गरुडपुराणम्

जिह्मशय्याविचेष्टाभिस्तैस्तैश्चासृक्प्रदूषणैः । दुष्टसत्वङ्मांसमेदोऽस्थिमदामृष्टोदराश्रयः ॥ १,१६०.

वाकड्या खाटेवर झोपणे, चुकीच्या हालचाली करणे आणि रक्त दूषित होणे यामुळे शरीरातील मांस, मेद, मज्जा आणि हाडे दूषित होऊन पोटात रोग निर्माण होतो.

यः शोथो बहिरन्तश्च महाशूलो महारुजः । वृत्तः स्यादायतो यो वा स्मृतो रोगः स विद्रधिः ॥ १,१६०.

जो सूज बाहेर आणि आत दोन्हीकडे असते, तीव्र वेदना आणि फार त्रास देणारी असते, गोल किंवा लांबट असते, त्या आजाराला विद्रधी म्हणतात.

दोषैः पृथक्समुदितैः शोणितेन स्त्रतेन च । वहते तत्र तत्राङ्गे दारुणे ग्रथितोऽस्त्रुतः ॥ १,१६०.

दोष आणि रक्त यांच्या एकत्र किंवा स्वतंत्र कृतीमुळे, शरीराच्या वेगवेगळ्या भागात ही कठीण, गाठीसारखी आणि न फुटणारी सूज फिरते.

अन्तरा दारुणश्चैव गम्भीरो गुल्मवर्धनः । वल्मीकवत्समुत्स्त्रावी ह्यग्निमान्द्यञ्च जायते ॥ १,१६०.

आतून ही सूज फार तीव्र आणि खोल असते, ती गुल्मासारखी वाढते; वाळवीच्या वारुळासारखी पू वाहते आणि पचनशक्ती कमी करते.

नाभिबस्तियकृत्प्लीहक्लोमहृत्कुक्षिवङ्क्षणि । हृदये वेपमाने तु तत्रतत्रातितीव्ररुक् ॥ १,१६०.

ही सूज नाभी, मूत्राशय, यकृत, प्लीहा, हृदय, पोट आणि कूस या ठिकाणी होते; हृदयात असेल तर त्या त्या भागात थरथर आणि तीव्र वेदना जाणवते.

श्यामारुणशिरोत्थानपाको विषमसंस्थितिः । संज्ञाच्छेदभ्रमानाहस्यन्दसर्पणशब्दवान् ॥ १,१६०.

काळसर किंवा तांबड्या रंगाचा शिरोभाग, विषमपणे पिकणे, आकारात असमानता, शुद्ध हरपणे, भ्रम, पोट फुगणे, पू वाहणे, सरपटणारे वाटणे आणि आवाज येणे अशी लक्षणे असतात.

रक्तताम्रासितः पित्तात्तृण्मोहज्वरदाहवान् । क्षिप्तोत्थानप्रपाकश्च पाण्डुः कण्डूयुतः कफात् ॥ १,१६०.

पित्तामुळे ही सूज लाल, तांबडी किंवा काळसर दिसते, भ्रम, ताप आणि जळजळ होते; अचानक येऊन लवकर पिकते, कफामुळे ती फिकट आणि खाज येणारी असते.

संक्लेशशीतकस्तम्भजृम्भारोचकगौरवाः । चिरोत्थानोऽविपाकश्च संकीर्णः सन्निपातजः ॥ १,१६०.

त्रास, अंगावर शहारा, अंग कडक होणे, जांभया येणे, भूक न लागणे, जडपणा, उशिरा लक्षणे दिसणे, पचन नीट न होणे — या सर्व त्रिदोषांच्या एकत्रित बिघाडामुळे मिसळलेल्या लक्षणांमध्ये येतात.

सामर्थ्याच्चात्र विड्भेदो बाह्याभ्यन्तरलक्षणम् । कृष्णस्फोटावृतश्यामस्तीव्रदाहरुजाज्वरः ॥ १,१६०.

येथे रोगाचा जोर वाढल्यामुळे विष्ठेचा बिघाड होतो, बाह्य व अंतर्गत अशी लक्षणे दिसतात — काळे फोड येणे, काळसरपणा, तीव्र जळजळ, वेदना आणि ताप येतो.

पित्तलिङ्गोऽसृजा बाह्ये स्त्रीणामेव तथान्तरम् । शस्त्राद्यैरभिघातोत्थरक्तैश्च रोगकारणम् ॥ १,१६०.

पित्ताची लक्षणे बाहेरून रक्तस्राव झाल्यावरही दिसतात, विशेषतः स्त्रियांमध्ये; तसेच शस्त्र इत्यादींनी लागलेल्या जखमांमुळे रक्तस्राव झाल्यासही रोग निर्माण होतो.

क्षतोत्थो वायुना क्षिप्तः स रक्तः पित्तमीरयन् । पित्तासृग्लक्षणं कुर्याद्विद्रधिं भूर्युपद्रवम् ॥ १,१६०.

जखमेमुळे निर्माण झालेले रक्त वायूने ढवळले की ते पित्ताला चाळवते, त्यामुळे पित्त व रक्ताची लक्षणे निर्माण होतात आणि अनेक गुंतागुंतीचे फोड तयार होतात.

तेनोपद्रवभेदश्च स्मृतोऽधिष्ठानभेदतः । नाभौ हि ध्मातं चेद्बस्तौ मूत्रकृच्छ्रञ्चजायते ॥ १,१६०.

त्यामुळे उपद्रवांचे प्रकार हे ज्या जागी विकार झाला त्यानुसार ओळखावे लागतात; जसे नाभी किंवा मूत्राशयाजवळ सूज आली तर लघवीला त्रास होतो.

श्वासप्रश्वासरोधश्च प्लीहायामतितृट्परम् । गलरोधश्च क्लोम्नि स्यात्सर्वाङ्गप्ररुजा हृदि ॥ १,१६०.

श्वासोच्छ्वास अडखळणे, प्लीहाचा विकार, अतिशय तहान लागणे, घशात अडथळा येणे — हे सर्व क्लोमामध्ये होते; तसेच संपूर्ण अंगात आणि हृदयात वेदना जाणवतात.

प्रमोहस्तमकः कासौ हृदयोद्धट्टनन्तथा । कुक्षिपार्श्वान्तरे चैव कुक्षौ दोषोपजन्म च ॥ १,१६०.

बेशुद्धी येणे, डोळ्यांसमोर अंधार पडणे, खोकला, हृदयात धडधड, पोटाच्या दोन्ही बाजूंना वेदना, तसेच पोटात दोष निर्माण होतात.

तथा चेदूरुसन्धौ च वङ्क्षणे कटिपृष्ठयोः । पार्श्वयोश्च व्यथा पायौ पवनस्य निरोधनम् ॥ १,१६०.

त्याचप्रमाणे मांडीच्या सांध्यात, वंक्षणात, कंबरेत, पाठीवर, बाजूंना वेदना होतात; गुदद्वारातही दुखते आणि वायू अडकतो.

आमपक्वविदग्धत्वं तेषां शोथवदादिशेत् । नाभेरूर्ध्वमुखात्पक्वात्प्रद्रवन्त्यपरे गुदात् ॥ १,१६०.

या सर्व लक्षणांत कच्ची, पिकलेली किंवा फोडलेली सूज ओळखावी; काहींची पू नाभीपासून वरच्या बाजूने वाहते, तर काहींची गुदद्वारातून खाली जाते.

गुदास्तनाभिजे विद्याद्दोषक्लेदोच्चविद्रधौ । कुरुते स्वाधिष्ठानस्य विवर्तं सन्निपातजः ॥ १,१६०.

गुद, स्तन किंवा नाभीपासून निर्माण झालेले फोड हे दोषांच्या ओलसरपणामुळे होतात; त्रिदोषांचा संमिश्र बिघाड त्यांच्या जागी बदल घडवतो.

पक्वो हि नाभिवस्तिस्थो भिन्नोऽन्तर्बहिरेव वा । पाकश्चान्तः प्रवृद्धस्य क्षीणस्योपद्रवार्दितः ॥ १,१६०.

फोड पिकल्यावर तो नाभी किंवा मूत्राशयाजवळ असेल तर आत किंवा बाहेर फुटू शकतो; फोड क्षीण झाला आणि उपद्रव वाढले तर आतून पू तयार होतो.

विद्रधिश्च भवेत्तत्र पापानां पापयोषिताम् । मृते तु गर्भगे चैव सम्भवेच्छ्वयथर्घनः ॥ १,१६०.

तेथे पापी स्त्रियांमध्ये आणि पाप करणाऱ्यांत फोड होतो; गर्भाशयात गर्भ मेला तर कडक सूजही निर्माण होते.

स्तने समत्थे दुःखं वा बाह्यविद्रधिलक्षणम् । नारीणां सूक्ष्मरक्तत्वात्कन्यायान्तु न जायते ॥ १,१६०.

स्तनात वेदना असो वा नसो, ती बाह्य फोडाचे लक्षण आहे; स्त्रियांमध्ये रक्त सूक्ष्म असल्यामुळे, कुमारिकांमध्ये हा विकार होत नाही.

क्रुद्धो रुद्धगतिर्वायुः शेफमूलकरो?हि सः । मुष्कवङ्क्षणतः प्राप्य फलकोषातिवाहिनीम् ॥ १,१६०.

वायू चिडला किंवा त्याचा मार्ग अडला की तो लिंगाच्या मुळाशी सूज निर्माण करतो; ती वृषण व वंक्षणात पोहोचून वृषणाच्या पिशवीची सूज वाढवते.

आपीड्य धमनीवृद्धिं करोति फलकोषयोः । दोषो मेदःसु तत्रास्ते सवृद्धिः सप्तधा गदः ॥ १,१६०.

ती सूज दाबली गेल्यावर वृषणाच्या पिशवीतील रक्तवाहिन्या वाढतात; तेथे दोष मेदामध्ये साठतो आणि सूज वाढून हा विकार सात प्रकारांनी दिसतो.

मूत्रन्तयोरप्यनिलाद्बाह्ये वाभ्यन्तरे तथा । वातपूर्णः खरस्पर्शो रूक्षो वाताच्च दाहकृत् ॥ १,१६०.

वायूमुळे मूत्रमार्गाच्या टोकांना, बाहेर किंवा आत सूज येते; ती वायूने भरलेली, स्पर्शास खरखरीत, कोरडी आणि वायूमुळे जळजळ करणारी असते.

पक्वोदुम्बरसङ्काशः पित्ताद्दाहोष्मपाकवान् । कफात्तीव्रो गुरुः स्निग्धः कण्डूमान्कठिनोऽल्परुक् ॥ १,१६०.

फोड पिकल्यावर पित्तामुळे तो उंबरासारखा दिसतो, त्यात जळजळ, उष्णता आणि पू तयार होतो; कफामुळे तो तीव्र, जड, स्निग्ध, खाज येणारा, कडक आणि कमी वेदना देणारा असतो.

कृष्णः स्फोटावृतः पिण्डों वृद्धिलिङ्गश्च रक्ततः । कफवन्मेदसां वृद्धिर्मृदुतालफलोपमः ॥ १,१६०.

फोड काळा, फोडांनी झाकलेला आणि रक्तामुळे वाढणारा असतो; कफ व मेद वाढल्यावर तो फोड मऊ, पिकलेल्या ताडफळासारखा दिसतो.

मूत्रधारणशीलस्य मूत्रजस्तत्र गच्छतः । अलोभः पूर्णधृतिमान्क्षोभं याति सरन्मृदु ॥ १,१६०.

जो माणूस वारंवार लघवी रोखतो, त्याच्या शरीरात लघवी जात असताना त्याची लोभ नसणे आणि मनाची स्थिरता ढासळते, आणि लघवीचा मऊ प्रवाह अस्वस्थ होतो.

मूत्रकृच्छ्रमधस्ताच्च वलयः फलकोषयोः । वातकोपिभिसहारैः शीततोयावगाहनैः ॥ १,१६०.

लघवी करताना त्रास होतो, आणि खालच्या बाजूला अंडकोष व वृषण सुजतात; वायू वाढल्यामुळे आणि थंड पाण्यात बसल्यामुळे हे होते.

विण्मूत्रधारणाच्चैव विषमाङ्गविचेष्टनैः । क्षोभितैः क्षोभितौजाश्च क्षीणान्तर्देहिनो यदा ॥ १,१६०.

मल आणि लघवी रोखल्याने, तसेच अंगाची हालचाल विस्कळीत झाल्याने, शरीरातील तेज अस्वस्थ आणि कमी होते—

पवनो विगुणीभूय शोणितं तदधोनयेत् । कुर्यात्तत्क्षणसन्धिस्थो ग्रन्थ्याभः श्वयथुस्तदा ॥ १,१६०.

तेव्हा वायू बिघडून रक्त खाली खेचतो; आणि सांध्याजवळ गाठीसारखी सूज निर्माण होते.