गरुडपुराणम्

वेधः सूच्येव विड्भ्रंशः कृच्छ्रे मूत्रं प्रवर्तते । गात्रे मुखे पदे शोथः ह्यग्निमान्द्यं तथैव च ॥ १,१६०.

सूईने टोचल्यासारखी वेदना, मलधारणेचा त्रास, लघवीला अडथळा; अंग, चेहरा, पाय सुजतात आणि पचनशक्ती कमी होते.

रूक्षकृष्णत्वगादित्वं चलत्वादनिलस्यच । अनिरूपितसंस्थानो विविधाञ्जनयेद्व्यथाम् ॥ १,१६०.

वायूमुळे त्वचा कोरडी व काळी होते, शरीर अस्थिर राहते; निश्चित आकार नसल्याने वेगवेगळ्या प्रकारच्या वेदना निर्माण होतात.

पिपीलिकाव्याप्त इव गुल्मः स्फुरति नुद्यते । पित्ताद्दाहाम्लकौ मूर्छा विड्भेदः स्वेदतृड्ज्वराः ॥ १,१६०.

गाठीमध्ये मुंग्या फिराव्यात तशी कंपने आणि हालचाल होते; पित्तामुळे जळजळ, आंबटपणा, बेशुद्धी, अतिसार, घाम, तहान आणि ताप येतो.

हारिद्रयं सर्वगात्रेषु गुल्माच्छोथस्य दर्शनम् । हीयते दीप्यते श्लेष्मा स्वस्थानं दहतीवच ॥ १,१६०.

संपूर्ण अंगांवर पिवळसरपणा दिसतो, गाठी आणि सूज येते; कफ कधी कमी तर कधी वाढतो, आणि जिथे असतो तिथे जणू जाळतो.

कफात्स्तैमित्यमरुचिः सदनं शिरसि ज्वरः । पीनसालस्यहृल्लासौ शुक्लकृष्णत्वगादिता ॥ १,१६०.

कफामुळे शरीर जड होते, चव लागत नाही, थकवा येतो, डोके दुखते, ताप येतो, नाक बंद पडते, आळस येतो, मळमळ होते, आणि त्वचेचा रंग फिकट किंवा काळा पडतो.

गुल्मो गभीरः कठिनो गुरुर्गर्भस्थबालवत् । स्वस्थानस्था अधावन्तस्तत एवात्र मारकाः ॥ १,१६०.

ही गाठ खोल, कठीण आणि जड असते, गर्भातील बाळासारखी वाटते; जी गाठी जागेवर राहतात आणि आत हलतात, त्या फारच धोकादायक असतात.

प्रायस्तु यत्तद्द्वन्द्वोत्था गुल्माः संसृष्टमैथुनाः । सर्वजस्तीव्ररुग्दाहः शीघ्रपाकी घनोन्नतः ॥ १,१६०.

साधारणपणे दोन दोषांच्या संयोगाने किंवा मिश्र कारणांनी झालेल्या गाठी फार तीव्र असतात, त्यात प्रचंड वेदना व जळजळ होते, त्या लवकर पिकतात आणि घट्ट व उंचावलेल्या असतात.

सोऽसाध्यो रक्तगुल्मस्तु स्त्रिया एव प्रजायते । ऋतौ या चैव शूलार्ता यति वा योनिरोगिणी ॥ १,१६०.

रक्तगाठ बरे न होणारी असते आणि ती फक्त स्त्रियांमध्येच होते, विशेषतः ज्या मासिक पाळीत वेदना सहन करतात किंवा गर्भाशयाचे आजार असतात त्यांना.

सेवते वानिलांश्च स्त्री क्रुद्धस्तस्याः समीरणः । निरुध्यात्यार्तवं योन्यां प्रतिमासं व्यवस्थितम् ॥ १,१६०.

जर एखादी स्त्री रागावून ऋतुमती अवस्थेत संग करते, तर तिच्या शरीरातील वायू मासिक स्त्रावाला अडवतो, जो दर महिन्याला गर्भाशयात ठरलेला असतो.

सुक्षौ करोति तद्गर्भे लिङ्गमाविष्करोति च । हृल्लासदौहृदस्तन्यदर्शनं कामचारिता ॥ १,१६०.

त्यामुळे गर्भाशयात कोरडेपणा येतो, जननेंद्रिय स्पष्ट दिसते, मळमळ, इच्छा, दूध येणे आणि वासनेने वागणे असे लक्षणे दिसतात.

क्रमेण वायोः संसर्गात्पित्तं योनिषु सञ्चयम् । रक्तस्य कुरुते तस्या वातपित्तोक्तगुल्मजान् ॥ १,१६०.

हळूहळू वायूच्या संयोगाने पित्त गर्भाशयात साठते, त्यामुळे तिच्यात वायू-पित्तामुळे होणाऱ्या गाठी निर्माण होतात.

गर्भाशये च सुतरां शूलांश्चैवासृगाश्रये । योनिस्त्रावश्च दौर्गन्ध्यं भूयः स्यन्दनवेदने ॥ १,१६०.

गर्भाशयात आणि विशेषतः रक्तवाहिन्यांमध्ये तीव्र वेदना होतात, योनीतून स्त्राव येतो, दुर्गंध येतो आणि जळजळ वाढते.

कदापि गर्भवद्गुल्मः सर्वे ते रतिसम्भवाः । पाकञ्चिरेण भजते नैधते विद्रधिः पुनः ॥ १,१६०.

कधी कधी ही गाठ गर्भासारखी वाटते; या सगळ्या संगामुळे होतात आणि पिकल्यावर फोडासारख्या होतात.

पच्यते शीघ्रमत्यर्थं दुष्टरक्ताश्रयस्तु सः । अतः शीघ्रं विदाहित्वाद्वद्रधिः सोऽभीधीयते ॥ १,१६०.

ही गाठ फार लवकर पिकते, कारण ती दूषित रक्तावर आधारलेली असते; म्हणून ती पटकन जळजळ आणि नाश करते, म्हणून तिला फोड असे म्हणतात.

गुल्मान्तारश्रये बस्तिदाहश्च प्लीहवेदना । अग्निवर्णबलभ्रंशो वेगानां वा प्रवर्तनम् ॥ १,१६०.

गाठ आत खोलवर असेल तर मूत्राशयात जळजळ, प्लीहेत वेदना, पचनशक्ती व ताकद कमी होणे किंवा वेगळे वेग येणे असे लक्षणे दिसतात.

अतो विपर्यये बाह्यकोष्ठाङ्गेषु च नातिरुक् । वैवर्ण्यमथ वा कासो बहिरुन्नतताधिकम् ॥ १,१६०.

पण गाठ बाहेरच्या पोटाच्या भिंतीत असेल तर फार वेदना होत नाही, पण त्वचेचा रंग बदलतो, खोकला येतो किंवा बाहेरून सूज जास्त दिसते.

साटोपमत्युग्ररुजमाध्मानमुदरे भृशम् । ऊर्ध्वाधो वातरोधेन तमानाहं प्रचक्षते ॥ १,१६०.

पोटात ताण, फार तीव्र वेदना आणि फुगवटा येतो; वर किंवा खाली वायू अडला की याला 'आनाह' असे म्हणतात.

धनश्चाष्ठ्युपमो ग्रन्थिलोऽष्ठीलातु समुन्नता । समस्तालिङ्गसंयुक्तः प्रत्यष्ठीला तदाकृतिः ॥ १,१६०.

कधी ती गाठ धन्याच्या पोत्यासारखी, गाठीदार किंवा मुसळासारखी उंच दिसते; सर्व लक्षणे एकत्र असतील तर तिला 'मुसळासारखी गाठ' म्हणतात.

पक्वशयोद्भवोऽप्येवं वायुस्तीव्ररुजाश्रयात् । उद्गारबाहुल्यपुरीषबन्धतृप्त्यक्षमत्वान्त्रविकूजनानि ॥ १,१६०.

पक्वाशयातून गाठ झाली असेल आणि वायूमुळे तीव्र वेदना असेल, तर ढेकर येतात, मलावष्टंभ होतो, लगेच पोट भरल्यासारखे वाटते, पचन होत नाही आणि आतड्यात गडगड होते.

आचोपमाध्मानमपक्तिशक्तिः आसन्नगुल्मस्य भवेच्च चिह्नम् ॥ १,१६०.

पोत्यासारखा फुगवटा आणि पचनशक्ती कमी होणे हे गाठ होण्याची चिन्हे आहेत.

श्रीगरुडमहापुराणम् १६१ धन्वन्तरिरुवाच । उदराणां निदानञ्च वक्ष्ये सुश्रुत तच्छृणु । रोगाः सर्वेऽपि मन्दाग्नौ सुतरामुदराणि तु ॥ १,१६१.

श्रीगणेशाय नमः। धन्वंतरी म्हणाले: सुश्रुत, मी आता पोटाच्या रोगांची कारणे सांगतो, नीट ऐक. सर्व रोग मंद पचनामुळे होतात, पण पोटाचे रोग तर त्यात अधिकच होतात.

अनीर्णामयाश्चाप्यन्ये जायन्ते मलसंचयात् । ऊर्ध्वाधो वायवो रुद्ध्वा व्याकुलाविप्रवाहिणी? ॥ १,१६१.

इतर अजून न ठरलेल्या आजार सुद्धा शरीरात घाण साचल्यामुळे होतात. वरच्या आणि खालच्या वाऱ्याचा मार्ग अडवल्यावर हे वारे अस्वस्थ होतात आणि नीट वाहत नाहीत.

प्राणानपानान्संदूष्य कुर्युस्तान्मांससन्धिगान् । आध्माप्य कुक्षिमुदरमष्टधा ते च भेदतः ॥ १,१६१.

प्राण आणि अपान या दोन्ही श्वासांमध्ये बिघाड झाल्यावर, हे दोष मांसाच्या सांध्यांमध्ये त्रास देतात. त्यामुळे पोट आणि उदर फुगतात आणि हे आठ प्रकारांनी दिसून येतात.

पृथग्दोषैः समस्तौश्च प्लीहवङ्क्षक्षतोदकैः । तेनार्ताः शुष्कताल्वोष्ठाः सर्वपादकरोदराः ॥ १,१६१.

वेगवेगळ्या किंवा एकत्रित दोषांमुळे, प्लीहा, वंक्षण किंवा जखमांमधून येणाऱ्या द्रवांमुळे, असे त्रस्त लोकांचे तोंड आणि ओठ कोरडे पडतात आणि सर्व हातपाय व पोट फुगतात.

नष्टचेष्टबलाहाराः कृतप्रध्मात्कुक्षयः । पुरुषाः स्युः प्रेतरूपा भाविनस्तस्य लक्षणम् ॥ १,१६१.

ज्यांची हालचाल, ताकद आणि भूक नाहीशी होते, ज्यांचे पोट वाऱ्यामुळे फुगलेले असते, असे पुरुष जणू काही प्रेतासारखे दिसतात. हेच त्याची लक्षणे आहेत.

क्षुन्नाशोऽरुचिवत्सर्वं सविदाहञ्च पच्यते । जीर्णान्नं यो न जानाति सोऽपथ्यं सेवतेनरः ॥ १,१६१.

भूक नाहीशी होते, सर्व अन्नाप्रती अरुची येते आणि जळजळ होते. ज्याला पचलेले आणि न पचलेले अन्न ओळखता येत नाही, तो मनुष्य अपथ्य अन्न खातो.

क्षीयते बलमङ्गस्य श्वसित्यल्पोऽविचेष्टितः । विषयावृत्तिबुद्धिश्च शोकशोषादयोऽपिच ॥ १,१६१.

शरीराची ताकद कमी होते, श्वास हलका होतो आणि हालचाल फारच कमी होते. मन विषयांपासून दूर होते आणि दुःख व कृशता येते.

रुग्बस्तिसन्धौ सततं लघ्वल्पभोजनैरपि । जराजीर्णो बलभ्रंशो भवेज्जठररोगिणः ॥ १,१६१.

मूत्राशय आणि सांध्यांमध्ये सतत वेदना राहतात, अगदी हलके आणि कमी अन्न घेतले तरीही. पोटाच्या आजारात, वृद्धत्व आणि अपचनामुळे ताकद कमी होते.

स्वतन्त्रतन्द्रालसता मलसर्गोऽल्पवह्निता । दाहः श्वयथुराध्मानमन्त्रे सलिलसम्भवे ॥ १,१६१.

स्वतंत्र झोप येते, आळस आणि सुस्ती वाढते, मलाविसर्जन कमी होते आणि पचनशक्ती दुर्बल होते. शरीरात जळजळ, सूज आणि फुगवटा येतो, विशेषतः पाणी असताना.