गरुडपुराणम्

क्रमेण वायोः संसर्गात्पित्तं योनिषु सञ्चयम् । रक्तस्य कुरुते तस्या वातपित्तोक्तगुल्मजान् ॥ १,१६०.

हळूहळू वायूच्या संयोगाने पित्त गर्भाशयात साठते, त्यामुळे तिच्यात वायू-पित्तामुळे होणाऱ्या गाठी निर्माण होतात.

गर्भाशये च सुतरां शूलांश्चैवासृगाश्रये । योनिस्त्रावश्च दौर्गन्ध्यं भूयः स्यन्दनवेदने ॥ १,१६०.

गर्भाशयात आणि विशेषतः रक्तवाहिन्यांमध्ये तीव्र वेदना होतात, योनीतून स्त्राव येतो, दुर्गंध येतो आणि जळजळ वाढते.

कदापि गर्भवद्गुल्मः सर्वे ते रतिसम्भवाः । पाकञ्चिरेण भजते नैधते विद्रधिः पुनः ॥ १,१६०.

कधी कधी ही गाठ गर्भासारखी वाटते; या सगळ्या संगामुळे होतात आणि पिकल्यावर फोडासारख्या होतात.

पच्यते शीघ्रमत्यर्थं दुष्टरक्ताश्रयस्तु सः । अतः शीघ्रं विदाहित्वाद्वद्रधिः सोऽभीधीयते ॥ १,१६०.

ही गाठ फार लवकर पिकते, कारण ती दूषित रक्तावर आधारलेली असते; म्हणून ती पटकन जळजळ आणि नाश करते, म्हणून तिला फोड असे म्हणतात.

गुल्मान्तारश्रये बस्तिदाहश्च प्लीहवेदना । अग्निवर्णबलभ्रंशो वेगानां वा प्रवर्तनम् ॥ १,१६०.

गाठ आत खोलवर असेल तर मूत्राशयात जळजळ, प्लीहेत वेदना, पचनशक्ती व ताकद कमी होणे किंवा वेगळे वेग येणे असे लक्षणे दिसतात.

अतो विपर्यये बाह्यकोष्ठाङ्गेषु च नातिरुक् । वैवर्ण्यमथ वा कासो बहिरुन्नतताधिकम् ॥ १,१६०.

पण गाठ बाहेरच्या पोटाच्या भिंतीत असेल तर फार वेदना होत नाही, पण त्वचेचा रंग बदलतो, खोकला येतो किंवा बाहेरून सूज जास्त दिसते.

साटोपमत्युग्ररुजमाध्मानमुदरे भृशम् । ऊर्ध्वाधो वातरोधेन तमानाहं प्रचक्षते ॥ १,१६०.

पोटात ताण, फार तीव्र वेदना आणि फुगवटा येतो; वर किंवा खाली वायू अडला की याला 'आनाह' असे म्हणतात.

धनश्चाष्ठ्युपमो ग्रन्थिलोऽष्ठीलातु समुन्नता । समस्तालिङ्गसंयुक्तः प्रत्यष्ठीला तदाकृतिः ॥ १,१६०.

कधी ती गाठ धन्याच्या पोत्यासारखी, गाठीदार किंवा मुसळासारखी उंच दिसते; सर्व लक्षणे एकत्र असतील तर तिला 'मुसळासारखी गाठ' म्हणतात.

पक्वशयोद्भवोऽप्येवं वायुस्तीव्ररुजाश्रयात् । उद्गारबाहुल्यपुरीषबन्धतृप्त्यक्षमत्वान्त्रविकूजनानि ॥ १,१६०.

पक्वाशयातून गाठ झाली असेल आणि वायूमुळे तीव्र वेदना असेल, तर ढेकर येतात, मलावष्टंभ होतो, लगेच पोट भरल्यासारखे वाटते, पचन होत नाही आणि आतड्यात गडगड होते.

आचोपमाध्मानमपक्तिशक्तिः आसन्नगुल्मस्य भवेच्च चिह्नम् ॥ १,१६०.

पोत्यासारखा फुगवटा आणि पचनशक्ती कमी होणे हे गाठ होण्याची चिन्हे आहेत.

श्रीगरुडमहापुराणम् १६१ धन्वन्तरिरुवाच । उदराणां निदानञ्च वक्ष्ये सुश्रुत तच्छृणु । रोगाः सर्वेऽपि मन्दाग्नौ सुतरामुदराणि तु ॥ १,१६१.

श्रीगणेशाय नमः। धन्वंतरी म्हणाले: सुश्रुत, मी आता पोटाच्या रोगांची कारणे सांगतो, नीट ऐक. सर्व रोग मंद पचनामुळे होतात, पण पोटाचे रोग तर त्यात अधिकच होतात.

अनीर्णामयाश्चाप्यन्ये जायन्ते मलसंचयात् । ऊर्ध्वाधो वायवो रुद्ध्वा व्याकुलाविप्रवाहिणी? ॥ १,१६१.

इतर अजून न ठरलेल्या आजार सुद्धा शरीरात घाण साचल्यामुळे होतात. वरच्या आणि खालच्या वाऱ्याचा मार्ग अडवल्यावर हे वारे अस्वस्थ होतात आणि नीट वाहत नाहीत.

प्राणानपानान्संदूष्य कुर्युस्तान्मांससन्धिगान् । आध्माप्य कुक्षिमुदरमष्टधा ते च भेदतः ॥ १,१६१.

प्राण आणि अपान या दोन्ही श्वासांमध्ये बिघाड झाल्यावर, हे दोष मांसाच्या सांध्यांमध्ये त्रास देतात. त्यामुळे पोट आणि उदर फुगतात आणि हे आठ प्रकारांनी दिसून येतात.

पृथग्दोषैः समस्तौश्च प्लीहवङ्क्षक्षतोदकैः । तेनार्ताः शुष्कताल्वोष्ठाः सर्वपादकरोदराः ॥ १,१६१.

वेगवेगळ्या किंवा एकत्रित दोषांमुळे, प्लीहा, वंक्षण किंवा जखमांमधून येणाऱ्या द्रवांमुळे, असे त्रस्त लोकांचे तोंड आणि ओठ कोरडे पडतात आणि सर्व हातपाय व पोट फुगतात.

नष्टचेष्टबलाहाराः कृतप्रध्मात्कुक्षयः । पुरुषाः स्युः प्रेतरूपा भाविनस्तस्य लक्षणम् ॥ १,१६१.

ज्यांची हालचाल, ताकद आणि भूक नाहीशी होते, ज्यांचे पोट वाऱ्यामुळे फुगलेले असते, असे पुरुष जणू काही प्रेतासारखे दिसतात. हेच त्याची लक्षणे आहेत.

क्षुन्नाशोऽरुचिवत्सर्वं सविदाहञ्च पच्यते । जीर्णान्नं यो न जानाति सोऽपथ्यं सेवतेनरः ॥ १,१६१.

भूक नाहीशी होते, सर्व अन्नाप्रती अरुची येते आणि जळजळ होते. ज्याला पचलेले आणि न पचलेले अन्न ओळखता येत नाही, तो मनुष्य अपथ्य अन्न खातो.

क्षीयते बलमङ्गस्य श्वसित्यल्पोऽविचेष्टितः । विषयावृत्तिबुद्धिश्च शोकशोषादयोऽपिच ॥ १,१६१.

शरीराची ताकद कमी होते, श्वास हलका होतो आणि हालचाल फारच कमी होते. मन विषयांपासून दूर होते आणि दुःख व कृशता येते.

रुग्बस्तिसन्धौ सततं लघ्वल्पभोजनैरपि । जराजीर्णो बलभ्रंशो भवेज्जठररोगिणः ॥ १,१६१.

मूत्राशय आणि सांध्यांमध्ये सतत वेदना राहतात, अगदी हलके आणि कमी अन्न घेतले तरीही. पोटाच्या आजारात, वृद्धत्व आणि अपचनामुळे ताकद कमी होते.

स्वतन्त्रतन्द्रालसता मलसर्गोऽल्पवह्निता । दाहः श्वयथुराध्मानमन्त्रे सलिलसम्भवे ॥ १,१६१.

स्वतंत्र झोप येते, आळस आणि सुस्ती वाढते, मलाविसर्जन कमी होते आणि पचनशक्ती दुर्बल होते. शरीरात जळजळ, सूज आणि फुगवटा येतो, विशेषतः पाणी असताना.

सर्वत्र तोये मरणं शोचनं तत्र निष्फलम् । गवाक्षवच्छिराजालैरुदरं गुड्गुडायते ॥ १,१६१.

पाण्याच्या ठिकाणी मृत्यू येतो आणि तिथे शोक केला तरी काहीच उपयोग होत नाही. पोट जणू काही जाळीदार खिडकीसारखे दिसते आणि त्यातून गुडगुड आवाज येतो.

नाभिमन्त्रश्च विष्टभ्य वेगं कृत्वा प्रणश्यति । मारुते हृत्कटीनाभिपायुवङ्क्षणवेदनाः ॥ १,१६१.

नाभीला अडथळा येतो आणि दाब निर्माण होऊन ती नष्ट होते. वाऱ्यामुळे हृदय, कंबर, नाभी, गुदद्वार आणि वंक्षण या ठिकाणी वेदना होतात.

सशब्दो निः सरेद्वायुर्वहते मूत्रमल्पकम् । नातिमात्रं भवेल्लौल्यं नरस्य विरसं मुखम् ॥ १,१६१.

वारा आवाज करत बाहेर पडतो आणि मूत्र कमी प्रमाणात जाते. मनुष्याला फारशी इच्छा राहत नाही आणि तोंड बेस्वाद होते.

तत्रवातोदरे शोथः पाणिपान्मुखकुक्षिषु । कुर्क्षिपार्श्वोदरकटीपृष्ठरुक्पर्वभदनम् ॥ १,१६१.

वाताच्या पोटदुखीत, हात, पाय, चेहरा आणि पोट फुगतात. कूस, बाजू, पोट, कंबर, पाठ आणि सांधे या ठिकाणी वेदना होतात.

शुष्ककासाङ्गमर्दाधोगुरुतामलसंग्रहः । श्यामारुणत्वगादित्वं मुखे च रसवद्धिता ॥ १,१६१.

कोरडा खोकला, अंग दुखणे, खालच्या भागात जडपणा आणि घाण साचणे असे लक्षणे दिसतात. त्वचा काळी किंवा तांबडी होते आणि तोंडाचा स्वाद कमी होतो.

सतोदभेदमुदरं नीलकृष्णशिराततम् । आध्मातमुदरे शब्दमद्भुतं वा करोति सः ॥ १,१६१.

पोटात वेदना होऊन ते फाटल्यास, शिरा निळ्या-काळ्या दिसतात आणि पसरतात. पोट फुगल्यावर ते विचित्र आवाज करते.

वायुश्चात्र सरुक्च्छब्दं विधत्ते सर्वथा गतिम् । पित्तोदरे ज्वरो मूर्छा दाहित्वं कटुकास्यता ॥ १,१६१.

इथे वारा सर्वत्र वेदना आणि आवाज निर्माण करतो. पित्ताच्या पोटदुखीत ताप, बेशुद्धी, जळजळ आणि तोंड कडू होते.

भ्रमोतिसारः पीतत्वं त्वगादावुदरं हरित् । पीतताम्रशिरादित्वं सस्वेदं सोष्म दह्यते ॥ १,१६१.

गरगरणे, अतिसार, त्वचेसह इतर भाग पिवळे होणे अशी लक्षणे दिसतात. शिरा पिवळ्या किंवा तांबड्या होतात, घाम येतो, उष्णता वाढते आणि जळजळ होते.

धूमायते मृदुस्पर्शं क्षैप्रपाकं प्रदूयते । श्लेष्मोदरेषु सदनं स्वेदश्वयथुगौरवम् ॥ १,१६१.

शरीर धुरकट दिसते, स्पर्शाला मऊ वाटते आणि लवकर सडते. कफाच्या पोटदुखीत अशक्तपणा, घाम, सूज आणि जडपणा येतो.

निद्रा क्लेशोऽरुचिः श्वासः काशः शुक्लत्वगादिता । उदरं तिमिरं स्निग्धं शुक्लकृष्णशिरावृतम् ॥ १,१६१.

झोप येते, त्रास होतो, भूक लागत नाही, श्वास घ्यायला त्रास होतो, खोकला येतो आणि त्वचा फिकट होते. पोट धूसर, स्निग्ध आणि पांढऱ्या-काळ्या शिरांनी वेढलेले असते.