गरुडपुराणम्

मेहत्युदकमेहेन किञ्चिदाविलपिच्छिलम् । इक्षो रसमिवात्यर्थं मधुरं चेक्षुमेहतः ॥ १,१५९.

उदकमेहात मूत्र पाण्यासारखे, थोडे गढूळ आणि चिकट असते. इक्षुमेहात ते अतिशय गोड, ऊसाच्या रसासारखे असते.

सान्द्री भवेत्पर्युषितं सान्द्रमेहेन मेहति । सुरामेही सुरातुल्यमुपर्यच्छमधोघनम् ॥ १,१५९.

सांद्रमेहात मूत्र दाट आणि जुनाट होते. सुरामेहात ते वरून स्वच्छ आणि खाली दाट, म्हणजे सुरेसारखे दिसते.

सहृष्टरोमा पिष्टेन पिष्टबद्बहुलं सितम् । शुक्राभं शुक्रमिश्रं वा शुक्रमेही प्रमेहति ॥ १,१५९.

शुक्रमेहात अंगावर रोमांच येतो. मूत्र पिठासारखे दाट, पांढरे, शुक्रासारखे किंवा शुक्र मिसळलेले असते.

मूत्रयेत्सिकतामेही सिकतारूपिणो मलान् । शीतमेही सुबहुशो मधुरं भृशशीतलम् ॥ १,१५९.

सिकतामेहात मूत्रात वाळूसारखे कण असतात. शीतमेहात मूत्र खूप, गोड आणि फार थंड असते.

शनैः शनैः शनैर्मेही मन्दं मन्दंप्रमेहति । लालातन्तुयुतं मूत्रं लालामेहेन पिच्छिलम् ॥ १,१५९.

शनैःशनैःमेहात मूत्र हळूहळू आणि मंदपणे जाते. लाळामेहात मूत्र चिकट आणि लाळेच्या तंतूंनी भरलेले असते.

गन्धवर्णरसस्पर्शेः क्षारेण क्षारतोयवत् । नीलमेहन नीलाभं कालमेही मसीनिभम् ॥ १,१५९.

क्षारमेहात मूत्राचा वास, रंग, चव आणि स्पर्श क्षारयुक्त पाण्यासारखा असतो. नीलमेहात ते निळ्या रंगाचे, काळमेहात शाईसारखे काळे असते.

सन्धिमर्मसु जायन्ते मांसलेषु च धामसु । अन्तोन्नता मध्यनिन्मा अक्लेदसुरुजान्विता ॥ १,१५९.

संधी, मर्म आणि मांसाच्या मार्गांमध्ये फोड येतात. त्या कडा उंच, मधोमध खोल, कोरड्या आणि वेदनारहित असतात.

शरावमानसंस्थाना पिडिका स्याच्छराविका । सदाहा कूर्मसंस्थाना ज्ञेया कच्छपिका बुधैः ॥ १,१५९.

शराविका नावाची फोड शराव्यासारखी सपाट असते. कच्छपिका नेहमी जळजळ करणारी आणि कासवाच्या आकाराची असते, असे जाणकार सांगतात.

महती पिडिका नीला विनता नाम सा स्मृता । दहति त्वचमुत्थाने ज्वालिनी कष्टदायिनी ॥ १,१५९.

मोठी, निळ्या रंगाची फोड 'विनता' म्हणून ओळखली जाते. ज्वालिनी त्वचेवर येते, ती जळजळ करते आणि तीव्र वेदना देते.

रक्ता सिता स्फोटचिता दारुणा त्वलजी भवेत् । मसूराकृति संस्थाना विज्ञेया तु मसूरिका ॥ १,१५९.

मसूरासारखी दिसणारी, लाल किंवा पांढरी, फोडांनी फुगलेली आणि तीव्र वेदना देणारी अशी ही मसूरिका ओळखावी.

सर्षपोपमसंस्थाना जिह्वापाकमहारुजा । पुत्रिणी महती चाल्पा सुसूक्ष्मा पिडिका स्मृता ॥ १,१५९.

मोहरीच्या दाण्यासारखी दिसणारी, जीभेला जखम व फार वेदना देणारी, मोठी, लहान किंवा अगदी बारीक अशी जी पुट्रीणी पिडिका आहे, ती अशी ओळखावी.

विदारीकन्दवद्वृत्ता कठिना च विदारिका । विद्रधेर्लक्षणैर्युक्ता ज्ञेया विद्रधिका तु सा ॥ १,१५९.

विदारीच्या कंदासारखी गोल, कठीण आणि फोडासारखी लक्षणे असलेली जी पिडिका आहे, तिला विद्रधिके म्हणतात.

पुत्रिणी च विदारी च दुः सहा बहुमेदसः । सद्यः पित्तोल्बणास्त्वन्याः सम्भवन्त्यल्पमेदसः ॥ १,१५९.

पुट्रीणी आणि विदारी या दोन्ही सहन करायला कठीण असतात आणि जास्त मेद असणाऱ्यांना होतात; उर्वरित पिडिका मात्र पित्तप्रधान असून कमी मेद असणाऱ्यांना होतात.

पिडिकास्ता भवेयुः स्याद्दोषोद्रेको यथायथम् । प्रमेहेण विनाप्येता जायन्ते दुष्टमेदसः ॥ १,१५९.

या सर्व पिडिका दोष वाढल्यामुळे होतात; मधुमेह नसतानाही दूषित मेदामुळे त्या निर्माण होतात.

तावच्च नोपलक्ष्यन्ते यावद्वर्णञ्च वर्जितम् । हारिद्रं रक्तवर्णं वा मेहप्राग्रूपवर्जितम् ॥ १,१५९.

जोपर्यंत रंग बदलत नाही, तोपर्यंत त्या लक्षात येत नाहीत; पिवळा किंवा लाल रंग दिसला, किंवा मधुमेहाची सुरुवातीची लक्षणे नसली, तर ते ओळखावे.

यो मूत्रयेत तन्महें रक्तपित्तन्तु तद्विदुः । स्वेदोऽङ्गगान्धः शिथिलत्वमङ्गे श्य्याशनस्वप्नसुखाभिषङ्गः । हृन्नेत्रजिह्वाश्रवणोपदाहा घनोग्रता केशनखाभिवृद्धिः ॥ १,१५९.

ज्याचे मूत्र असे असते, त्याला रक्तपित्त म्हणतात; त्याला घाम येणे, अंगाला वास येणे, अंगातील शिथिलपणा, झोप येणे, खाण्याची व झोपेची इच्छा, हृदय, डोळे, जीभ व कान यांना जळजळ, जडपणा, केस व नख वाढणे अशी लक्षणे दिसतात.

शीतप्रियत्वं गलतालुशोषो माधुर्य मास्ये करपाददाहः । भविष्यतो मेहगणस्य रूपं मूत्रेऽपि धावन्ति पिपीलिकाश्च ॥ १,१५९.

थंड गोष्टी आवडणे, घसा व तालू कोरडा पडणे, तोंड गोड लागणे, हातपाय जळजळ होणे—ही मधुमेह येण्याची लक्षणे आहेत; तसेच, मूत्रावर मुंग्या येतात.

तृष्णा प्रमेहे मधुरं प्रपिच्छं मध्वामये स्याद्विविधोविकारः । सम्पूरणाद्वा कफसम्भवः स्यात्क्षीणेषु दोषेष्वनिलात्मको वा ॥ १,१५९.

मधुमेहात तहान लागते, तोंड गोड व चिकट होते, आणि अनेक विकार होतात; शरीरात भरपूरपणा असेल तर कफामुळे, आणि दोष कमी असतील तर वातामुळे हा विकार होतो.

सम्पूर्णरूपाः कफपित्तमेहाः क्रमेण ये वै रतिसम्भवाश्च । सक्रामते पित्तकृतास्तु याप्याः साध्योऽस्ति मेहो यदि नास्ति दिष्टम् ॥ १,१५९.

कफ व पित्तामुळे क्रमाक्रमाने आणि पूर्णपणे प्रकट होणारे, तसेच मैथुनामुळे होणारे मधुमेह, पित्तामुळे झाले असतील तर ते दीर्घकाल टिकतात; पण जर दैवाने ठरवले नसेल तर मधुमेह बरा होऊ शकतो.

श्रीगरुडमहापुराणम् १६० धन्वन्तरिरुवाच । निदानं विद्रधेर्वक्ष्ये गुल्मस्य शृणु शुश्रुत ! । भुक्तैः पर्युषितात्युष्णशुष्करूक्षविदाहिभिः ॥ १,१६०.

धन्वंतरी म्हणाले: मी आता विद्रधी आणि गुल्म या दोन्हींची कारणे सांगतो, ऐक शुश्रुत! शिळे, खूप गरम, कोरडे, खरट आणि जळजळ करणारे अन्न खाल्ल्याने हे विकार होतात.

जिह्मशय्याविचेष्टाभिस्तैस्तैश्चासृक्प्रदूषणैः । दुष्टसत्वङ्मांसमेदोऽस्थिमदामृष्टोदराश्रयः ॥ १,१६०.

वाकड्या खाटेवर झोपणे, चुकीच्या हालचाली करणे आणि रक्त दूषित होणे यामुळे शरीरातील मांस, मेद, मज्जा आणि हाडे दूषित होऊन पोटात रोग निर्माण होतो.

यः शोथो बहिरन्तश्च महाशूलो महारुजः । वृत्तः स्यादायतो यो वा स्मृतो रोगः स विद्रधिः ॥ १,१६०.

जो सूज बाहेर आणि आत दोन्हीकडे असते, तीव्र वेदना आणि फार त्रास देणारी असते, गोल किंवा लांबट असते, त्या आजाराला विद्रधी म्हणतात.

दोषैः पृथक्समुदितैः शोणितेन स्त्रतेन च । वहते तत्र तत्राङ्गे दारुणे ग्रथितोऽस्त्रुतः ॥ १,१६०.

दोष आणि रक्त यांच्या एकत्र किंवा स्वतंत्र कृतीमुळे, शरीराच्या वेगवेगळ्या भागात ही कठीण, गाठीसारखी आणि न फुटणारी सूज फिरते.

अन्तरा दारुणश्चैव गम्भीरो गुल्मवर्धनः । वल्मीकवत्समुत्स्त्रावी ह्यग्निमान्द्यञ्च जायते ॥ १,१६०.

आतून ही सूज फार तीव्र आणि खोल असते, ती गुल्मासारखी वाढते; वाळवीच्या वारुळासारखी पू वाहते आणि पचनशक्ती कमी करते.

नाभिबस्तियकृत्प्लीहक्लोमहृत्कुक्षिवङ्क्षणि । हृदये वेपमाने तु तत्रतत्रातितीव्ररुक् ॥ १,१६०.

ही सूज नाभी, मूत्राशय, यकृत, प्लीहा, हृदय, पोट आणि कूस या ठिकाणी होते; हृदयात असेल तर त्या त्या भागात थरथर आणि तीव्र वेदना जाणवते.

श्यामारुणशिरोत्थानपाको विषमसंस्थितिः । संज्ञाच्छेदभ्रमानाहस्यन्दसर्पणशब्दवान् ॥ १,१६०.

काळसर किंवा तांबड्या रंगाचा शिरोभाग, विषमपणे पिकणे, आकारात असमानता, शुद्ध हरपणे, भ्रम, पोट फुगणे, पू वाहणे, सरपटणारे वाटणे आणि आवाज येणे अशी लक्षणे असतात.

रक्तताम्रासितः पित्तात्तृण्मोहज्वरदाहवान् । क्षिप्तोत्थानप्रपाकश्च पाण्डुः कण्डूयुतः कफात् ॥ १,१६०.

पित्तामुळे ही सूज लाल, तांबडी किंवा काळसर दिसते, भ्रम, ताप आणि जळजळ होते; अचानक येऊन लवकर पिकते, कफामुळे ती फिकट आणि खाज येणारी असते.

संक्लेशशीतकस्तम्भजृम्भारोचकगौरवाः । चिरोत्थानोऽविपाकश्च संकीर्णः सन्निपातजः ॥ १,१६०.

त्रास, अंगावर शहारा, अंग कडक होणे, जांभया येणे, भूक न लागणे, जडपणा, उशिरा लक्षणे दिसणे, पचन नीट न होणे — या सर्व त्रिदोषांच्या एकत्रित बिघाडामुळे मिसळलेल्या लक्षणांमध्ये येतात.

सामर्थ्याच्चात्र विड्भेदो बाह्याभ्यन्तरलक्षणम् । कृष्णस्फोटावृतश्यामस्तीव्रदाहरुजाज्वरः ॥ १,१६०.

येथे रोगाचा जोर वाढल्यामुळे विष्ठेचा बिघाड होतो, बाह्य व अंतर्गत अशी लक्षणे दिसतात — काळे फोड येणे, काळसरपणा, तीव्र जळजळ, वेदना आणि ताप येतो.