गरुडपुराणम्

क्रुद्धो रुद्धगतिर्वायुः शेफमूलकरो?हि सः । मुष्कवङ्क्षणतः प्राप्य फलकोषातिवाहिनीम् ॥ १,१६०.

वायू चिडला किंवा त्याचा मार्ग अडला की तो लिंगाच्या मुळाशी सूज निर्माण करतो; ती वृषण व वंक्षणात पोहोचून वृषणाच्या पिशवीची सूज वाढवते.

आपीड्य धमनीवृद्धिं करोति फलकोषयोः । दोषो मेदःसु तत्रास्ते सवृद्धिः सप्तधा गदः ॥ १,१६०.

ती सूज दाबली गेल्यावर वृषणाच्या पिशवीतील रक्तवाहिन्या वाढतात; तेथे दोष मेदामध्ये साठतो आणि सूज वाढून हा विकार सात प्रकारांनी दिसतो.

मूत्रन्तयोरप्यनिलाद्बाह्ये वाभ्यन्तरे तथा । वातपूर्णः खरस्पर्शो रूक्षो वाताच्च दाहकृत् ॥ १,१६०.

वायूमुळे मूत्रमार्गाच्या टोकांना, बाहेर किंवा आत सूज येते; ती वायूने भरलेली, स्पर्शास खरखरीत, कोरडी आणि वायूमुळे जळजळ करणारी असते.

पक्वोदुम्बरसङ्काशः पित्ताद्दाहोष्मपाकवान् । कफात्तीव्रो गुरुः स्निग्धः कण्डूमान्कठिनोऽल्परुक् ॥ १,१६०.

फोड पिकल्यावर पित्तामुळे तो उंबरासारखा दिसतो, त्यात जळजळ, उष्णता आणि पू तयार होतो; कफामुळे तो तीव्र, जड, स्निग्ध, खाज येणारा, कडक आणि कमी वेदना देणारा असतो.

कृष्णः स्फोटावृतः पिण्डों वृद्धिलिङ्गश्च रक्ततः । कफवन्मेदसां वृद्धिर्मृदुतालफलोपमः ॥ १,१६०.

फोड काळा, फोडांनी झाकलेला आणि रक्तामुळे वाढणारा असतो; कफ व मेद वाढल्यावर तो फोड मऊ, पिकलेल्या ताडफळासारखा दिसतो.

मूत्रधारणशीलस्य मूत्रजस्तत्र गच्छतः । अलोभः पूर्णधृतिमान्क्षोभं याति सरन्मृदु ॥ १,१६०.

जो माणूस वारंवार लघवी रोखतो, त्याच्या शरीरात लघवी जात असताना त्याची लोभ नसणे आणि मनाची स्थिरता ढासळते, आणि लघवीचा मऊ प्रवाह अस्वस्थ होतो.

मूत्रकृच्छ्रमधस्ताच्च वलयः फलकोषयोः । वातकोपिभिसहारैः शीततोयावगाहनैः ॥ १,१६०.

लघवी करताना त्रास होतो, आणि खालच्या बाजूला अंडकोष व वृषण सुजतात; वायू वाढल्यामुळे आणि थंड पाण्यात बसल्यामुळे हे होते.

विण्मूत्रधारणाच्चैव विषमाङ्गविचेष्टनैः । क्षोभितैः क्षोभितौजाश्च क्षीणान्तर्देहिनो यदा ॥ १,१६०.

मल आणि लघवी रोखल्याने, तसेच अंगाची हालचाल विस्कळीत झाल्याने, शरीरातील तेज अस्वस्थ आणि कमी होते—

पवनो विगुणीभूय शोणितं तदधोनयेत् । कुर्यात्तत्क्षणसन्धिस्थो ग्रन्थ्याभः श्वयथुस्तदा ॥ १,१६०.

तेव्हा वायू बिघडून रक्त खाली खेचतो; आणि सांध्याजवळ गाठीसारखी सूज निर्माण होते.

उपेक्ष्यमाणस्य च गुल्मवृद्धिमाध्मानरुग्वै विविधाश्च रोगाः । सुपीडितोऽन्तः स्वनवान् प्रयाति प्रध्मापयन्नेति पुनश्च मूर्ध्नि ॥ १,१६०.

हे दुर्लक्ष केले तर गाठी वाढते, पोट फुगते, वेदना होतात आणि अनेक आजार जडतात; आतमध्ये मोठा आवाज होतो, आणि ते वर जाऊन पुन्हा डोक्यात सूज आणते.

रक्तवृद्धिरसाध्येऽयं वातवृद्धिसमाकृतिः । रूक्षकृष्णारुणशिरा ऊर्णावृतगवाक्षवत् ॥ १,१६०.

रक्त वाढल्यावर हा आजार बरा होत नाही, आणि वायू वाढल्यासारखा दिसतो: त्वचा कोरडी, काळी किंवा लालसर नसांनी झाकलेली, जणू काही कापसाने झाकलेली खिडकी.

वातोऽष्टधा पृथदौषैः संस्पृष्टैर्निचयं गतः । आर्तवस्य च दोषेण नारीणां जायतेऽष्टमः ॥ १,१६०.

वायू आठ प्रकारे, वेगवेगळ्या दोषांबरोबर मिसळून साठतो; आणि स्त्रियांमध्ये मासिक पाळीच्या दोषामुळे आठवा प्रकार निर्माण होतो.

ज्वरमूर्छातिसारैश्च वमनाद्यैश्च कर्मभिः । कर्शितो बलवान्याति शीतार्तश्च बुभुक्षितः ॥ १,१६०.

ज्वर, बेशुद्धी, अतिसार, उलटी आणि इतर त्रासांनी, शरीराने कृश असूनही बळकट असलेला माणूस थंडीने थरथरतो आणि भुकेला होतो.

यः पिबत्यन्नपानानि लङ्घनप्लावनादिकम् । सेवते हीनसंज्ञाभिरर्दितः समुदीरयन् ॥ १,१६०.

जो कोणी अन्न-पाणी घेतो, उपवास, पोहणे वगैरे करतो, त्याला दुर्बलता येते आणि तो आजार अधिक वाढवतो.

स्नेहस्वेदावनभ्यस्य शोषणं वा निषेवयेत् । शुद्धो वा सुद्धिहानिर्वा भजेत स्पन्दनानि वा ॥ १,१६०.

तेल लावणे, स्टीम घेणे किंवा कोरडेपणा आणणारे उपचार केले, किंवा शरीर शुद्ध झाले नाही, किंवा झटके आले—

वातोल्बणास्तस्य मलाः पृथक्चैव हि तेऽथवा । सर्वो रक्तयुतो वाताद्देहस्नोतोऽनुसारिणः ॥ १,१६०.

त्याच्या मलांमध्ये वायूचे प्रमाण वाढते, ते वेगळे राहू शकतात, किंवा सर्व मल रक्तासह मिसळून शरीरभर वायूच्या मार्गाने जातात.

ऊर्ध्वाधोमार्गमावृत्य वायुः शूलं करोति वै । स्पर्शोपलभ्यं गुल्मोत्थमुष्णं ग्रन्थिस्वरूपिणम् ॥ १,१६०.

वायू वरच्या आणि खालच्या मार्गांना अडवतो, त्यामुळे वेदना होतात; आणि गाठीसारखी, स्पर्शास गरम अशी सूज होते.

कर्षणात्कफविड्घातैर्मार्गस्यावरणेन वा । वायुः कृताश्रयः कोष्ठे रौक्ष्यात्काठिन्यमागतः ॥ १,१६०.

शरीर कृश झाल्याने, कफ आणि मलांनी मार्ग अडवल्याने किंवा नाड्या बंद झाल्याने, वायू पोटात राहून कोरडेपणामुळे कठीण होतो.

स्वतन्त्रः स्वाश्रये दुष्टः परतन्त्रः पराश्रये । ततः पिण्डकवच्छ्लेष्मा मलसंसृष्ट एव च ॥ १,१६०.

स्वतःच्या जागेत स्वतंत्र असताना दोष वाढतो; दुसऱ्याच्या जागेत अवलंबून असताना तिथेही दोष वाढतो; मग कफ गाठीसारखा मलात मिसळतो.

गुलम इत्युच्यते बस्तिनाभिहृत्पार्श्वसंश्रयः । वातजन्ये शिरः शूलज्वर प्लीहान्त्रकूजनम् ॥ १,१६०.

याला 'गुल्म' म्हणतात, जो मूत्राशय, नाभी, हृदय किंवा बाजूला असतो; वायूने झाल्यास डोकेदुखी, ताप, प्लीहा व आतड्यांचा आवाज होतो.

वेधः सूच्येव विड्भ्रंशः कृच्छ्रे मूत्रं प्रवर्तते । गात्रे मुखे पदे शोथः ह्यग्निमान्द्यं तथैव च ॥ १,१६०.

सूईने टोचल्यासारखी वेदना, मलधारणेचा त्रास, लघवीला अडथळा; अंग, चेहरा, पाय सुजतात आणि पचनशक्ती कमी होते.

रूक्षकृष्णत्वगादित्वं चलत्वादनिलस्यच । अनिरूपितसंस्थानो विविधाञ्जनयेद्व्यथाम् ॥ १,१६०.

वायूमुळे त्वचा कोरडी व काळी होते, शरीर अस्थिर राहते; निश्चित आकार नसल्याने वेगवेगळ्या प्रकारच्या वेदना निर्माण होतात.

पिपीलिकाव्याप्त इव गुल्मः स्फुरति नुद्यते । पित्ताद्दाहाम्लकौ मूर्छा विड्भेदः स्वेदतृड्ज्वराः ॥ १,१६०.

गाठीमध्ये मुंग्या फिराव्यात तशी कंपने आणि हालचाल होते; पित्तामुळे जळजळ, आंबटपणा, बेशुद्धी, अतिसार, घाम, तहान आणि ताप येतो.

हारिद्रयं सर्वगात्रेषु गुल्माच्छोथस्य दर्शनम् । हीयते दीप्यते श्लेष्मा स्वस्थानं दहतीवच ॥ १,१६०.

संपूर्ण अंगांवर पिवळसरपणा दिसतो, गाठी आणि सूज येते; कफ कधी कमी तर कधी वाढतो, आणि जिथे असतो तिथे जणू जाळतो.

कफात्स्तैमित्यमरुचिः सदनं शिरसि ज्वरः । पीनसालस्यहृल्लासौ शुक्लकृष्णत्वगादिता ॥ १,१६०.

कफामुळे शरीर जड होते, चव लागत नाही, थकवा येतो, डोके दुखते, ताप येतो, नाक बंद पडते, आळस येतो, मळमळ होते, आणि त्वचेचा रंग फिकट किंवा काळा पडतो.

गुल्मो गभीरः कठिनो गुरुर्गर्भस्थबालवत् । स्वस्थानस्था अधावन्तस्तत एवात्र मारकाः ॥ १,१६०.

ही गाठ खोल, कठीण आणि जड असते, गर्भातील बाळासारखी वाटते; जी गाठी जागेवर राहतात आणि आत हलतात, त्या फारच धोकादायक असतात.

प्रायस्तु यत्तद्द्वन्द्वोत्था गुल्माः संसृष्टमैथुनाः । सर्वजस्तीव्ररुग्दाहः शीघ्रपाकी घनोन्नतः ॥ १,१६०.

साधारणपणे दोन दोषांच्या संयोगाने किंवा मिश्र कारणांनी झालेल्या गाठी फार तीव्र असतात, त्यात प्रचंड वेदना व जळजळ होते, त्या लवकर पिकतात आणि घट्ट व उंचावलेल्या असतात.

सोऽसाध्यो रक्तगुल्मस्तु स्त्रिया एव प्रजायते । ऋतौ या चैव शूलार्ता यति वा योनिरोगिणी ॥ १,१६०.

रक्तगाठ बरे न होणारी असते आणि ती फक्त स्त्रियांमध्येच होते, विशेषतः ज्या मासिक पाळीत वेदना सहन करतात किंवा गर्भाशयाचे आजार असतात त्यांना.

सेवते वानिलांश्च स्त्री क्रुद्धस्तस्याः समीरणः । निरुध्यात्यार्तवं योन्यां प्रतिमासं व्यवस्थितम् ॥ १,१६०.

जर एखादी स्त्री रागावून ऋतुमती अवस्थेत संग करते, तर तिच्या शरीरातील वायू मासिक स्त्रावाला अडवतो, जो दर महिन्याला गर्भाशयात ठरलेला असतो.