गरुडपुराणम्

रक्तवृद्धिरसाध्येऽयं वातवृद्धिसमाकृतिः । रूक्षकृष्णारुणशिरा ऊर्णावृतगवाक्षवत् ॥ १,१६०.

रक्त वाढल्यावर हा आजार बरा होत नाही, आणि वायू वाढल्यासारखा दिसतो: त्वचा कोरडी, काळी किंवा लालसर नसांनी झाकलेली, जणू काही कापसाने झाकलेली खिडकी.

वातोऽष्टधा पृथदौषैः संस्पृष्टैर्निचयं गतः । आर्तवस्य च दोषेण नारीणां जायतेऽष्टमः ॥ १,१६०.

वायू आठ प्रकारे, वेगवेगळ्या दोषांबरोबर मिसळून साठतो; आणि स्त्रियांमध्ये मासिक पाळीच्या दोषामुळे आठवा प्रकार निर्माण होतो.

ज्वरमूर्छातिसारैश्च वमनाद्यैश्च कर्मभिः । कर्शितो बलवान्याति शीतार्तश्च बुभुक्षितः ॥ १,१६०.

ज्वर, बेशुद्धी, अतिसार, उलटी आणि इतर त्रासांनी, शरीराने कृश असूनही बळकट असलेला माणूस थंडीने थरथरतो आणि भुकेला होतो.

यः पिबत्यन्नपानानि लङ्घनप्लावनादिकम् । सेवते हीनसंज्ञाभिरर्दितः समुदीरयन् ॥ १,१६०.

जो कोणी अन्न-पाणी घेतो, उपवास, पोहणे वगैरे करतो, त्याला दुर्बलता येते आणि तो आजार अधिक वाढवतो.

स्नेहस्वेदावनभ्यस्य शोषणं वा निषेवयेत् । शुद्धो वा सुद्धिहानिर्वा भजेत स्पन्दनानि वा ॥ १,१६०.

तेल लावणे, स्टीम घेणे किंवा कोरडेपणा आणणारे उपचार केले, किंवा शरीर शुद्ध झाले नाही, किंवा झटके आले—

वातोल्बणास्तस्य मलाः पृथक्चैव हि तेऽथवा । सर्वो रक्तयुतो वाताद्देहस्नोतोऽनुसारिणः ॥ १,१६०.

त्याच्या मलांमध्ये वायूचे प्रमाण वाढते, ते वेगळे राहू शकतात, किंवा सर्व मल रक्तासह मिसळून शरीरभर वायूच्या मार्गाने जातात.

ऊर्ध्वाधोमार्गमावृत्य वायुः शूलं करोति वै । स्पर्शोपलभ्यं गुल्मोत्थमुष्णं ग्रन्थिस्वरूपिणम् ॥ १,१६०.

वायू वरच्या आणि खालच्या मार्गांना अडवतो, त्यामुळे वेदना होतात; आणि गाठीसारखी, स्पर्शास गरम अशी सूज होते.

कर्षणात्कफविड्घातैर्मार्गस्यावरणेन वा । वायुः कृताश्रयः कोष्ठे रौक्ष्यात्काठिन्यमागतः ॥ १,१६०.

शरीर कृश झाल्याने, कफ आणि मलांनी मार्ग अडवल्याने किंवा नाड्या बंद झाल्याने, वायू पोटात राहून कोरडेपणामुळे कठीण होतो.

स्वतन्त्रः स्वाश्रये दुष्टः परतन्त्रः पराश्रये । ततः पिण्डकवच्छ्लेष्मा मलसंसृष्ट एव च ॥ १,१६०.

स्वतःच्या जागेत स्वतंत्र असताना दोष वाढतो; दुसऱ्याच्या जागेत अवलंबून असताना तिथेही दोष वाढतो; मग कफ गाठीसारखा मलात मिसळतो.

गुलम इत्युच्यते बस्तिनाभिहृत्पार्श्वसंश्रयः । वातजन्ये शिरः शूलज्वर प्लीहान्त्रकूजनम् ॥ १,१६०.

याला 'गुल्म' म्हणतात, जो मूत्राशय, नाभी, हृदय किंवा बाजूला असतो; वायूने झाल्यास डोकेदुखी, ताप, प्लीहा व आतड्यांचा आवाज होतो.

वेधः सूच्येव विड्भ्रंशः कृच्छ्रे मूत्रं प्रवर्तते । गात्रे मुखे पदे शोथः ह्यग्निमान्द्यं तथैव च ॥ १,१६०.

सूईने टोचल्यासारखी वेदना, मलधारणेचा त्रास, लघवीला अडथळा; अंग, चेहरा, पाय सुजतात आणि पचनशक्ती कमी होते.

रूक्षकृष्णत्वगादित्वं चलत्वादनिलस्यच । अनिरूपितसंस्थानो विविधाञ्जनयेद्व्यथाम् ॥ १,१६०.

वायूमुळे त्वचा कोरडी व काळी होते, शरीर अस्थिर राहते; निश्चित आकार नसल्याने वेगवेगळ्या प्रकारच्या वेदना निर्माण होतात.

पिपीलिकाव्याप्त इव गुल्मः स्फुरति नुद्यते । पित्ताद्दाहाम्लकौ मूर्छा विड्भेदः स्वेदतृड्ज्वराः ॥ १,१६०.

गाठीमध्ये मुंग्या फिराव्यात तशी कंपने आणि हालचाल होते; पित्तामुळे जळजळ, आंबटपणा, बेशुद्धी, अतिसार, घाम, तहान आणि ताप येतो.

हारिद्रयं सर्वगात्रेषु गुल्माच्छोथस्य दर्शनम् । हीयते दीप्यते श्लेष्मा स्वस्थानं दहतीवच ॥ १,१६०.

संपूर्ण अंगांवर पिवळसरपणा दिसतो, गाठी आणि सूज येते; कफ कधी कमी तर कधी वाढतो, आणि जिथे असतो तिथे जणू जाळतो.

कफात्स्तैमित्यमरुचिः सदनं शिरसि ज्वरः । पीनसालस्यहृल्लासौ शुक्लकृष्णत्वगादिता ॥ १,१६०.

कफामुळे शरीर जड होते, चव लागत नाही, थकवा येतो, डोके दुखते, ताप येतो, नाक बंद पडते, आळस येतो, मळमळ होते, आणि त्वचेचा रंग फिकट किंवा काळा पडतो.

गुल्मो गभीरः कठिनो गुरुर्गर्भस्थबालवत् । स्वस्थानस्था अधावन्तस्तत एवात्र मारकाः ॥ १,१६०.

ही गाठ खोल, कठीण आणि जड असते, गर्भातील बाळासारखी वाटते; जी गाठी जागेवर राहतात आणि आत हलतात, त्या फारच धोकादायक असतात.

प्रायस्तु यत्तद्द्वन्द्वोत्था गुल्माः संसृष्टमैथुनाः । सर्वजस्तीव्ररुग्दाहः शीघ्रपाकी घनोन्नतः ॥ १,१६०.

साधारणपणे दोन दोषांच्या संयोगाने किंवा मिश्र कारणांनी झालेल्या गाठी फार तीव्र असतात, त्यात प्रचंड वेदना व जळजळ होते, त्या लवकर पिकतात आणि घट्ट व उंचावलेल्या असतात.

सोऽसाध्यो रक्तगुल्मस्तु स्त्रिया एव प्रजायते । ऋतौ या चैव शूलार्ता यति वा योनिरोगिणी ॥ १,१६०.

रक्तगाठ बरे न होणारी असते आणि ती फक्त स्त्रियांमध्येच होते, विशेषतः ज्या मासिक पाळीत वेदना सहन करतात किंवा गर्भाशयाचे आजार असतात त्यांना.

सेवते वानिलांश्च स्त्री क्रुद्धस्तस्याः समीरणः । निरुध्यात्यार्तवं योन्यां प्रतिमासं व्यवस्थितम् ॥ १,१६०.

जर एखादी स्त्री रागावून ऋतुमती अवस्थेत संग करते, तर तिच्या शरीरातील वायू मासिक स्त्रावाला अडवतो, जो दर महिन्याला गर्भाशयात ठरलेला असतो.

सुक्षौ करोति तद्गर्भे लिङ्गमाविष्करोति च । हृल्लासदौहृदस्तन्यदर्शनं कामचारिता ॥ १,१६०.

त्यामुळे गर्भाशयात कोरडेपणा येतो, जननेंद्रिय स्पष्ट दिसते, मळमळ, इच्छा, दूध येणे आणि वासनेने वागणे असे लक्षणे दिसतात.

क्रमेण वायोः संसर्गात्पित्तं योनिषु सञ्चयम् । रक्तस्य कुरुते तस्या वातपित्तोक्तगुल्मजान् ॥ १,१६०.

हळूहळू वायूच्या संयोगाने पित्त गर्भाशयात साठते, त्यामुळे तिच्यात वायू-पित्तामुळे होणाऱ्या गाठी निर्माण होतात.

गर्भाशये च सुतरां शूलांश्चैवासृगाश्रये । योनिस्त्रावश्च दौर्गन्ध्यं भूयः स्यन्दनवेदने ॥ १,१६०.

गर्भाशयात आणि विशेषतः रक्तवाहिन्यांमध्ये तीव्र वेदना होतात, योनीतून स्त्राव येतो, दुर्गंध येतो आणि जळजळ वाढते.

कदापि गर्भवद्गुल्मः सर्वे ते रतिसम्भवाः । पाकञ्चिरेण भजते नैधते विद्रधिः पुनः ॥ १,१६०.

कधी कधी ही गाठ गर्भासारखी वाटते; या सगळ्या संगामुळे होतात आणि पिकल्यावर फोडासारख्या होतात.

पच्यते शीघ्रमत्यर्थं दुष्टरक्ताश्रयस्तु सः । अतः शीघ्रं विदाहित्वाद्वद्रधिः सोऽभीधीयते ॥ १,१६०.

ही गाठ फार लवकर पिकते, कारण ती दूषित रक्तावर आधारलेली असते; म्हणून ती पटकन जळजळ आणि नाश करते, म्हणून तिला फोड असे म्हणतात.

गुल्मान्तारश्रये बस्तिदाहश्च प्लीहवेदना । अग्निवर्णबलभ्रंशो वेगानां वा प्रवर्तनम् ॥ १,१६०.

गाठ आत खोलवर असेल तर मूत्राशयात जळजळ, प्लीहेत वेदना, पचनशक्ती व ताकद कमी होणे किंवा वेगळे वेग येणे असे लक्षणे दिसतात.

अतो विपर्यये बाह्यकोष्ठाङ्गेषु च नातिरुक् । वैवर्ण्यमथ वा कासो बहिरुन्नतताधिकम् ॥ १,१६०.

पण गाठ बाहेरच्या पोटाच्या भिंतीत असेल तर फार वेदना होत नाही, पण त्वचेचा रंग बदलतो, खोकला येतो किंवा बाहेरून सूज जास्त दिसते.

साटोपमत्युग्ररुजमाध्मानमुदरे भृशम् । ऊर्ध्वाधो वातरोधेन तमानाहं प्रचक्षते ॥ १,१६०.

पोटात ताण, फार तीव्र वेदना आणि फुगवटा येतो; वर किंवा खाली वायू अडला की याला 'आनाह' असे म्हणतात.

धनश्चाष्ठ्युपमो ग्रन्थिलोऽष्ठीलातु समुन्नता । समस्तालिङ्गसंयुक्तः प्रत्यष्ठीला तदाकृतिः ॥ १,१६०.

कधी ती गाठ धन्याच्या पोत्यासारखी, गाठीदार किंवा मुसळासारखी उंच दिसते; सर्व लक्षणे एकत्र असतील तर तिला 'मुसळासारखी गाठ' म्हणतात.

पक्वशयोद्भवोऽप्येवं वायुस्तीव्ररुजाश्रयात् । उद्गारबाहुल्यपुरीषबन्धतृप्त्यक्षमत्वान्त्रविकूजनानि ॥ १,१६०.

पक्वाशयातून गाठ झाली असेल आणि वायूमुळे तीव्र वेदना असेल, तर ढेकर येतात, मलावष्टंभ होतो, लगेच पोट भरल्यासारखे वाटते, पचन होत नाही आणि आतड्यात गडगड होते.