गरुडपुराणम्

क्षतोत्थो वायुना क्षिप्तः स रक्तः पित्तमीरयन् । पित्तासृग्लक्षणं कुर्याद्विद्रधिं भूर्युपद्रवम् ॥ १,१६०.

जखमेमुळे निर्माण झालेले रक्त वायूने ढवळले की ते पित्ताला चाळवते, त्यामुळे पित्त व रक्ताची लक्षणे निर्माण होतात आणि अनेक गुंतागुंतीचे फोड तयार होतात.

तेनोपद्रवभेदश्च स्मृतोऽधिष्ठानभेदतः । नाभौ हि ध्मातं चेद्बस्तौ मूत्रकृच्छ्रञ्चजायते ॥ १,१६०.

त्यामुळे उपद्रवांचे प्रकार हे ज्या जागी विकार झाला त्यानुसार ओळखावे लागतात; जसे नाभी किंवा मूत्राशयाजवळ सूज आली तर लघवीला त्रास होतो.

श्वासप्रश्वासरोधश्च प्लीहायामतितृट्परम् । गलरोधश्च क्लोम्नि स्यात्सर्वाङ्गप्ररुजा हृदि ॥ १,१६०.

श्वासोच्छ्वास अडखळणे, प्लीहाचा विकार, अतिशय तहान लागणे, घशात अडथळा येणे — हे सर्व क्लोमामध्ये होते; तसेच संपूर्ण अंगात आणि हृदयात वेदना जाणवतात.

प्रमोहस्तमकः कासौ हृदयोद्धट्टनन्तथा । कुक्षिपार्श्वान्तरे चैव कुक्षौ दोषोपजन्म च ॥ १,१६०.

बेशुद्धी येणे, डोळ्यांसमोर अंधार पडणे, खोकला, हृदयात धडधड, पोटाच्या दोन्ही बाजूंना वेदना, तसेच पोटात दोष निर्माण होतात.

तथा चेदूरुसन्धौ च वङ्क्षणे कटिपृष्ठयोः । पार्श्वयोश्च व्यथा पायौ पवनस्य निरोधनम् ॥ १,१६०.

त्याचप्रमाणे मांडीच्या सांध्यात, वंक्षणात, कंबरेत, पाठीवर, बाजूंना वेदना होतात; गुदद्वारातही दुखते आणि वायू अडकतो.

आमपक्वविदग्धत्वं तेषां शोथवदादिशेत् । नाभेरूर्ध्वमुखात्पक्वात्प्रद्रवन्त्यपरे गुदात् ॥ १,१६०.

या सर्व लक्षणांत कच्ची, पिकलेली किंवा फोडलेली सूज ओळखावी; काहींची पू नाभीपासून वरच्या बाजूने वाहते, तर काहींची गुदद्वारातून खाली जाते.

गुदास्तनाभिजे विद्याद्दोषक्लेदोच्चविद्रधौ । कुरुते स्वाधिष्ठानस्य विवर्तं सन्निपातजः ॥ १,१६०.

गुद, स्तन किंवा नाभीपासून निर्माण झालेले फोड हे दोषांच्या ओलसरपणामुळे होतात; त्रिदोषांचा संमिश्र बिघाड त्यांच्या जागी बदल घडवतो.

पक्वो हि नाभिवस्तिस्थो भिन्नोऽन्तर्बहिरेव वा । पाकश्चान्तः प्रवृद्धस्य क्षीणस्योपद्रवार्दितः ॥ १,१६०.

फोड पिकल्यावर तो नाभी किंवा मूत्राशयाजवळ असेल तर आत किंवा बाहेर फुटू शकतो; फोड क्षीण झाला आणि उपद्रव वाढले तर आतून पू तयार होतो.

विद्रधिश्च भवेत्तत्र पापानां पापयोषिताम् । मृते तु गर्भगे चैव सम्भवेच्छ्वयथर्घनः ॥ १,१६०.

तेथे पापी स्त्रियांमध्ये आणि पाप करणाऱ्यांत फोड होतो; गर्भाशयात गर्भ मेला तर कडक सूजही निर्माण होते.

स्तने समत्थे दुःखं वा बाह्यविद्रधिलक्षणम् । नारीणां सूक्ष्मरक्तत्वात्कन्यायान्तु न जायते ॥ १,१६०.

स्तनात वेदना असो वा नसो, ती बाह्य फोडाचे लक्षण आहे; स्त्रियांमध्ये रक्त सूक्ष्म असल्यामुळे, कुमारिकांमध्ये हा विकार होत नाही.

क्रुद्धो रुद्धगतिर्वायुः शेफमूलकरो?हि सः । मुष्कवङ्क्षणतः प्राप्य फलकोषातिवाहिनीम् ॥ १,१६०.

वायू चिडला किंवा त्याचा मार्ग अडला की तो लिंगाच्या मुळाशी सूज निर्माण करतो; ती वृषण व वंक्षणात पोहोचून वृषणाच्या पिशवीची सूज वाढवते.

आपीड्य धमनीवृद्धिं करोति फलकोषयोः । दोषो मेदःसु तत्रास्ते सवृद्धिः सप्तधा गदः ॥ १,१६०.

ती सूज दाबली गेल्यावर वृषणाच्या पिशवीतील रक्तवाहिन्या वाढतात; तेथे दोष मेदामध्ये साठतो आणि सूज वाढून हा विकार सात प्रकारांनी दिसतो.

मूत्रन्तयोरप्यनिलाद्बाह्ये वाभ्यन्तरे तथा । वातपूर्णः खरस्पर्शो रूक्षो वाताच्च दाहकृत् ॥ १,१६०.

वायूमुळे मूत्रमार्गाच्या टोकांना, बाहेर किंवा आत सूज येते; ती वायूने भरलेली, स्पर्शास खरखरीत, कोरडी आणि वायूमुळे जळजळ करणारी असते.

पक्वोदुम्बरसङ्काशः पित्ताद्दाहोष्मपाकवान् । कफात्तीव्रो गुरुः स्निग्धः कण्डूमान्कठिनोऽल्परुक् ॥ १,१६०.

फोड पिकल्यावर पित्तामुळे तो उंबरासारखा दिसतो, त्यात जळजळ, उष्णता आणि पू तयार होतो; कफामुळे तो तीव्र, जड, स्निग्ध, खाज येणारा, कडक आणि कमी वेदना देणारा असतो.

कृष्णः स्फोटावृतः पिण्डों वृद्धिलिङ्गश्च रक्ततः । कफवन्मेदसां वृद्धिर्मृदुतालफलोपमः ॥ १,१६०.

फोड काळा, फोडांनी झाकलेला आणि रक्तामुळे वाढणारा असतो; कफ व मेद वाढल्यावर तो फोड मऊ, पिकलेल्या ताडफळासारखा दिसतो.

मूत्रधारणशीलस्य मूत्रजस्तत्र गच्छतः । अलोभः पूर्णधृतिमान्क्षोभं याति सरन्मृदु ॥ १,१६०.

जो माणूस वारंवार लघवी रोखतो, त्याच्या शरीरात लघवी जात असताना त्याची लोभ नसणे आणि मनाची स्थिरता ढासळते, आणि लघवीचा मऊ प्रवाह अस्वस्थ होतो.

मूत्रकृच्छ्रमधस्ताच्च वलयः फलकोषयोः । वातकोपिभिसहारैः शीततोयावगाहनैः ॥ १,१६०.

लघवी करताना त्रास होतो, आणि खालच्या बाजूला अंडकोष व वृषण सुजतात; वायू वाढल्यामुळे आणि थंड पाण्यात बसल्यामुळे हे होते.

विण्मूत्रधारणाच्चैव विषमाङ्गविचेष्टनैः । क्षोभितैः क्षोभितौजाश्च क्षीणान्तर्देहिनो यदा ॥ १,१६०.

मल आणि लघवी रोखल्याने, तसेच अंगाची हालचाल विस्कळीत झाल्याने, शरीरातील तेज अस्वस्थ आणि कमी होते—

पवनो विगुणीभूय शोणितं तदधोनयेत् । कुर्यात्तत्क्षणसन्धिस्थो ग्रन्थ्याभः श्वयथुस्तदा ॥ १,१६०.

तेव्हा वायू बिघडून रक्त खाली खेचतो; आणि सांध्याजवळ गाठीसारखी सूज निर्माण होते.

उपेक्ष्यमाणस्य च गुल्मवृद्धिमाध्मानरुग्वै विविधाश्च रोगाः । सुपीडितोऽन्तः स्वनवान् प्रयाति प्रध्मापयन्नेति पुनश्च मूर्ध्नि ॥ १,१६०.

हे दुर्लक्ष केले तर गाठी वाढते, पोट फुगते, वेदना होतात आणि अनेक आजार जडतात; आतमध्ये मोठा आवाज होतो, आणि ते वर जाऊन पुन्हा डोक्यात सूज आणते.

रक्तवृद्धिरसाध्येऽयं वातवृद्धिसमाकृतिः । रूक्षकृष्णारुणशिरा ऊर्णावृतगवाक्षवत् ॥ १,१६०.

रक्त वाढल्यावर हा आजार बरा होत नाही, आणि वायू वाढल्यासारखा दिसतो: त्वचा कोरडी, काळी किंवा लालसर नसांनी झाकलेली, जणू काही कापसाने झाकलेली खिडकी.

वातोऽष्टधा पृथदौषैः संस्पृष्टैर्निचयं गतः । आर्तवस्य च दोषेण नारीणां जायतेऽष्टमः ॥ १,१६०.

वायू आठ प्रकारे, वेगवेगळ्या दोषांबरोबर मिसळून साठतो; आणि स्त्रियांमध्ये मासिक पाळीच्या दोषामुळे आठवा प्रकार निर्माण होतो.

ज्वरमूर्छातिसारैश्च वमनाद्यैश्च कर्मभिः । कर्शितो बलवान्याति शीतार्तश्च बुभुक्षितः ॥ १,१६०.

ज्वर, बेशुद्धी, अतिसार, उलटी आणि इतर त्रासांनी, शरीराने कृश असूनही बळकट असलेला माणूस थंडीने थरथरतो आणि भुकेला होतो.

यः पिबत्यन्नपानानि लङ्घनप्लावनादिकम् । सेवते हीनसंज्ञाभिरर्दितः समुदीरयन् ॥ १,१६०.

जो कोणी अन्न-पाणी घेतो, उपवास, पोहणे वगैरे करतो, त्याला दुर्बलता येते आणि तो आजार अधिक वाढवतो.

स्नेहस्वेदावनभ्यस्य शोषणं वा निषेवयेत् । शुद्धो वा सुद्धिहानिर्वा भजेत स्पन्दनानि वा ॥ १,१६०.

तेल लावणे, स्टीम घेणे किंवा कोरडेपणा आणणारे उपचार केले, किंवा शरीर शुद्ध झाले नाही, किंवा झटके आले—

वातोल्बणास्तस्य मलाः पृथक्चैव हि तेऽथवा । सर्वो रक्तयुतो वाताद्देहस्नोतोऽनुसारिणः ॥ १,१६०.

त्याच्या मलांमध्ये वायूचे प्रमाण वाढते, ते वेगळे राहू शकतात, किंवा सर्व मल रक्तासह मिसळून शरीरभर वायूच्या मार्गाने जातात.

ऊर्ध्वाधोमार्गमावृत्य वायुः शूलं करोति वै । स्पर्शोपलभ्यं गुल्मोत्थमुष्णं ग्रन्थिस्वरूपिणम् ॥ १,१६०.

वायू वरच्या आणि खालच्या मार्गांना अडवतो, त्यामुळे वेदना होतात; आणि गाठीसारखी, स्पर्शास गरम अशी सूज होते.

कर्षणात्कफविड्घातैर्मार्गस्यावरणेन वा । वायुः कृताश्रयः कोष्ठे रौक्ष्यात्काठिन्यमागतः ॥ १,१६०.

शरीर कृश झाल्याने, कफ आणि मलांनी मार्ग अडवल्याने किंवा नाड्या बंद झाल्याने, वायू पोटात राहून कोरडेपणामुळे कठीण होतो.

स्वतन्त्रः स्वाश्रये दुष्टः परतन्त्रः पराश्रये । ततः पिण्डकवच्छ्लेष्मा मलसंसृष्ट एव च ॥ १,१६०.

स्वतःच्या जागेत स्वतंत्र असताना दोष वाढतो; दुसऱ्याच्या जागेत अवलंबून असताना तिथेही दोष वाढतो; मग कफ गाठीसारखा मलात मिसळतो.