गरुडपुराणम्

सर्षपोपमसंस्थाना जिह्वापाकमहारुजा । पुत्रिणी महती चाल्पा सुसूक्ष्मा पिडिका स्मृता ॥ १,१५९.

मोहरीच्या दाण्यासारखी दिसणारी, जीभेला जखम व फार वेदना देणारी, मोठी, लहान किंवा अगदी बारीक अशी जी पुट्रीणी पिडिका आहे, ती अशी ओळखावी.

विदारीकन्दवद्वृत्ता कठिना च विदारिका । विद्रधेर्लक्षणैर्युक्ता ज्ञेया विद्रधिका तु सा ॥ १,१५९.

विदारीच्या कंदासारखी गोल, कठीण आणि फोडासारखी लक्षणे असलेली जी पिडिका आहे, तिला विद्रधिके म्हणतात.

पुत्रिणी च विदारी च दुः सहा बहुमेदसः । सद्यः पित्तोल्बणास्त्वन्याः सम्भवन्त्यल्पमेदसः ॥ १,१५९.

पुट्रीणी आणि विदारी या दोन्ही सहन करायला कठीण असतात आणि जास्त मेद असणाऱ्यांना होतात; उर्वरित पिडिका मात्र पित्तप्रधान असून कमी मेद असणाऱ्यांना होतात.

पिडिकास्ता भवेयुः स्याद्दोषोद्रेको यथायथम् । प्रमेहेण विनाप्येता जायन्ते दुष्टमेदसः ॥ १,१५९.

या सर्व पिडिका दोष वाढल्यामुळे होतात; मधुमेह नसतानाही दूषित मेदामुळे त्या निर्माण होतात.

तावच्च नोपलक्ष्यन्ते यावद्वर्णञ्च वर्जितम् । हारिद्रं रक्तवर्णं वा मेहप्राग्रूपवर्जितम् ॥ १,१५९.

जोपर्यंत रंग बदलत नाही, तोपर्यंत त्या लक्षात येत नाहीत; पिवळा किंवा लाल रंग दिसला, किंवा मधुमेहाची सुरुवातीची लक्षणे नसली, तर ते ओळखावे.

यो मूत्रयेत तन्महें रक्तपित्तन्तु तद्विदुः । स्वेदोऽङ्गगान्धः शिथिलत्वमङ्गे श्य्याशनस्वप्नसुखाभिषङ्गः । हृन्नेत्रजिह्वाश्रवणोपदाहा घनोग्रता केशनखाभिवृद्धिः ॥ १,१५९.

ज्याचे मूत्र असे असते, त्याला रक्तपित्त म्हणतात; त्याला घाम येणे, अंगाला वास येणे, अंगातील शिथिलपणा, झोप येणे, खाण्याची व झोपेची इच्छा, हृदय, डोळे, जीभ व कान यांना जळजळ, जडपणा, केस व नख वाढणे अशी लक्षणे दिसतात.

शीतप्रियत्वं गलतालुशोषो माधुर्य मास्ये करपाददाहः । भविष्यतो मेहगणस्य रूपं मूत्रेऽपि धावन्ति पिपीलिकाश्च ॥ १,१५९.

थंड गोष्टी आवडणे, घसा व तालू कोरडा पडणे, तोंड गोड लागणे, हातपाय जळजळ होणे—ही मधुमेह येण्याची लक्षणे आहेत; तसेच, मूत्रावर मुंग्या येतात.

तृष्णा प्रमेहे मधुरं प्रपिच्छं मध्वामये स्याद्विविधोविकारः । सम्पूरणाद्वा कफसम्भवः स्यात्क्षीणेषु दोषेष्वनिलात्मको वा ॥ १,१५९.

मधुमेहात तहान लागते, तोंड गोड व चिकट होते, आणि अनेक विकार होतात; शरीरात भरपूरपणा असेल तर कफामुळे, आणि दोष कमी असतील तर वातामुळे हा विकार होतो.

सम्पूर्णरूपाः कफपित्तमेहाः क्रमेण ये वै रतिसम्भवाश्च । सक्रामते पित्तकृतास्तु याप्याः साध्योऽस्ति मेहो यदि नास्ति दिष्टम् ॥ १,१५९.

कफ व पित्तामुळे क्रमाक्रमाने आणि पूर्णपणे प्रकट होणारे, तसेच मैथुनामुळे होणारे मधुमेह, पित्तामुळे झाले असतील तर ते दीर्घकाल टिकतात; पण जर दैवाने ठरवले नसेल तर मधुमेह बरा होऊ शकतो.

श्रीगरुडमहापुराणम् १६० धन्वन्तरिरुवाच । निदानं विद्रधेर्वक्ष्ये गुल्मस्य शृणु शुश्रुत ! । भुक्तैः पर्युषितात्युष्णशुष्करूक्षविदाहिभिः ॥ १,१६०.

धन्वंतरी म्हणाले: मी आता विद्रधी आणि गुल्म या दोन्हींची कारणे सांगतो, ऐक शुश्रुत! शिळे, खूप गरम, कोरडे, खरट आणि जळजळ करणारे अन्न खाल्ल्याने हे विकार होतात.

जिह्मशय्याविचेष्टाभिस्तैस्तैश्चासृक्प्रदूषणैः । दुष्टसत्वङ्मांसमेदोऽस्थिमदामृष्टोदराश्रयः ॥ १,१६०.

वाकड्या खाटेवर झोपणे, चुकीच्या हालचाली करणे आणि रक्त दूषित होणे यामुळे शरीरातील मांस, मेद, मज्जा आणि हाडे दूषित होऊन पोटात रोग निर्माण होतो.

यः शोथो बहिरन्तश्च महाशूलो महारुजः । वृत्तः स्यादायतो यो वा स्मृतो रोगः स विद्रधिः ॥ १,१६०.

जो सूज बाहेर आणि आत दोन्हीकडे असते, तीव्र वेदना आणि फार त्रास देणारी असते, गोल किंवा लांबट असते, त्या आजाराला विद्रधी म्हणतात.

दोषैः पृथक्समुदितैः शोणितेन स्त्रतेन च । वहते तत्र तत्राङ्गे दारुणे ग्रथितोऽस्त्रुतः ॥ १,१६०.

दोष आणि रक्त यांच्या एकत्र किंवा स्वतंत्र कृतीमुळे, शरीराच्या वेगवेगळ्या भागात ही कठीण, गाठीसारखी आणि न फुटणारी सूज फिरते.

अन्तरा दारुणश्चैव गम्भीरो गुल्मवर्धनः । वल्मीकवत्समुत्स्त्रावी ह्यग्निमान्द्यञ्च जायते ॥ १,१६०.

आतून ही सूज फार तीव्र आणि खोल असते, ती गुल्मासारखी वाढते; वाळवीच्या वारुळासारखी पू वाहते आणि पचनशक्ती कमी करते.

नाभिबस्तियकृत्प्लीहक्लोमहृत्कुक्षिवङ्क्षणि । हृदये वेपमाने तु तत्रतत्रातितीव्ररुक् ॥ १,१६०.

ही सूज नाभी, मूत्राशय, यकृत, प्लीहा, हृदय, पोट आणि कूस या ठिकाणी होते; हृदयात असेल तर त्या त्या भागात थरथर आणि तीव्र वेदना जाणवते.

श्यामारुणशिरोत्थानपाको विषमसंस्थितिः । संज्ञाच्छेदभ्रमानाहस्यन्दसर्पणशब्दवान् ॥ १,१६०.

काळसर किंवा तांबड्या रंगाचा शिरोभाग, विषमपणे पिकणे, आकारात असमानता, शुद्ध हरपणे, भ्रम, पोट फुगणे, पू वाहणे, सरपटणारे वाटणे आणि आवाज येणे अशी लक्षणे असतात.

रक्तताम्रासितः पित्तात्तृण्मोहज्वरदाहवान् । क्षिप्तोत्थानप्रपाकश्च पाण्डुः कण्डूयुतः कफात् ॥ १,१६०.

पित्तामुळे ही सूज लाल, तांबडी किंवा काळसर दिसते, भ्रम, ताप आणि जळजळ होते; अचानक येऊन लवकर पिकते, कफामुळे ती फिकट आणि खाज येणारी असते.

संक्लेशशीतकस्तम्भजृम्भारोचकगौरवाः । चिरोत्थानोऽविपाकश्च संकीर्णः सन्निपातजः ॥ १,१६०.

त्रास, अंगावर शहारा, अंग कडक होणे, जांभया येणे, भूक न लागणे, जडपणा, उशिरा लक्षणे दिसणे, पचन नीट न होणे — या सर्व त्रिदोषांच्या एकत्रित बिघाडामुळे मिसळलेल्या लक्षणांमध्ये येतात.

सामर्थ्याच्चात्र विड्भेदो बाह्याभ्यन्तरलक्षणम् । कृष्णस्फोटावृतश्यामस्तीव्रदाहरुजाज्वरः ॥ १,१६०.

येथे रोगाचा जोर वाढल्यामुळे विष्ठेचा बिघाड होतो, बाह्य व अंतर्गत अशी लक्षणे दिसतात — काळे फोड येणे, काळसरपणा, तीव्र जळजळ, वेदना आणि ताप येतो.

पित्तलिङ्गोऽसृजा बाह्ये स्त्रीणामेव तथान्तरम् । शस्त्राद्यैरभिघातोत्थरक्तैश्च रोगकारणम् ॥ १,१६०.

पित्ताची लक्षणे बाहेरून रक्तस्राव झाल्यावरही दिसतात, विशेषतः स्त्रियांमध्ये; तसेच शस्त्र इत्यादींनी लागलेल्या जखमांमुळे रक्तस्राव झाल्यासही रोग निर्माण होतो.

क्षतोत्थो वायुना क्षिप्तः स रक्तः पित्तमीरयन् । पित्तासृग्लक्षणं कुर्याद्विद्रधिं भूर्युपद्रवम् ॥ १,१६०.

जखमेमुळे निर्माण झालेले रक्त वायूने ढवळले की ते पित्ताला चाळवते, त्यामुळे पित्त व रक्ताची लक्षणे निर्माण होतात आणि अनेक गुंतागुंतीचे फोड तयार होतात.

तेनोपद्रवभेदश्च स्मृतोऽधिष्ठानभेदतः । नाभौ हि ध्मातं चेद्बस्तौ मूत्रकृच्छ्रञ्चजायते ॥ १,१६०.

त्यामुळे उपद्रवांचे प्रकार हे ज्या जागी विकार झाला त्यानुसार ओळखावे लागतात; जसे नाभी किंवा मूत्राशयाजवळ सूज आली तर लघवीला त्रास होतो.

श्वासप्रश्वासरोधश्च प्लीहायामतितृट्परम् । गलरोधश्च क्लोम्नि स्यात्सर्वाङ्गप्ररुजा हृदि ॥ १,१६०.

श्वासोच्छ्वास अडखळणे, प्लीहाचा विकार, अतिशय तहान लागणे, घशात अडथळा येणे — हे सर्व क्लोमामध्ये होते; तसेच संपूर्ण अंगात आणि हृदयात वेदना जाणवतात.

प्रमोहस्तमकः कासौ हृदयोद्धट्टनन्तथा । कुक्षिपार्श्वान्तरे चैव कुक्षौ दोषोपजन्म च ॥ १,१६०.

बेशुद्धी येणे, डोळ्यांसमोर अंधार पडणे, खोकला, हृदयात धडधड, पोटाच्या दोन्ही बाजूंना वेदना, तसेच पोटात दोष निर्माण होतात.

तथा चेदूरुसन्धौ च वङ्क्षणे कटिपृष्ठयोः । पार्श्वयोश्च व्यथा पायौ पवनस्य निरोधनम् ॥ १,१६०.

त्याचप्रमाणे मांडीच्या सांध्यात, वंक्षणात, कंबरेत, पाठीवर, बाजूंना वेदना होतात; गुदद्वारातही दुखते आणि वायू अडकतो.

आमपक्वविदग्धत्वं तेषां शोथवदादिशेत् । नाभेरूर्ध्वमुखात्पक्वात्प्रद्रवन्त्यपरे गुदात् ॥ १,१६०.

या सर्व लक्षणांत कच्ची, पिकलेली किंवा फोडलेली सूज ओळखावी; काहींची पू नाभीपासून वरच्या बाजूने वाहते, तर काहींची गुदद्वारातून खाली जाते.

गुदास्तनाभिजे विद्याद्दोषक्लेदोच्चविद्रधौ । कुरुते स्वाधिष्ठानस्य विवर्तं सन्निपातजः ॥ १,१६०.

गुद, स्तन किंवा नाभीपासून निर्माण झालेले फोड हे दोषांच्या ओलसरपणामुळे होतात; त्रिदोषांचा संमिश्र बिघाड त्यांच्या जागी बदल घडवतो.

पक्वो हि नाभिवस्तिस्थो भिन्नोऽन्तर्बहिरेव वा । पाकश्चान्तः प्रवृद्धस्य क्षीणस्योपद्रवार्दितः ॥ १,१६०.

फोड पिकल्यावर तो नाभी किंवा मूत्राशयाजवळ असेल तर आत किंवा बाहेर फुटू शकतो; फोड क्षीण झाला आणि उपद्रव वाढले तर आतून पू तयार होतो.

विद्रधिश्च भवेत्तत्र पापानां पापयोषिताम् । मृते तु गर्भगे चैव सम्भवेच्छ्वयथर्घनः ॥ १,१६०.

तेथे पापी स्त्रियांमध्ये आणि पाप करणाऱ्यांत फोड होतो; गर्भाशयात गर्भ मेला तर कडक सूजही निर्माण होते.