गरुडपुराणम्

श्रीगरुडमहापुराणम् १६१ धन्वन्तरिरुवाच । उदराणां निदानञ्च वक्ष्ये सुश्रुत तच्छृणु । रोगाः सर्वेऽपि मन्दाग्नौ सुतरामुदराणि तु ॥ १,१६१.

श्रीगणेशाय नमः। धन्वंतरी म्हणाले: सुश्रुत, मी आता पोटाच्या रोगांची कारणे सांगतो, नीट ऐक. सर्व रोग मंद पचनामुळे होतात, पण पोटाचे रोग तर त्यात अधिकच होतात.

अनीर्णामयाश्चाप्यन्ये जायन्ते मलसंचयात् । ऊर्ध्वाधो वायवो रुद्ध्वा व्याकुलाविप्रवाहिणी? ॥ १,१६१.

इतर अजून न ठरलेल्या आजार सुद्धा शरीरात घाण साचल्यामुळे होतात. वरच्या आणि खालच्या वाऱ्याचा मार्ग अडवल्यावर हे वारे अस्वस्थ होतात आणि नीट वाहत नाहीत.

प्राणानपानान्संदूष्य कुर्युस्तान्मांससन्धिगान् । आध्माप्य कुक्षिमुदरमष्टधा ते च भेदतः ॥ १,१६१.

प्राण आणि अपान या दोन्ही श्वासांमध्ये बिघाड झाल्यावर, हे दोष मांसाच्या सांध्यांमध्ये त्रास देतात. त्यामुळे पोट आणि उदर फुगतात आणि हे आठ प्रकारांनी दिसून येतात.

पृथग्दोषैः समस्तौश्च प्लीहवङ्क्षक्षतोदकैः । तेनार्ताः शुष्कताल्वोष्ठाः सर्वपादकरोदराः ॥ १,१६१.

वेगवेगळ्या किंवा एकत्रित दोषांमुळे, प्लीहा, वंक्षण किंवा जखमांमधून येणाऱ्या द्रवांमुळे, असे त्रस्त लोकांचे तोंड आणि ओठ कोरडे पडतात आणि सर्व हातपाय व पोट फुगतात.

नष्टचेष्टबलाहाराः कृतप्रध्मात्कुक्षयः । पुरुषाः स्युः प्रेतरूपा भाविनस्तस्य लक्षणम् ॥ १,१६१.

ज्यांची हालचाल, ताकद आणि भूक नाहीशी होते, ज्यांचे पोट वाऱ्यामुळे फुगलेले असते, असे पुरुष जणू काही प्रेतासारखे दिसतात. हेच त्याची लक्षणे आहेत.

क्षुन्नाशोऽरुचिवत्सर्वं सविदाहञ्च पच्यते । जीर्णान्नं यो न जानाति सोऽपथ्यं सेवतेनरः ॥ १,१६१.

भूक नाहीशी होते, सर्व अन्नाप्रती अरुची येते आणि जळजळ होते. ज्याला पचलेले आणि न पचलेले अन्न ओळखता येत नाही, तो मनुष्य अपथ्य अन्न खातो.

क्षीयते बलमङ्गस्य श्वसित्यल्पोऽविचेष्टितः । विषयावृत्तिबुद्धिश्च शोकशोषादयोऽपिच ॥ १,१६१.

शरीराची ताकद कमी होते, श्वास हलका होतो आणि हालचाल फारच कमी होते. मन विषयांपासून दूर होते आणि दुःख व कृशता येते.

रुग्बस्तिसन्धौ सततं लघ्वल्पभोजनैरपि । जराजीर्णो बलभ्रंशो भवेज्जठररोगिणः ॥ १,१६१.

मूत्राशय आणि सांध्यांमध्ये सतत वेदना राहतात, अगदी हलके आणि कमी अन्न घेतले तरीही. पोटाच्या आजारात, वृद्धत्व आणि अपचनामुळे ताकद कमी होते.

स्वतन्त्रतन्द्रालसता मलसर्गोऽल्पवह्निता । दाहः श्वयथुराध्मानमन्त्रे सलिलसम्भवे ॥ १,१६१.

स्वतंत्र झोप येते, आळस आणि सुस्ती वाढते, मलाविसर्जन कमी होते आणि पचनशक्ती दुर्बल होते. शरीरात जळजळ, सूज आणि फुगवटा येतो, विशेषतः पाणी असताना.

सर्वत्र तोये मरणं शोचनं तत्र निष्फलम् । गवाक्षवच्छिराजालैरुदरं गुड्गुडायते ॥ १,१६१.

पाण्याच्या ठिकाणी मृत्यू येतो आणि तिथे शोक केला तरी काहीच उपयोग होत नाही. पोट जणू काही जाळीदार खिडकीसारखे दिसते आणि त्यातून गुडगुड आवाज येतो.

नाभिमन्त्रश्च विष्टभ्य वेगं कृत्वा प्रणश्यति । मारुते हृत्कटीनाभिपायुवङ्क्षणवेदनाः ॥ १,१६१.

नाभीला अडथळा येतो आणि दाब निर्माण होऊन ती नष्ट होते. वाऱ्यामुळे हृदय, कंबर, नाभी, गुदद्वार आणि वंक्षण या ठिकाणी वेदना होतात.

सशब्दो निः सरेद्वायुर्वहते मूत्रमल्पकम् । नातिमात्रं भवेल्लौल्यं नरस्य विरसं मुखम् ॥ १,१६१.

वारा आवाज करत बाहेर पडतो आणि मूत्र कमी प्रमाणात जाते. मनुष्याला फारशी इच्छा राहत नाही आणि तोंड बेस्वाद होते.

तत्रवातोदरे शोथः पाणिपान्मुखकुक्षिषु । कुर्क्षिपार्श्वोदरकटीपृष्ठरुक्पर्वभदनम् ॥ १,१६१.

वाताच्या पोटदुखीत, हात, पाय, चेहरा आणि पोट फुगतात. कूस, बाजू, पोट, कंबर, पाठ आणि सांधे या ठिकाणी वेदना होतात.

शुष्ककासाङ्गमर्दाधोगुरुतामलसंग्रहः । श्यामारुणत्वगादित्वं मुखे च रसवद्धिता ॥ १,१६१.

कोरडा खोकला, अंग दुखणे, खालच्या भागात जडपणा आणि घाण साचणे असे लक्षणे दिसतात. त्वचा काळी किंवा तांबडी होते आणि तोंडाचा स्वाद कमी होतो.

सतोदभेदमुदरं नीलकृष्णशिराततम् । आध्मातमुदरे शब्दमद्भुतं वा करोति सः ॥ १,१६१.

पोटात वेदना होऊन ते फाटल्यास, शिरा निळ्या-काळ्या दिसतात आणि पसरतात. पोट फुगल्यावर ते विचित्र आवाज करते.

वायुश्चात्र सरुक्च्छब्दं विधत्ते सर्वथा गतिम् । पित्तोदरे ज्वरो मूर्छा दाहित्वं कटुकास्यता ॥ १,१६१.

इथे वारा सर्वत्र वेदना आणि आवाज निर्माण करतो. पित्ताच्या पोटदुखीत ताप, बेशुद्धी, जळजळ आणि तोंड कडू होते.

भ्रमोतिसारः पीतत्वं त्वगादावुदरं हरित् । पीतताम्रशिरादित्वं सस्वेदं सोष्म दह्यते ॥ १,१६१.

गरगरणे, अतिसार, त्वचेसह इतर भाग पिवळे होणे अशी लक्षणे दिसतात. शिरा पिवळ्या किंवा तांबड्या होतात, घाम येतो, उष्णता वाढते आणि जळजळ होते.

धूमायते मृदुस्पर्शं क्षैप्रपाकं प्रदूयते । श्लेष्मोदरेषु सदनं स्वेदश्वयथुगौरवम् ॥ १,१६१.

शरीर धुरकट दिसते, स्पर्शाला मऊ वाटते आणि लवकर सडते. कफाच्या पोटदुखीत अशक्तपणा, घाम, सूज आणि जडपणा येतो.

निद्रा क्लेशोऽरुचिः श्वासः काशः शुक्लत्वगादिता । उदरं तिमिरं स्निग्धं शुक्लकृष्णशिरावृतम् ॥ १,१६१.

झोप येते, त्रास होतो, भूक लागत नाही, श्वास घ्यायला त्रास होतो, खोकला येतो आणि त्वचा फिकट होते. पोट धूसर, स्निग्ध आणि पांढऱ्या-काळ्या शिरांनी वेढलेले असते.

नीरातिवृद्धौ कठिनं शीतस्पर्शं गुरु स्थिरम् । त्रिदोषकोपने तैस्तैस्त्रिदोषजीनैतर्मलैः ॥ १,१६१.

पाण्याचा अतीप्रमाणात वाढ झाल्यास ते कठीण, थंड, जड आणि घट्ट होतं; अशा अवस्थेत ते तिन्ही दोषांना भडकवतं आणि त्यांच्या अशुद्धीमुळे ते दूषित होतं.

सर्वदूषणदुष्टाश्च सरक्ताः सञ्चिता मलाः । कोष्ठं प्राप्य विकुर्वाणाः शोषमूर्छाभ्रमान्वितम् ॥ १,१६१.

सर्व अशुद्ध पदार्थ, जे विविध दूषणांनी दूषित झालेले आणि रक्ताशी मिसळलेले असतात, ते एकत्र येतात; पोटात पोहोचल्यावर त्यांच्यात बदल होतो आणि त्यामुळे क्षय, बेशुद्धी आणि चक्कर येते.

कुर्युस्त्रिलिङ्गमुदरं शीघ्रपाकं सुदारुणम् । वर्धते तच्च सुतरां शीतवातप्रदर्शने ॥ १,१६१.

हे पदार्थ पोटाच्या तिन्ही प्रकारच्या आजारांना जन्म देतात, जे लवकरच तीव्र स्वरूप घेतात; थंडी किंवा वाऱ्याचा संपर्क आल्यावर हे आजार आणखी वाढतात.

अत्यशनाच्च संक्षोभाद्यानपानादिचेष्ठितैः । अविहितैश्च पानाद्यैर्वमनव्याधिकर्षणैः ॥ १,१६१.

अती खाणे, अस्वस्थता, चुकीचे अन्न-पाणी, अयोग्य पेये, उलटी किंवा इतर आजारांमुळे होणारा त्रास—

वामपार्श्वास्थितः प्लीहा त्युतस्थानो विवर्धते । शोणिताद्वा रसादिभ्यो विवृद्धो जनयेद्व्यथाम् ॥ १,१६१.

डाव्या बाजूला असलेली प्लीहा तिच्या जागेवरून वाढते; रक्त किंवा इतर धातू वाढल्यास ती वेदना देते.

सोऽष्ठीला चातिकठिनः प्रोन्नतः कूर्मपृष्ठवत्? । क्रमेण वर्धमानश्च कुक्षौ व्याततिमाहरेत् ॥ १,१६१.

ती प्लीहा दगडासारखी कठीण, फार घट्ट आणि कासवाच्या पाठीसारखी उंचावलेली होते; हळूहळू वाढत जाऊन ती पोटभर पसरते.

श्वासकासपिपासास्यवैरस्याध्मानकज्वरैः । पाण्डुत्वमूर्छाछर्दित्वग्दाहमोहैश्च संयुतः ॥ १,१६१.

श्वास लागणे, खोकला, तहान, तोंडाला वाईट चव, फुगणे, ताप, पांडूपणा, बेशुद्धी, उलटी, जळजळ आणि गोंधळ या लक्षणांसह ती असते.

अरुणाभं विचित्राभं नीलहारिद्रराजितम् । उदावर्तेन चानाहमोहतृड्द्गहनज्वरैः ॥ १,१६१.

ती लालसर किंवा रंगीत दिसते, निळ्या आणि पिवळ्या रंगांनी झाकलेली असते; वाऱ्याचा उलटा प्रवाह, मळमळ, बेशुद्धी, तीव्र तहान आणि सतत ताप यांसह ती येते.

गौरवारुचिकाठिन्यैर्विघातभ्रमसंक्रमात् । प्लीहवद्दक्षिणात्पार्श्वात्कुर्याद्यकृदपि च्युतम् ॥ १,१६१.

जडपणा, भूक न लागणे, कठीणपणा, अडथळा आणि चक्कर यांमुळे प्लीहा डाव्या बाजूवरून उजव्या बाजूला सुद्धा जाऊ शकते.

पक्वे भूते यकृति च सदा बद्धमलो गुदे । दुर्नामभिरुदावर्तैरन्यैर्वा पीडितो भवेत् ॥ १,१६१.

यकृताला बाधा झाल्यावर आणि मल नेहमी गुदद्वारात अडकून राहिल्यावर, माणसाला कठीण नावांनी ओळखली जाणारी त्रासदायक लक्षणे किंवा इतर वेदनादायक उलट्या प्रवाहाचे त्रास होतात.