोपुच्छाकृति जायते ॥ १,१६१.

पोटावर घट्ट, निळ्या आणि लाल रंगाच्या शिरा दिसतात; नाभीच्या वर गायीच्या शेपटीसारखा आकार बहुतेक वेळा दिसून येतो.

अस्थ्यादिशल्यै रन्यैश्च विद्धे चैवोदरे तथा । पच्यते यकृतादिश्च तच्छिद्रैश्च सरन्बहिः ॥ १,१६१.

हाडांचे तुकडे किंवा इतर परकीय वस्तू पोटात घुसल्यावर, यकृत आणि इतर अवयव सडू लागतात आणि त्या छिद्रांतून द्रव बाहेर येतो.

आम एव गुदाहेति ततोऽल्पाल्पः शकृद्रसः । स स्याद्विकृतगन्धोऽपि पिच्छिलः पीतलोहितः ॥ १,१६१.

गुदद्वारात कच्चेपणा किंवा जळजळ असल्यास, मल खूपच कमी, दुर्गंधीयुक्त, चिकट, पिवळसर आणि रक्तमिश्रित होतं.

शेषश्चापूर्य जठरं घोरमारभते ततः । वर्धते तदधो नाभेराशु चैति जलात्मताम् ॥ १,१६१.

शिल्लक राहिलेला पदार्थ पोटभर भरतो आणि तीव्र त्रास देतो; तो नाभीच्या खाली वाढतो आणि लवकरच पाण्यासारखा होतो.

उद्रिक्ते दोषरूपे च व्याप्ते च श्वासतृट्भ्रमैः । छिद्रोदरमिदं प्राहुः परिस्त्रावीति चापरे ॥ १,१६१.

दोष फार वाढले आणि संपूर्ण शरीरात पसरले, त्यासोबत श्वास लागणे, तहान आणि चक्कर येणे असेल, तर याला 'छिद्रयुक्त पोट' असे म्हणतात; काहीजण याला 'गळती' असेही म्हणतात.

प्रवृत्तस्नेहपानादेः सहसापथ्यसेविनः । अत्यम्बुपानान्मन्दाग्नेः क्षीणस्यातिकृशस्य च ॥ १,१६१.

स्नेहयुक्त पदार्थ घेतल्यानंतर अचानक अपथ्य अन्न खाणाऱ्यांना, खूप पाणी पिणाऱ्यांना, मंद पचन असणाऱ्यांना किंवा खूप अशक्त व कृश असणाऱ्यांना—

रुद्धः स्वमार्गादनिलः कफश्च जलमूर्छितः । वर्धते तु तदेवाम्बु तन्मात्राद्विन्दुराशितः ॥ १,१६१.

जेव्हा वारा आपल्या मार्गाने जाऊ शकत नाही आणि कफ पाण्यामुळे घट्ट होतो, तेव्हा तेच पाणी वाढते आणि त्याच्यापासून एक थेंब तयार होऊन साठू लागतो.

तत्कोपादुदरं तृष्णागुदस्नुतिरुजान्वितम् । काशश्वासारुचियुतं नानावर्णाशिराततम् ॥ १,१६१.

त्या बिघाडामुळे पोट फुगते, तहान लागते, गळ्यातून चिकट पाणी येते, वेदना होतात, खोकला, श्वास लागणे, भूक मंदावणे आणि रंगीबेरंगी शिरा पसरतात.